फिफाले सन् २०२२ को आर्थिक प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दा निकै गर्वका साथ आफ्नो उपलब्धि प्रस्तुत गरेको थियो, र त्यसका पछाडि बलियो कारण पनि थियो । कतारमा सम्पन्न शीतकालीन विश्वकपसँगै सकिएको त्यो वर्षमा फिफाले ५.८ अर्ब अमेरिकी डलर (हालको विनिमय दरअनुसार करिब ८ खर्ब ९५ अर्ब ८६ करोड ८० लाख नेपाली रुपैयाँ) आम्दानी गरेको थियो । फिफाले त्यसलाई ‘अतुलनीय आर्थिक उपलब्धि’ भनेको थियो ।

त्यतिबेला विश्व फुटबलको सर्वोच्च निकायले केही सातामै यति ठुलो रकम कहिल्यै कमाएको थिएन । व्यावसायिक साझेदारी, टेलिभिजन प्रसारण अधिकार र टिकट बिक्री– सबै क्षेत्रको आम्दानी नयाँ उचाइमा पुगेको थियो । कतार विश्वकपबाट भएको कुल आम्दानी रूस (२०१८) र ब्राजिल (२०१४) विश्वकपभन्दा धेरै थियो भने १६ वर्षअघि दक्षिण अफ्रिकामा भएको विश्वकपबाट प्राप्त ३.३६ अर्ब डलर आम्दानीको झन्डै दोब्बर थियो ।

तर कतार विश्वकपको त्यो कीर्तिमान पनि धेरै समय टिकेन । फिफा अध्यक्ष जियानी इन्फान्टिनोले सार्वजनिक रूपमा घोषणा गरिसकेका छन् कि २०२६ विश्वकपबाट हुने आम्दानी कतार विश्वकपको भन्दा झन्डै दोब्बर हुनेछ । यसको अर्थ, अमेरिका, मेक्सिको र क्यानडाले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेको विश्वकप इतिहासकै पहिलो १० अर्ब डलर (करिब १५ खर्ब ४४ अर्ब ६० करोड नेपाली रुपैयाँ) आम्दानी गर्ने खेलकुद प्रतियोगिता बन्ने अनुमान गरिएको छ ।

• विस्तारित विश्वकपले खोल्यो नयाँ आर्थिक युग

अमेरिका, मेक्सिको र क्यानडामा आयोजना भएको यस विश्वकपले फिफाका लागि आर्थिक सम्भावनाको नयाँ ढोका खोलेको छ । प्रतियोगितामा ४८ टोली, १०४ खेल र यसअघिको तुलनामा धेरै टिकट बिक्रीका कारण आम्दानी अभूतपूर्व रूपमा बढेको छ ।

विश्वकपका टिकट मूल्य अत्यधिक महँगो भएको विषयले धेरै चर्चा पाए पनि त्यसले फिफाको व्यापारिक आम्दानीलाई उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ । प्रसारण अधिकार र व्यावसायिक सम्झौताबाट पनि फिफाले नयाँ कीर्तिमान बनाउने अपेक्षा गरिएको छ ।

• ओलम्पिकभन्दा पनि ठुलो आर्थिक शक्ति

एक समय ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकलाई विश्वकै सबैभन्दा ठुलो खेलकुद प्रतियोगिता मानिन्थ्यो । तर अहिले विश्वकपले त्यो स्थान पनि उछिनेको छ ।

दुई वर्षअघि पेरिसमा सम्पन्न ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकबाट करिब ५ अर्ब डलर (७ खर्ब ७२ अर्ब ३० करोड नेपाली रुपैयाँ) आम्दानी भएको थियो । त्यही वर्ष जर्मनीमा सम्पन्न युरोपियन च्याम्पियनसिप (युरो) बाट २.९ अर्ब डलर (रु. ४ खर्ब ४७ अर्ब ९३ करोड ४० लाख) आम्दानी भएको थियो ।

तर २०२६ विश्वकपले यी सबै प्रतियोगितालाई आर्थिक रूपमा निकै पछाडि पार्ने देखिएको छ ।

• ‘माग र आपूर्तिको खेल’

बेलायतस्थित युनिभर्सिटी क्याम्पस अफ फुटबल बिजनेस (यूसीएफबी) का डिन प्रोफेसर रोब विल्सनका अनुसार विश्वकपको आर्थिक सफलता माग र आपूर्तिको सिद्धान्तमा आधारित छ ।

उनका अनुसार विश्वकप चार–चार वर्षमा एकपटक मात्र आयोजना हुने भएकाले यसको आपूर्ति अत्यन्त सीमित हुन्छ, तर पछिल्ला दुई दशकमा यसको माग तीव्र रूपमा बढेको छ ।

उनी भन्छन्, ‘सीमित आपूर्ति र अत्यधिक मागको यही सङ्गममा फिफाले आफ्नो मूल्य निर्धारण गर्छ । उसलाई आफ्नो प्रतियोगिताको वास्तविक मूल्य थाहा छ ।’

• अमेरिकाले दिलायो सुनौलो अवसर

यस विश्वकपका १०४ खेलमध्ये ७८ खेल अमेरिकामा आयोजना गरिएका छन् । राउन्ड अफ १६ पछिका सबै खेल पनि अमेरिकामै भएका छन् । विश्वकै सबैभन्दा विकसित खेल बजारमा विश्वकप आयोजना हुनु फिफाका लागि ठुलो आर्थिक अवसर बन्यो ।

यहाँ खेल हेर्न महँगो टिकट किन्न दर्शकहरू अभ्यस्त भएकाले टिकट मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढाइयो । त्यसका वावजुद पनि ६० लाखभन्दा बढी दर्शक मैदान पुगे । उनीहरू महँगो टिकटको मूल्य तिर्न तयार देखिए ।

• टिकटबाटै साढे तीन अर्ब डलर

फिफाले गत वर्ष सार्वजनिक गरेको अनुमानअनुसार २०२३–२०२६ को चारवर्षे चक्रमा टिकट बिक्री र आतिथ्य सेवाबाट मात्रै ३.५ अर्ब डलर (५ खर्ब ४० अर्ब ६१ करोड नेपाली रुपैयाँ) आम्दानी हुने अपेक्षा गरिएको थियो । यो रकम कतार विश्वकपको कीर्तिमानभन्दा तीन गुणा बढी हो ।

यसको प्रमुख कारण टोली सङ्ख्या ३२ बाट ४८ पुग्नु, खेल सङ्ख्या ६४ बाट १०४ पुग्नु तथा उपलब्ध टिकटको सङ्ख्या दोब्बर हुनु हो ।

• ‘डाइनामिक प्राइसिङ’बाट थप कमाइ

यसपटक फिफाले डाइनामिक प्राइसिङ प्रणाली लागु गरेको छ । यस प्रणालीमा टिकटको मूल्य मागअनुसार परिवर्तन हुन्छ । त्यसैगरी पुनःबिक्री (रिसेल) प्लेटफर्ममार्फत टिकट बिक्री हुँदा फिफाले प्रत्येक कारोबारबाट दुई पटक १५–१५ प्रतिशत शुल्क लिने व्यवस्था गरेको छ । यसले फिफाको आम्दानीलाई थप बढाएको छ ।

यद्यपि फिफाको आफ्नै अनुमानअनुसार २०३० विश्वकपमा अहिलेको जस्तो टिकट आम्दानी दोहोर्‍याउन निकै कठिन हुनेछ । २०२५ को आर्थिक प्रतिवेदनले २०२७–३० अवधिमा टिकट तथा आतिथ्य सेवाबाट हुने आम्दानी करिब ९३ करोड ८० लाख डलरले घट्ने प्रक्षेपण गरेको छ । ६४ टोलीसम्म विस्तार गरिए पनि २०२६ को आर्थिक सफलता दोहोर्‍याउन सजिलो नहुने विश्लेषण गरिएको छ ।

• अमेरिकाले खुलायो व्यापारिक सम्भावनाको विशाल बजार

टिकट बिक्रीबाट मात्रै होइन, सन् २०२६ को विश्वकपले फिफालाई व्यावसायिक साझेदारी र प्रायोजन (स्पोन्सरसिप) मार्फत पनि अभूतपूर्व आम्दानी दिलाएको छ । अधिकांश खेल अमेरिकामा आयोजना भएकाले विश्वकै सबैभन्दा ठुलो उपभोक्ता बजारमा विश्वकपले नयाँ अवसर सिर्जना गर्‍यो । फिफाका एक वरिष्ठ व्यावसायिक अधिकारीका अनुसार रूस र कतारमा आयोजित विश्वकप व्यापारिक रूपमा चुनौतीपूर्ण थिए, तर अमेरिकामा आयोजना हुने विश्वकप सुरुदेखि नै ‘सबैभन्दा ठुलो लक्ष्य’ का रूपमा हेरिएको थियो ।

फिफाका दीर्घकालीन साझेदारहरू (एडिडास, कोका–कोला, भिसा, अराम्को र हुन्डाई) ले वार्षिक ८० देखि १०० मिलियन डलरसम्म तिर्दै आएका छन् । त्यसबाहेक यस विश्वकपका लागि बैङ्क अफ अमेरिका र म्याकडोनाल्ड्सजस्ता नयाँ प्रायोजकहरूले पनि विश्वकपसँग आबद्ध हुन करिब १०० मिलियन डलर (१५ अर्ब ४४ करोड ६० लाख नेपाली रुपैयाँ) सम्म खर्च गरेका छन् ।

त्यस्तै, होम डिपो र अमेरिकन एयरलाइन्ससहित १४ वटा ‘सपोर्टर’ कम्पनीले पनि करिब ४० मिलियन डलर (६ अर्ब १७ करोड ८४ लाख नेपाली रुपैयाँ) सम्मका सम्झौता गरेका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद तथा मनोरञ्जन एजेन्सी अक्टागनका फुटबल प्रमुख फिल कार्लिङका अनुसार धेरै अमेरिकी कम्पनीका लागि आफ्नै घरेलु बजारमा आयोजना भएको विश्वकपमा सहभागी हुनु प्रतिष्ठाको विषय थियो । केही कम्पनी फुटबलसँग पहिले खासै जोडिएका थिएनन्, तर अमेरिका आयोजक भएकाले उनीहरूले पनि ठुलो लगानी गरे ।

• फुटबल अब खेल मात्र होइन, विश्वव्यापी सांस्कृतिक शक्ति

फिफाको विश्वास छ कि आगामी वर्षहरूमा सबैभन्दा ठुलो आर्थिक सम्भावना मार्केटिङ अधिकारबाट आउनेछ । कतार विश्वकपपछि फुटबलको विश्वव्यापी लोकप्रियता झन् बढेकाले व्यावसायिक आम्दानी पनि तीव्र गतिमा विस्तार भएको छ । सन् २००७–१० को चक्रसँग तुलना गर्दा फिफाको व्यावसायिक आम्दानी झन्डै चार गुणाले वृद्धि भएको छ ।

फिल कार्लिङ भन्छन्, ‘फुटबल अब केवल खेल होइन, विश्वव्यापी सांस्कृतिक घटना बनेको छ । विश्वकपजस्तो अर्को कुनै मेगा–इभेन्ट छैन । ओलम्पिकले पनि यसको बराबरी गर्न सक्दैन । सुपर बाउल वा अन्य कुनै प्रतियोगिता पनि यसको हाराहारीमा छैन ।’

• ६ अर्ब मानिसले पछ्याएको विश्वकप

फिफाको अनुमानअनुसार यस विश्वकपलाई विश्वभर ६ अर्ब मानिसले कुनै न कुनै रूपमा पछ्याएका छन् । यद्यपि यो सङ्ख्या प्रत्यक्ष टेलिभिजन दर्शक मात्र नभई समाचार, सामाजिक सञ्जाल र अन्य माध्यमबाट प्रतियोगितासँग जोडिएका मानिसहरूको समग्र सहभागितालाई समेटेर निकालिएको हो ।

टेलिभिजन तथ्याङ्कले पनि विश्वकपप्रतिको आकर्षण झन् बढेको देखाउँछ । अमेरिकामा घरेलु टोलीको अन्तिम १६ को खेल फक्स टेलिभिजनमा ३ करोड दर्शकले हेरे, जुन त्यहाँको नयाँ कीर्तिमान हो । क्यानडामा मोरक्कोविरुद्धको खेल ५४ लाख दर्शकले हेरे, जुन क्यानडाको फुटबल इतिहासकै सबैभन्दा धेरै टेलिभिजन दर्शक भएको बताइएको छ ।

युरोपका पोर्चुगल र नर्वेजस्ता देशमा झन्डै आधा जनसङ्ख्याले आफ्ना टोलीका खेल हेरे । स्विडेनमा ट्युनिसियाविरुद्धको उद्घाटन खेलले घरेलु टेलिभिजन दर्शकको ९६ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको फिफाले जनाएको छ ।

• प्रसारण अधिकारबाटै पाँच अर्ब डलरभन्दा बढी

विश्वकपको सबैभन्दा ठुलो आम्दानी स्रोत अझै पनि टेलिभिजन प्रसारण अधिकार नै हो । फिफाको अनुमानअनुसार सन् २०२३–२०२६ को चक्रमा प्रसारण अधिकारबाट मात्रै ५.२ अर्ब डलर (८ खर्ब ३ अर्ब १९ करोड २० लाख नेपाली रुपैयाँ) आम्दानी हुनेछ । यसले प्रसारण अधिकारलाई फिफाको सबैभन्दा ठुलो राजस्व स्रोतका रूपमा कायम राखेको छ ।

यद्यपि युरोपेली बजारमा फिफाको आम्दानी बढाउन केही कानुनी सीमाहरू छन् । युरोपेली आयोगको निर्णयअनुसार विश्वकपका खेल सबैले निःशुल्क हेर्न पाउनुपर्ने भएकाले धेरै देशमा प्रसारण अधिकार बीबीसी, आईटीभी, एआरडी र जेडडीएफजस्ता सार्वजनिक टेलिभिजन संस्थाले मात्र खरिद गर्न सक्छन् । यसले प्रतिस्पर्धा घटाएको र फिफाले अझ बढी मूल्य लिन नसकेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।

टेलिभिजन अधिकार विज्ञ पियरे मेसका अनुसार, ‘फिफाले आफ्नो उत्पादन सबैभन्दा धनी खरिदकर्तालाई बेच्न पाउँदैन । त्यसैले युरोपमा प्रसारण अधिकारबाट आम्दानी बढाउन गाह्रो भएको छ ।’ यही कारण अहिले युरोपको हिस्सा घट्दै गएको छ । सन् २००७–१० मा प्रसारण आम्दानीको ५० प्रतिशत हिस्सा युरोपबाट आउँथ्यो भने अहिले त्यो ३१ प्रतिशतमा झरेको छ ।

यसको सट्टा मध्यपूर्व, उत्तर अफ्रिका र उत्तर अमेरिकी बजार फिफाका लागि नयाँ अवसरका रूपमा उदाइरहेका छन् ।

• फिफाको नयाँ लक्ष्य : १३ अर्ब डलरभन्दा बढी आम्दानी

२०२६ विश्वकपबाट करिब १० अर्ब डलर आम्दानी हुने अपेक्षा गरिए पनि फिफाको महत्त्वाकाङ्क्षा यतिमै सीमित छैन । संस्थाले सन् २०२७ देखि २०३० सम्मको चारवर्षे चक्रमा १३ अर्ब डलर (२० खर्ब ७ अर्ब ९८ करोड नेपाली रुपैयाँ) भन्दा बढी आम्दानी गर्ने लक्ष्य सार्वजनिक गरिसकेको छ । यो अघिल्लो चक्रको तुलनामा झन्डै ३० प्रतिशत बढी हो ।

तर एउटा ठुलो चुनौती पनि छ । २०२६ विश्वकप अमेरिकाजस्तो विशाल खेल बजारमा आयोजना भएकाले टिकट बिक्री, आतिथ्य सेवा र प्रायोजनबाट असाधारण आम्दानी भयो । सन् २०३० को विश्वकप भने स्पेन, पोर्चुगल र मोरक्कोमा आयोजना हुनेछ भने उद्घाटनका तीन खेल दक्षिण अमेरिकाका अर्जेन्टिना, उरुग्वे र पाराग्वेमा हुनेछन् । त्यहाँ अमेरिकाजस्तो व्यावसायिक सम्भावना दोहोर्‍याउन सहज नहुने फिफाकै अनुमान छ ।

• टिकटबाट आम्दानी घट्न सक्ने अनुमान

फिफाले सार्वजनिक गरेको आर्थिक प्रक्षेपणअनुसार २०३० विश्वकपमा टिकट बिक्री र आतिथ्य सेवाबाट हुने आम्दानी २०२६ को तुलनामा झन्डै ९४ करोड डलरले घट्न सक्छ । त्यसैले संस्थाले अब प्रसारण अधिकार, डिजिटल सामग्री, नयाँ व्यावसायिक साझेदारी र विश्वव्यापी मार्केटिङलाई भविष्यको प्रमुख आयस्रोत बनाउने रणनीति लिएको छ ।

• ६४ टोलीको विश्वकपले फेरि बदल्न सक्छ तस्बिर

फिफा अध्यक्ष जियानी इन्फान्टिनोले २०३० विश्वकपलाई ६४ टोलीसम्म विस्तार गर्ने सम्भावनाबारे पनि खुला रूपमा छलफल भइरहेको सङ्केत दिएका छन् ।

यदि यस्तो भयो भने खेल सङ्ख्या, टिकट बिक्री, प्रसारण अधिकार र प्रायोजनबाट हुने आम्दानी फेरि उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ । तर यससँगै प्रतियोगिताको गुणस्तर, खेलाडीमाथिको कार्यभार र प्रतियोगिताको अवधि अत्यधिक लामो हुने चिन्तासमेत व्यक्त गरिएको छ ।

• विश्वकप : अब केवल खेल होइन, विश्वव्यापी उद्योग

फुटबल एक समय केवल खेलकुद प्रतियोगिता थियो । तर अहिले विश्वकप विश्वव्यापी मनोरञ्जन, व्यापार, विज्ञापन, प्रसारण र डिजिटल सामग्रीको विशाल उद्योग बनिसकेको छ ।

फिफाको आर्थिक तथ्याङ्कले देखाउँछ कि विश्वकप अब केवल ९० मिनेटको खेलमा सीमित छैन । यो विश्वका ठुला कम्पनी, प्रसारण संस्था, डिजिटल प्लेटफर्म, पर्यटन उद्योग र करोडौँ समर्थकलाई जोड्ने बहु–अर्ब डलरको आर्थिक प्रणालीमा रूपान्तरण भइसकेको छ ।

• विश्व खेलकुदको नयाँ आर्थिक मापदण्ड

विज्ञहरूका अनुसार २०२६ विश्वकपले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ– फुटबल अब संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली खेलकुद ब्रान्ड हो ।

ओलम्पिक, सुपर बाउल वा अन्य कुनै खेलकुद प्रतियोगिताले विश्वकपले जस्तो एकैपटक विश्वव्यापी दर्शक, व्यावसायिक साझेदारी, प्रसारण बजार र आर्थिक प्रभाव सिर्जना गर्न सकेका छैनन् । यसैले २०२६ विश्वकपलाई केवल उत्कृष्ट फुटबल प्रतियोगिता मात्र नभई इतिहासकै पहिलो १० अर्ब डलर (नेपाली रुपैयाँमा खर्बौँ) आम्दानी गर्ने खेलकुद महाआयोजनाका रूपमा पनि स्मरण गरिनेछ ।

(द एथलेटिकबाट)