नेपाल सांस्कृतिक विविधता, परम्परा र आस्थाले भरिएको देश हो । यहाँ प्रत्येक पर्व र चाडको आफ्नै सामाजिक, सांस्कृतिक महत्त्व छ । तीमध्ये हरितालिका तिज विशेष गरी हिन्दु नारीहरूका लागि एक अद्वितीय पर्व मानिन्छ । श्रावण शुक्ल पक्षको तृतीयादेखि सुरु हुने यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नारीको आस्था, संस्कार, सहनशीलता र आत्मबलको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ ।

हरितालिका तिजको नाम नै यसको कथा र उत्पत्तिसँग गाँसिएको छ । ‘हरित’ भन्नाले अपहरण गर्नु र ‘आलिका’ भन्नाले साथी भन्ने बुझिन्छ । देवी पार्वतीले आफ्ना साथीहरूको सहयोगमा पिताको घरबाट अपहरणजस्तै गरेर जङ्गलमा गई भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेको विश्वास यस पर्वसँग जोडिएको छ । पार्वतीको अटल विश्वास, धैर्य र तपस्याले अन्ततः भगवान् शिवलाई प्रभावित पार्‍यो र उनीहरू विवाह बन्धनमा बाँधिए । त्यसै दिनको स्मरणार्थ महिलाहरूले आफ्नो वर वा मनपर्ने वर पाउने कामनाका साथ व्रत बस्ने परम्परा सुरु भएको हो ।

तिजको दिन बिहानै महिलाहरू स्नान गरेर शुद्ध पोसाक धारण गर्छन् । रातो र हरियो रङ विशेष प्रिय मानिन्छ, जसले मङ्गलमयता र समृद्धिको प्रतीक जनाउँछ । तिजमा महिलाहरूले दिनभर निराहार व्रत बस्ने, शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने र बेलुकी कथा सुन्ने परम्परा छ । केही ठाउँमा महिलाहरू मध्यरातसम्म गीत–नृत्यमा रमाइरहन्छन्, जसलाई तिजको विशेष आकर्षण मानिन्छ ।

तिजलाई केवल व्यक्तिगत आस्था र धर्मसँग मात्र सीमित गर्न सकिँदैन । यसले नारीहरूलाई भेटघाट गर्ने, दुःख–सुख बाँड्ने र सामाजिक सन्देश दिने अवसर प्रदान गर्दछ । तिजका गीतमा परम्परागत स्वर मात्र नभई समसामयिक राजनीति, समाजको वास्तविकता र महिला अधिकारका कुरा समेत खुला रूपमा व्यक्त हुन्छन् । यसले नारीहरूको भावनात्मक मुक्तिको माध्यमका रूपमा काम गर्छ ।

तिजलाई केवल व्यक्तिगत आस्था र धर्मसँग मात्र सीमित गर्न सकिँदैन । यसले नारीहरूलाई भेटघाट गर्ने, दुःख–सुख बाँड्ने र सामाजिक सन्देश दिने अवसर प्रदान गर्दछ । तिजका गीतमा परम्परागत स्वर मात्र नभई समसामयिक राजनीति, समाजको वास्तविकता र महिला अधिकारका कुरा समेत खुला रूपमा व्यक्त हुन्छन् ।

आधुनिक समाजमा तिजलाई नारी सशक्तीकरणसँग जोडेर पनि बुझिन्छ । जहाँ पहिले तिजलाई केवल पति दीर्घायुको कामनासम्म सीमित गरिन्थ्यो, अहिले यसलाई आत्म–अभिव्यक्ति, समानता र अधिकारको पर्वका रूपमा पनि बुझिन थालिएको छ । विद्यालयदेखि सहरसम्म, गाउँदेखि विदेशसम्म रहेका नेपाली महिलाले तिजलाई आफ्नो पहिचान र संस्कृतिको प्रतीकका रूपमा उत्साहपूर्वक मनाउँछन् ।

यद्यपि पछिल्लो समय तिजमा देखिएका केही विकृतिले चिन्ता उत्पन्न गरेको छ । महँगा गहना, भड्किलो भोज र विलासी प्रदर्शनले तिजको मौलिकता ओझेल पार्न थालेको छ । तिजको मूल आत्मा आत्मसंयम, श्रद्धा र सामाजिक एकता हो भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन । परम्परागत स्वरूपलाई जोगाउँदै आधुनिक सन्देशलाई आत्मसात् गर्नु नै आजको आवश्यकता हो ।

हरितालिका तिज नेपाली नारीहरूको आस्था, संस्कार र शक्तिको मूर्त प्रतीक हो । यसले केवल धार्मिक पूजा होइन, संस्कृतिको संरक्षण, नारी पहिचानको उजागर र सामाजिक एकताको सन्देश पनि दिन्छ । युग अनुसार यसको स्वरूप बदलिँदै गइरहेको भए पनि यसको मूल आत्मा भने सधैँ जीवित रहिरहनेछ ।

(लेखक राना स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन, त्रिभुवन बहुमुखी क्याम्पस, पाल्पाकी कोषाध्यक्ष समेत हुन् ।)