जनवरी ८ मा अमेरिकी सिनेटले भेनेजुएलामा ‘युद्ध शक्ति प्रस्ताव’ अघि बढाउँदै गर्दा, रिपब्लिकन सिनेटर सुसन कोलिन्सले आफू ‘भेनेजुएला ‘चलाउने’ निरन्तरको अमेरिकी संलग्नता’ सँग सहमत नभएको घोषणा गरिन्।

जब राष्ट्रपति ट्रम्पले सुरुमा अमेरिकाले भेनेजुएला ‘चलाउने’ बताए, तब विश्व नै चकित परेको थियो। त्यसयता उनले भेनेजुएलाको तेल बाँकी विश्वमा बेच्न अमेरिकी एकाधिकार लादेर भेनेजुएला सरकारलाई अमेरिकासँगको अधीनस्थ सम्बन्धमा फसाउन चाहेको स्पष्ट पारिसकेका छन्।

अमेरिकी ऊर्जा विभागले कब्जा गरिएको भेनेजुएलाको तेल बेच्ने र भविष्यका सबै भेनेजुएली तेल निर्यातका लागि सोही प्रणाली प्रयोग गर्ने योजना प्रकाशित गरेको छ। अमेरिका र भेनेजुएलाबिच राजस्व कसरी बाँडफाँड गर्ने भन्ने कुरा अमेरिकाले नै निर्धारण गर्नेछ र यो नियन्त्रण अनिश्चितकालसम्म जारी राख्नेछ। 

ट्रम्पको यो योजनाले भेनेजुएलाको चीन, रुस, इरान र अन्य देशहरूसँगको व्यापार बन्द गराउनेछ र उसलाई आफ्नो तेल राजस्व अमेरिकी वस्तु तथा सेवाहरूमा खर्च गर्न बाध्य पार्नेछ। आर्थिक उपनिवेशवादको यो नयाँ रूपले भेनेजुएलालाई आफ्नो तेल राजस्वको ठुलो हिस्सा सामाजिक खर्चमा लगाउनबाट पनि रोक्नेछ, जसले लाखौँ भेनेजुएलाबासीलाई गरिबीबाट माथि उकासेको थियो।

यद्यपि, ७ जनवरीमा न्युयोर्क टाइम्सले भेनेजुएलासँग अन्य योजनाहरू रहेको समाचार लेख्यो। टाइम्सका अनुसार, ‘भेनेजुएलाको सरकारी तेल कम्पनी, पेट्रोलियोस डे भेनेजुएलाले पहिलो पटक अमेरिकासँग कच्चा तेलको ‘बिक्री’ का लागि वार्ता गरिरहेको पुष्टि गरेको छ।’ यसले सामाजिक सञ्जालमा एक विज्ञप्ति जारी गर्दै सेभ्रोनजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूसँग हाल लागू भइरहेका ढाँचाहरू प्रयोग गरिरहेको र यो विशुद्ध रूपमा व्यापारिक कारोबारमा आधारित रहेको जनाएको छ।

ट्रम्पले भेनेजुएलाका लागि अमेरिकी योजनाहरू पालना नगरे कार्यवाहक राष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिग्वेजलाई पदबाट हटाउन थप सैन्य कारबाही गर्ने धम्की दिएका छन्। तर ट्रम्पले यसअघि नै रोड्रिग्वेजसँग सहकार्य गर्ने निर्णय गरेर वास्तविकता स्वीकार गरिसकेका छन्, किनकि उनले बुझेका छन् कि अमेरिकाकी पूर्व-रोजाइ मारिया कोरिना माचाडोसँग भेनेजुएलामा जनसमर्थन छैन। कार्यवाहक राष्ट्रपतिको रूपमा डेल्सी रोड्रिग्वेजको उपस्थिति नै ट्रम्पको सत्ता परिवर्तन अभियानको विफलता र अर्को जित्न नसकिने अमेरिकी युद्ध सुरु गर्ने अनिच्छाको प्रमाण हो।

जनवरी ३ मा अमेरिकी आक्रमण र राष्ट्रपति मदुरोको अपहरणपछि, डेल्सी रोड्रिग्वेजले राष्ट्रपति मदुरोप्रति आफ्नो वफादारी पुनः पुष्टि गर्दै र उनको अनुपस्थितिमा देस चलाउने जिम्मेवारी लिँदै कार्यवाहक राष्ट्रपतिको रूपमा शपथ लिइन्। तर डेल्सी रोड्रिग्वेज को हुन्, र उनले भेनेजुएलामा कसरी शासन गर्नेछिन् ? एक आज्ञाकारी र बाध्य पारिएकी अमेरिकी कठपुतलीको रूपमा, वा एक अपराजित र स्वतन्त्र भेनेजुएलाको नेताको रूपमा?

सन् १९७६ मा भेनेजुएलामा राजनीतिक बन्दीका रूपमा बुबालाई यातना दिई कुटेर मारिँदा डेल्सी रोड्रिग्वेज सात वर्षकी थिइन्। उनका बुबा ३४ वर्षीय जर्ज एन्टोनियो रोड्रिग्वेज वामपन्थी राजनीतिक दल ‘सोसलिस्ट लिग’ का सह-संस्थापक थिए, जसलाई सरकारले ओवेन्स कर्निङका कार्यकारीका रूपमा काम गरिरहेका संदिग्ध सीआईए अधिकारी विलियम निहाउसको अपहरणमा प्रमुख भूमिका खेलेको आरोप लगाएको थियो।

जर्ज रोड्रिग्वेज पक्राउ परे र भेनेजुएली गुप्तचर एजेन्टहरूको सोधपुछपछि राज्यको हिरासतमै उनको मृत्यु भयो। मृत्युको आधिकारिक कारण हृदयघात भनिए पनि, उनको पोस्टमार्टम रिपोर्टले कलेजो फुटेको, छाती भासिएको र सातवटा करङ भाँचिएको जस्ता गम्भीर चोटहरू देखाएको थियो, जुन यातनासँग मेल खान्छ।

डेल्सीले काराकास र पेरिसमा कानुनको अध्ययन गरिन् र श्रम वकिल बनिन्, जबकि उनका दाजु जर्ज मनोचिकित्सक बने। सन् २००३ मा भेनेजुएलामा अमेरिका समर्थित असफल ‘कू’ प्रयास हुँदा डेल्सी र उनकी आमा डेल्सी गोमेज लन्डनमा थिए, र उनीहरूले बीबीसी र सीएनएनसँगको अन्तर्वार्तामा भेनेजुएली दूतावासबाटै उक्त कदमको भत्सर्ना गरेका थिए।

डेल्सी र उनका दाजु जर्ज चाँडै नै ह्युगो चावेजको बोलिभेरियन सरकारमा सामेल भए र चावेज तथा मदुरोको नेतृत्वमा विभिन्न उच्च पदहरू सम्हाले: डेल्सी २०१४ देखि २०१७ सम्म विदेश मन्त्री, २०२० देखि २०२४ सम्म अर्थ तथा वित्त मन्त्री, साथै तेल मन्त्री र उपराष्ट्रपतिको रूपमा सेवा गरिन्; जर्ज चावेजको पालामा एक वर्ष उपराष्ट्रपति र त्यसपछि ८ वर्ष काराकासको मेयर बने।

जनवरी ५, २०२६ मा, अमेरिकी आक्रमण र राष्ट्रपति मदुरोको अवैध अपहरणपछि, नेसनल एसेम्बलीका अध्यक्ष रहेका जर्जले आफ्नी बहिनीलाई कार्यवाहक राष्ट्रपतिको शपथ खुवाउने जिम्मेवारी पाए। डेल्सी रोड्रिग्वेजले आफ्ना जनता र विश्वलाई भनिन्:

‘म बोलिभेरियन रिपब्लिक अफ भेनेजुएलाका संवैधानिक राष्ट्रपति निकोलस मदुरो मोरोसको कार्यकारी उपराष्ट्रपतिको रूपमा शपथ लिन आएकी छु। हाम्रो मातृभूमिमाथि भएको अवैध सैन्य आक्रमणपछि भेनेजुएली जनताले भोग्नुपरेको पीडाका साथ म यहाँ आएकी छु। संयुक्त राज्य अमेरिकामा बन्धक बनाइएका दुई नायकहरू–राष्ट्रपति निकोलस मदुरो र हाम्रो देशकी प्रथम महिला सिलिया फ्लोरेसको अपहरणको पीडा म बोकेर आएकी छु। म पीडाका साथ आएकी छु, तर म यो पनि भन्न चाहन्छु कि म सबै भेनेजुएलाबासीको नाममा शपथ लिन गौरवका साथ आएकी छु। म हाम्रा पिता, मुक्तिदाता सिमोन बोलिभरको कसम खान आएकी छु।’

अन्य सार्वजनिक वक्तव्यहरूमा, कार्यवाहक राष्ट्रपति रोड्रिग्वेजले भेनेजुएलाको स्वतन्त्रताको कडा दाबी र अमेरिकासँग शान्तिपूर्ण रूपमा सहकार्य गर्ने व्यावहारिक तत्परताबिच सन्तुलन कायम गरेकी छिन्।

जनवरी ३ मा, डेल्सी रोड्रिग्वेजले घोषणा गरिन् कि भेनेजुएला ‘अब कहिल्यै कसैको उपनिवेश बन्ने छैन।’ यद्यपि, भोलिपल्ट आफ्नो पहिलो मन्त्रिपरिषद् बैठकको अध्यक्षता गरेपछि, उनले भेनेजुएलाले अमेरिकासँग ‘सन्तुलित र सम्मानजनक’ सम्बन्ध खोजिरहेको बताइन्। उनले भनिन्, ‘हामी अमेरिकी सरकारलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको ढाँचाभित्र रहेर साझा विकास र दिगो शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई सुदृढ पार्ने एजेन्डामा संयुक्त रूपमा काम गर्न आमन्त्रण गर्दछौँ।’

ट्रम्पलाई प्रत्यक्ष सन्देश दिँदै रोड्रिग्वेजले लेखिन्, ‘राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प: हाम्रा जनता र हाम्रो क्षेत्र शान्ति र संवादको हकदार छन्, युद्धको होइन। राष्ट्रपति निकोलस मदुरोको सधैँ यही विश्वास रहेको छ र यस घडीमा सम्पूर्ण भेनेजुएलाको विश्वास पनि यही हो। यो त्यही भेनेजुएला हो जसमा म विश्वास गर्छु र जसका लागि मैले मेरो जीवन समर्पित गरेकी छु। मेरो सपना भेनेजुएलालाई एक महाशक्ति बनाउनु हो जहाँ सबै सभ्य भेनेजुएलाबासीहरू एकसाथ आउन सकून्। भेनेजुएलासँग शान्ति, विकास, सार्वभौमसत्ता र भविष्यको अधिकार छ।’

अमेरिकाको टेम्पल युनिभर्सिटीस्थित सेन्टर फर द स्टडी अफ फोर्स एण्ड डिप्लोमेसीका अध्यक्ष एलन म्याकफर्सनले डेल्सी रोड्रिग्वेजलाई ‘पछिल्लो समयमा भेनेजुएलाको अर्थतन्त्र स्थिर बनाउन मद्दत गर्ने व्यवहारवादी’ भनेका छन्। तर, अल जजीरासँग कुरा गर्दै उनले ट्रम्प प्रशासनद्वारा गरिने अपमान वा अत्यधिक मागहरूले ‘प्रत्युत्पादक नतिजा ल्याउन सक्ने र सहकार्य अन्त्य गर्न सक्ने’ चेतावनी दिँदै यो सम्बन्ध कायम राख्नु ‘कठिन सन्तुलन’ हुने बताए।

जनवरी ३ को अमेरिकी आक्रमणपछि, कम्तीमा एक दर्जन तेल ट्यांकरहरूले आफ्नो लोकेसन ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर १२ मिलियन ब्यारेल तेल बोकी भेनेजुएलाबाट प्रस्थान गरे, जसमा धेरैजसो चीनतर्फ गएका थिए, जसले प्रभावकारी रूपमा अमेरिकी नाकाबन्दी तोडेको थियो। तर त्यसपछि, जनवरी ७ मा, अमेरिकी सेनाले भेनेजुएलासँग सम्बन्धित दुई थप तेल ट्यांकरहरू (एउटा क्यारेबियनमा र अर्को उत्तरी एट्लान्टिकमा रहेको रुसी ट्यांकर) कब्जा गर्‍यो, जसबाट ट्रम्प अझै पनि अमेरिकी नाकाबन्दी कडाइका साथ लागू गर्न लागिपरेको स्पष्ट हुन्छ।

सेभ्रोनले अमेरिकी कर्मचारीहरूलाई भेनेजुएलामा काम गर्न फिर्ता बोलाएको छ र चार दिनको विश्रामपछि अमेरिकी रिफाइनरीहरूमा सामान्य ढुवानी पुनः सुरु गरेको छ। तर अन्य अमेरिकी तेल कम्पनीहरू भेनेजुएलामा प्रवेश गर्न हतारिएका छैनन्, जहाँ ट्रम्पका कदमहरूले अहिलेसम्म कुनै पनि नयाँ अमेरिकी लगानीका लागि राजनीतिक जोखिम मात्र बढाएको छ। साथै विश्व बजारमा तेलको आपूर्तिको अधिकता, कम मूल्य र विश्व स्वच्छ एवं नवीकरणीय ऊर्जातर्फ गइरहेको अवस्था छ।

यसैबिच, अमेरिकी न्याय विभाग राष्ट्रपति मदुरोविरुद्ध मुद्दा बनाउन संघर्ष गरिरहेको छ। ट्रम्पको कानुनविहीन युद्ध योजनाले मदुरोलाई एउटा विदेशी देशमा (जहाँ अमेरिकी आन्तरिक कानुन लागू हुँदैन) अस्तित्वमै नरहेको लागुऔषध गिरोहको नेताको रूपमा अवैध रूपमा पक्राउ गराएको थियो। न्युयोर्कमा आफ्नो पहिलो अदालतको उपस्थितिमा, मदुरोले आफूलाई भेनेजुएलाको राष्ट्रपति र युद्धबन्दीको रूपमा चिनाए।

समुद्रमा जहाजहरू कब्जा गरिरहनु र तेल राजस्वमा नियन्त्रणका लागि भेनेजुएलालाई तर्साउनु डेल्सी रोड्रिग्वेज र भेनेजुएला सरकारले खोजिरहेको ‘सन्तुलित र सम्मानजनक’ सम्बन्ध होइन। साथै, ट्रम्प र रुबियोका धम्कीहरूले सुझाव दिएजस्तो अमेरिकी स्थिति बलियो पनि छैन। मार्को रुबियो र लिन्डसे ग्राहम जस्ता नव-रुढीवादीहरूको प्रभावमा परेर ट्रम्पले अमेरिकालाई ल्याटिन अमेरिकामा युद्धको संघारमा पुर्‍याएका छन्, जसलाई धेरै कम अमेरिकीहरूले समर्थन गर्छन् र जसको विरुद्धमा अधिकांश विश्व एकजुट छ।

रोड्रिग्वेज र अन्य प्रगतिशील ल्याटिन अमेरिकी नेताहरू, जस्तै ब्राजिलका लुला, कोलम्बियाका गुस्तावो पेट्रो र मेक्सिकोकी क्लाउडिया सेनबामसँगको पारस्परिक सम्मान र सहयोगले ट्रम्पलाई यो बढ्दो संकटबाट इज्जतका साथ बाहिर निस्कने उपाय प्रदान गर्दछ, जसमा उनी र उनका विवेकहीन सल्लाहकारहरू फसेका छन्।

ट्रम्पसँग मार्को रुबियोद्वारा युद्धमा धकेलिनुको सट्टा एक अत्यन्त व्यवहारिक विकल्प छ: जसलाई चिनियाँहरू ‘विन-विन कोअपरेसन’ (दुवैको जित हुने सहकार्य) भन्न रुचाउँछन्। धेरैजसो अमेरिकीहरूले रुबियो र ट्रम्पले हाम्रो मेहनतको करको पैसा खर्च गरिरहेको प्रभुत्ववादी साम्राज्यवादको ‘शून्य-योग खेल’ भन्दा यसैलाई रुचाउनेछन्।

ट्रम्पले चाहेको भनिएको शान्तिपूर्ण सहयोगको मुख्य बाधक उनी आफ्नै अमेरिकी सैन्यवाद र सैन्य सर्वोच्चतामाथिको अन्धविश्वास हो। उनी अमेरिकी साम्राज्यवादलाई युरोप, एसिया र अफ्रिकाबाट हटाएर ल्याटिन अमेरिकातर्फ सोझ्याउन चाहन्छन्, तर यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अनुसार न त जित्न सकिने खालको छ, न त वैध नै छ, र यो अमेरिकी जनतामाझ पनि उत्तिकै अलोकप्रिय छ।

बरु, १०,००० माइल टाढा हुने अमेरिकी युद्धहरू भन्दा ‘हाम्रै आँगनमा’ हुने अमेरिकी आक्रामकताप्रति जनविरोध अझ बढी छ। क्युबा, भेनेजुएला र कोलम्बिया हाम्रा नजिकका छिमेकी हुन्, र तिनीहरूलाई हिंसा र अराजकतामा धकेल्दा हुने परिणामहरू धेरैजसो अमेरिकीहरूका लागि टाढाका युद्धहरूको मानवीय लागत भन्दा बढी स्पष्ट छन्।

ट्रम्पले बुझेका छन् कि अनन्त युद्ध अलोकप्रिय छ, तर उनी अझै पनि इरानमा बमबारी गर्ने र राष्ट्रपति मदुरो तथा उनकी पत्नीलाई अपहरण गर्ने जस्ता ‘एक पटक र सकियो’ खालका अपरेसनहरू गरेर उम्कन सकिन्छ भन्ने विश्वास गर्छन्। तर, यी आक्रमणहरूले काल्पनिक समस्याहरू (इरानको अस्तित्वमा नरहेको आणविक हतियार र मदुरोको अस्तित्वमा नरहेको लागुऔषध गिरोह) मात्र समाधान गरेका छन्, जबकि लामो समयदेखिका क्षेत्रीय संकटहरूलाई अझ बढाएका छन्, जसका लागि अमेरिकी नीति धेरै हदसम्म जिम्मेवार छ र जसको कुनै सैन्य समाधान छैन।

ट्रम्पसँग व्यवहार गर्नु डेल्सी रोड्रिग्वेज र अन्य ल्याटिन अमेरिकी नेताहरूका लागि चुनौतीपूर्ण छ, तर उनीहरूले अब बुझ्नुपर्छ कि ट्रम्पसामु झुक्नु वा उनलाई एक-एक गरेर प्रहार गर्न दिनु विनासको बाटो हो। आक्रामकतालाई रोक्न र संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रका आधारभूत सिद्धान्त र नियमहरूको रक्षा गर्न विश्व एक ठाउँमा उभिनुपर्छ, जसअन्तर्गत सबै देशहरूले विवादहरू शान्तिपूर्ण रूपमा समाधान गर्ने र एक अर्काविरुद्ध सैन्य बल प्रयोग नगर्ने वा धम्की नदिने सहमति जनाएका छन्। शान्तिपूर्ण विश्वको कुनै पनि सम्भावना अन्ततः ती प्रतिबद्धताहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लिन सुरु गर्नुमा निर्भर गर्दछ, जुन गर्न ट्रम्पका पूर्ववर्तीहरू पनि असफल भएका थिए।

अमेरिकी जनताले ल्याटिन अमेरिका र विश्वभरका हाम्रा छिमेकीहरू विरुद्ध ट्रम्पका युद्ध र युद्धका धम्कीहरूलाई अस्वीकार गर्छन् भनेर भन्नका लागि राष्ट्रव्यापी प्रदर्शनहरू आयोजना गर्ने आन्दोलन बढ्दै गएको छ। अनन्त युद्धको विरुद्धमा आवाज उठाउन र स्थितिलाई बदल्न मद्दत गर्ने यो एक महत्वपूर्ण समय हो।

(मेडिया बेन्जामिन र निकोलस जे.एस. डेभिस ‘वार इन युक्रेन : मेकिङ सेन्स अफ ए सेन्सलेस कन्फ्लिक्टका लेखक हुन् ।)