कुकुरहरू मानिसको सबैभन्दा वफादार साथी हुन् । त्यसैले स्वाभाविक रूपमा हामी तिनीहरूको बारेमा सकेसम्म धेरै जान्न चाहन्छौँ।

हामीले यहाँ कुकुरहरूको बारेमा रमाइलो र रोचक तथ्यहरूको सूची सङ्कलन गरेका छौँ, जसले तपाईंलाई अचम्ममा पार्न सक्छ। कुकुरको नाक किन ओसिलो हुन्छ भन्नेदेखि लिएर कुन कुकुरको नस्लले चितुवालाई दौडमा हराउन सक्छ भन्नेबारेका यी अद्भुत तथ्यहरूका लागि तयार हुनुहोस्।

१. कुकुरको नाक ओसिलो हुनुको कारण 

के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ कि कुकुरहरूको नाक किन सधैँ ओसिलो हुन्छ? यसले उनीहरूलाई सुगन्धको रसायनहरू अवशोषित गर्न मद्दत गर्दछ। कुकुरको नाकले एक विशेष सिगान (mucus) स्राव गर्छ जसले यी रसायनहरूलाई अवशोषित गर्न मद्दत गर्छ। त्यसपछि कुकुरहरूले ती रसायनहरूलाई जाँच्नको लागि आफ्नो नाक चाट्छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई गन्ध बुझ्न मद्दत पुग्छ।

२. कुकुरले केही रङहरू देख्न सक्छन्

धेरै मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि कुकुरहरू रङ चिन्न सक्दैनन्, तर त्यो सत्य होइन। यद्यपि मानिसहरूले रमाइलो गर्ने रङहरूको विशाल स्पेक्ट्रम कुकुरले देख्न सक्ने क्षमताभन्दा धेरै पर छ, तापनि उनीहरूले निश्चित रङहरू देख्छन्।

कुकुरहरूको हकमा, तिनीहरूको रेटिनामा केवल नीलो र पहेँलो रङहरू देख्नका लागि जिम्मेवार कोन प्रकारका कोशिकाहरू हुन्छन्। यद्यपि कुकुरहरूसँग मानिसहरूभन्दा धेरै रड कोशिकाहरू हुन्छन्। यसको मतलब उनीहरू अँध्यारो अवस्थामा देख्नका लागि हामीभन्दा धेरै सिपालु हुन्छन्।

३. कुकुरहरू कि त दाहिने वा देब्रे पन्जा चलाउँछन्

यो तथ्यले तपाईंलाई अचम्मित पार्न सक्छ। हालैको एक अध्ययनअनुसार, मानिसहरूजस्तै कुकुरहरू पनि दाहिने वा देब्रे पन्जा चलाउने हुन सक्छन्।

यो अध्ययनले १७,९०१ कुकुरहरूलाई एउटा खाना निकाल्ने कार्य दिएर परीक्षण गरेको थियो, जसमा एउटा ट्युबभित्र खानेकुरा वा डग फुडको टुक्रा राखिएको थियो। कुकुरले त्यसलाई निकाल्न आफ्नो पन्जा भित्र हालेको बेला अवलोकन गरिएको थियो।

यस अध्ययनले ७४ प्रतिशत कुकुरहरूले अर्को पन्जाको तुलनामा एउटा पन्जा प्रयोग गर्न स्पष्ट प्राथमिकता देखायो । बाँकी २६ प्रतिशतले दुवै पन्जा समान रूपमा प्रयोग गरेको देखियो। प्राथमिकता देखाउने कुकुरहरूमध्ये, ५८.३ प्रतिशत कुकुरहरू दाहिने-पन्जा चलाउने थिए, जबकि ४१.७ प्रतिशत देब्रे-पन्जा चलाउने थिए।

मानिसहरूको हकमा, लगभग ९० प्रतिशत दाहिने-हाते हुन्छन्, १० प्रतिशत देब्रे-हाते हुन्छन्, र केवल १ प्रतिशत दुवै हात उत्तिकै चलाउन सक्ने हुन्छन्।

४. कुकुरको पसिना निकाल्ने अनौठो तरिका

कुकुरहरू छिटोछिटो श्वास फेरेर आफ्नो शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्छन्। तातो दिनमा वा खेल खेलेपछि, छिटो श्वास फेर्नु र छायादार ठाउँमा सुत्नुले तपाईंको कुकुरलाई शीतल हुन मद्दत गर्छ।

कुकुरहरूलाई पसिना पनि आउँछ, तर मानिसहरूले जस्तो तरिकाले होइन। कुकुरहरूले आफ्नो पन्जाबाट पसिना निकाल्छन्।

तपाईंले ठीक पढ्नुभयो; कुकुरहरूमा मेरोक्राइन (merocrine) र एपोक्राइन (apocrine) ग्रन्थिहरू हुन्छन्। कुकुरहरूको पन्जाको तल हुने मेरोक्राइन ग्रन्थिहरू तातो दिनमा वा शारीरिक श्रमको समयमा कुकुरलाई शीतल राख्न पसिना सक्रिय गर्न जिम्मेवार हुन्छन्। जबकि एपोक्राइन ग्रन्थिहरू प्राविधिक रूपमा पसिना ग्रन्थी मानिन्छन्, यिनीहरूले फेरोमोनहरू (pheromones) छोड्छन् र प्रत्येक कुकुरलाई तिनीहरूको अद्वितीय गन्ध दिन्छन् जसले अन्य कुकुरहरूलाई तिनीहरूलाई पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

५. ग्रेहाउन्डले लामो-दूरीको दौडमा चितुवालाई हराउन सक्छ

ग्रेहाउन्डहरू बिजुली-जस्तै छिटो हुन्छन्, तर के तपाईंलाई थाहा छ कि ग्रेहाउन्डले दौडमा चितुवालाई हराउन सक्छ? ‘साइकोलोजी टुडे’का अनुसार, ग्रेहाउन्डहरू लामो-दूरीका उत्कृष्ट धावक हुन् जसले ७ माइलसम्म प्रतिघण्टा ३५ माइलको गति कायम राख्न सक्छन्।

यस बिचमा, चितुवाहरू अविश्वसनीय रूपमा छिटो हुन्छन् तर उनीहरूले केवल २०० देखि ३०० गजसम्म मात्र आफ्नो गति कायम राख्न सक्छन्। यदि उनीहरूले दौड सुरु गरे पनि, चितुवालाई ग्रेहाउन्डले चाँडै पछि पार्नेछ।

६. कुकुरहरूसँग गन्धको शक्तिशाली क्षमता हुन्छ

सामान्य कुकुरले पनि मानिसले पत्ता लगाउन नसक्ने गन्धहरू पत्ता लगाउन सक्छ। कुकुरहरूको नाकमा लगभग ३० करोड ओल्फ्याक्टोरी रिसेप्टरहरू (olfactory receptors) हुन्छन्, जबकि मानिसहरूमा लगभग ६० लाख मात्र हुन्छन्।

कुकुरहरूसँग मस्तिष्कमा सुगन्ध पत्ता लगाउनको लागि सहायक ओल्फ्याक्टोरी प्रणाली (Accessory Olfactory System) पनि हुन्छ। यो प्रणालीले फेरोमोनहरू पत्ता लगाउँछ, जुन जनावरहरूद्वारा उत्पादन गरिएका रसायनहरू हुन् जसले अन्य जनावरहरूको व्यवहारलाई असर र प्रभाव पार्छ।

७. केही कुकुरहरूले स्वास्थ्य समस्याहरू पत्ता लगाउन सक्छन्

मेडिकल डिटेक्सन र अलर्ट असिस्टेन्स कुकुरहरूलाई विभिन्न प्रकारका स्वास्थ्य अवस्थाहरू सुँघेर पत्ता लगाउन तालिम दिइएको हुन्छ। क्यान्सर पत्ता लगाउनेदेखि लिएर दौरा (seizure) जस्ता आसन्न स्वास्थ्य समस्याहरूको लागि आफ्ना ह्यान्डलरहरूलाई सचेत गराउनेसम्म, यी कुकुरहरूले आफ्ना मालिकहरूको लागि जीवन परिवर्तन गर्ने भिन्नता ल्याउन सक्छन्। बेलायतमा लगभग ८० मेडिकल अलर्ट असिस्टेन्स कुकुरहरूले काम गरिरहेका छन्, जबकि कुकुरहरूले कोभिड-१९ पनि पत्ता लगाउन सक्छन् कि भनेर अनुसन्धान जारी छ।

८. हाई कुकुरलाई पनि सर्छ

अर्को पटक तपाईंले हाई गर्दा, तपाईंको कुकुरले पनि हाई गर्छ कि गर्दैन भनेर हेर्नुहोस्। अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाएका छन् कि सरुवा हुने हाईले मानिसहरूलाई मात्र होइन, कुकुरहरूलाई पनि असर गर्छ। मानिसहरूमा, यो सामाजिक सञ्चारसँग जोडिएको छ र सहानुभूतिको सङ्केत हुन सक्छ । यद्यपि यो हाम्रो कुकुरहरूको लागि पनि ठ्याक्कै त्यस्तै हो कि होइन भन्ने हामीलाई थाहा छैन।

तर, कुकुरहरूमा हाई थकानको लक्षण हुनुका साथै तनावको सङ्केत पनि हुन सक्छ भन्ने कुरा ध्यानमा राख्नुहोस्। तपाईंको कुकुरको शरीरको भाषाको सन्दर्भलाई अवलोकन गर्नु सधैँ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

९. अधिकांश कुकुरहरूले १०० वटा शब्दहरू बुझ्छन्

हाम्रा कुकुरहरू ‘बस्’, ‘अडी’ र ‘घुम्न जा’ भन्दा धेरै शब्दहरू बुझ्न सक्षम हुन्छन्। अनुसन्धानले सुझाव दिन्छ कि अधिकांश कुकुरहरूले औसतमा १०० शब्दहरूमा प्रतिक्रिया दिन्छन्—लगभग दुई वर्षको बच्चाले बुझे जति। उनीहरूले विशिष्ट इशाराहरू पनि चिन्न सक्छन्, पाँचसम्म गणना गर्न सक्छन्—र केहीले त गणितीय गणना पनि गर्न सक्छन्! 

कुकुरको बुद्धिमत्ता परीक्षणहरूले सबैभन्दा चलाख कुकुरहरूलाई परिभाषित गर्दछ, जसले केवल पाँच पटक दोहोऱ्याएपछि नयाँ आदेश वा शब्द बुझ्न सक्छन्, र पहिलो पटक दिइएको आदेशलाई ९५% समयमा पालना गर्छन्।

१०. कुकुरहरूले विभिन्न प्रकारका भावनाहरू महसुस गर्न सक्छन्

उत्साहदेखि लिएर चिन्ता र उदासीसम्म, हाम्रा कुकुरहरू धेरै फरक भावनाहरू अनुभव गर्न सक्षम छन्—जसको पुष्टि प्रायः उनीहरूका मालिकहरूले गर्न सक्छन्। यद्यपि, कुकुरले लज्जा जस्ता थप जटिल भावनाहरू महसुस गर्छन् कि गर्दैनन् भन्नेमा बहस जारी छ। केही विशेषज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि तपाईंको कुकुरले केही गल्ती गर्दा देखाउने दोषी हेराइ, पश्चात्तापभन्दा बढी तपाईं खुसी हुनुहुन्न भन्ने पहिचान गरेर तपाईंलाई शान्त पार्ने प्रयाससँग सम्बन्धित हुन सक्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाएका छन् कि कुकुरहरूले ईर्ष्या अनुभव गर्न सक्छन्—जसलाई परम्परागत रूपमा जटिल, मानव-मात्र भावना मानिन्थ्यो।

११. कुकुरको नाकको छाप फरक-फरक हुन्छ

यहाँ एउटा अनौठो तथ्य छ— जसरी औँलाको छाप हरेक मानिसका लागि फरक हुन्छ, प्रत्येक कुकुरको नाकको छाप पनि फरक-फरक हुन्छ।

१२. दिसा गरेपछि कुकुरहरू किन पछाडि लात्ता हान्छन् ?

के तपाईंको कुकुरले दिसा गरेपछि पछाडि लात हान्छ? धेरै मानिसहरू अनुमान गर्छन् कि यो उनीहरूको दिसालाई घाँस, माटो, बालुवा, वा अन्य कुनै चीजले छोप्ने तरिका हो।

तर, यो त्यस्तो होइन; कुकुरहरूले आफ्नो इलाका चिन्ह लगाउन यसो गर्छन्। याद गर्नुहोस्, हामीले पहिले उल्लेख गरेका थियौँ कि कुकुरहरूको पन्जाको तल एपोक्राइन ग्रन्थिहरू हुन्छन् जसले फेरोमोनहरू छोड्छन्? यो तिनीहरूले तिनीहरूलाई प्रयोग गर्ने एक तरिका हो।

कुकुरहरू प्रायः आफ्नो इलाका चिन्ह लगाउन पिसाब गर्छन्, तर खस्रने व्यवहार, जुन उनीहरूले दिसा गरेपछि पछाडि लात हान्छन्, त्यो आफ्नो गन्ध पछाडि छोड्ने अझ लामो समय टिक्ने तरिका हो। 

१३. कुकुरहरूको तीनवटा परेला हुन्छन्

धेरै कुकुर मालिकहरूलाई यो रोचक तथ्यको बारेमा थाहा नहुन सक्छ, तर के तपाईंलाई थाहा छ कि तपाईंको चार खुट्टे साथीको तीनवटा परेला हुन्छन्? नजिकबाट हेर्नुहोस्।

तिनीहरूको माथिल्लो र तल्लो परेलाहरू हुन्छन्, तर तिनीहरूमा 'निक्टिटेटिङ झिल्ली' (nictitating membrane) भनेर चिनिने तेस्रो परेला पनि हुन्छ। यो झिल्लीले धेरै कामहरू गर्दछ, जसमा आँखाको बाहिरी भाग (cornea) लाई कुनै पनि कण वा फोहोरबाट सफा गर्ने, आँसु उत्पादन गर्ने, र कुनै पनि सम्भावित सङ्क्रमणसँग लड्न लिम्फ नोड (lymph node) को रूपमा काम गर्ने कार्यहरू समावेश छन्।