नेपाल बहुभाषी, बहुजातीय, विविध जैविक, भौगोलिक र प्राकृतिक सम्पदाको धनी देश हो। यहाँ राष्ट्रिय, क्षेत्रीय, जातीय र धार्मिक–सांस्कृतिक परम्पराअनुसार विभिन्न चाडपर्वहरू निरन्तर लस्करै आइरहन्छन्। 

तिनलाई मनाउने, रमाउने र एक–अर्कासँग साझा अनुभव बाँड्ने चलन नेपाली समाजको पुरानो परम्परा हो। संयोग नै भन्नुपर्छ, यस वर्षको तीज पर्व भदौ १० गते मंगलबार परेको छ भने म बस्दै आएको र मेरै अध्यक्षतामा सन् २००८ मा स्थापित डार्टफोर्ड नेपाली समाज, वेलायतले हिजो साँझ प्रत्येक बर्ष झैं यसपटक पनि तीजको विशेष कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो। 

आज बिहान उठ्ने बित्तिकै प्रविधिको सहारा लिएर हेर्दा, आजकै दिन कुसे औंसी—अर्थात् बाबुको मुख हेर्ने दिन पनि परेकै रहेछ। बिहानै स्नान गरी बुबाको तस्वीर समाउँदै केही शब्द फेसबुकवालमा तत्काल पोष्ट गरेँ। तर त्यत्तिमात्रै पर्याप्त लागेन। त्यसैले यस दिनको धार्मिक, सामाजिक, शैक्षिक र भावनात्मक आयामसँगै आफ्ना निजी अनुभूतिहरूलाई समेत संलग्न गरी, एआईको सहायताले थप सामग्री संकलन गरेर यो स्तम्भ तयार परि प्रस्तुत गरेको छु ।

धार्मिक र सांस्कृतिक आयाम

कुसे औंसीलाई "कुश औंसी" पनि भनिन्छ। हिन्दु परम्परामा कुश पवित्र घाँस हो, जसलाई देवता, ऋषि र पितृहरूको आराधनामा प्रयोग गरिन्छ। यस दिन ब्राह्मणहरूले कुश ग्रहण गरी विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्ने चलन छ। धार्मिक दृष्टिले कुशलाई शुद्धता र पुण्यको प्रतीक मानिन्छ।

धार्मिक परम्परा अनुसार, यस दिन जीवित बाबुलाई मुख हेरी आदर, मिठा परिकार र उपहार अर्पण गर्ने चलन छ, यद्दपि म यो अवसर बाट बन्चित भएँ । दिवंगत बाबुका सन्तानहरूले तर्पण, श्राद्ध वा पिण्डदान गरी श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्। यसरी कुसे औंसीले जीवित र दिवंगत दुवैप्रति सम्मान प्रकट गर्ने संस्कारिक माध्यमको भूमिका निर्वाह गर्दछ दुबैको र सेतु बनेको छ। 

सामाजिक आयाम

समाजशास्त्रीय दृष्टिले बुबा परिवारका प्रमुख स्तम्भ हुन्। आमाको माया जस्तै, बुबाको योगदान पनि उतिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर प्रायः बुबा आफ्नो स्नेह र त्यागलाई शब्दभन्दा कर्मद्वारा प्रकट गर्छन्।

बुबाको भूमिका तल उल्लेखित रूपमा देखिन्छ:

• परिवारलाई आर्थिक, सामाजिक र नैतिकरूपमा सशक्त बनाउने आधार।

• अनुशासन र आत्मविश्वासका प्रेरणास्रोत।

• परिवारलाई सुरक्षा र मार्गदर्शन दिने संरक्षक।

कुसे औंसी केवल एक दिनको औपचारिकता नभई, बाबुप्रतिको योगदान बुझ्ने, उहाँलाई सम्मान गर्ने र उहाँका मूल्य आत्मसात गर्ने अवसर हो। यस दृष्टिले कुसे औंसीले बुबाको मौन तर गहन योगदान सम्झाउने सामाजिक अवसर दिन्छ। 

शैक्षिक आयाम

शिक्षा र संस्कारको पहिलो गुरु आमा–बुबा नै हुन्। बुबाले सन्तानलाई ज्ञानको बाटोमा उभ्याउने, अनुशासनमा राख्ने र सही जीवन–मार्ग देखाउने कार्य गर्छन्।

मेरो व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा भन्नुपर्दा—“एक चिसो हिउँदको बिहान, घरको आँगनमा आमाले भर्खरै बुन्नु भएको गुन्द्री माथि, काठको पाटीमा रातो माटो छरेर बुबाले मेरो नानी हात समातेर ‘क, ख, रा...’ लेख्न सिकाउनुभएको क्षण”—त्यो जीवनको पहिलो प्रस्थानबिन्दु हो। त्यो क्षणले मेरो जीवनमा नयाँ दिशा दियो, ज्ञानको बाटोमा अघि बढ्ने प्रेरणा दियो। आज म जसरी बाँचिरहेको छु, अध्ययन–अर्जन, जीवन–अनुभव वा सफलताको प्रत्येक चरण—सबै बुबाकै वरदहस्त र प्रेरणाको फल हो। यसले प्रस्ट गर्दछ कि बुबा केवल संरक्षक मात्र नभई शिक्षक र मार्गदर्शक पनि हुन्।

भावनात्मक आयाम

बुबा सधैं शारीरिकरूपमा सँगै हुन सक्नुहुन्न। तर उहाँको माया, शिक्षा र सम्झना प्रत्येक श्वासमा, हरेक पलपलमा, सधैं हृदयको कुनाकाप्चामा विराजमान हृदयमा र जीवित रहन्छ। "बुबा, म आज तपाईंको मुख भौतिक रूपमा साक्षात्कार गर्न त पाइनँ, तर तपाईंको तस्वीर अँगालेर चित्त बुझाएँ" भन्ने भावले सन्तान र पिताबीचको आत्मीय सम्बन्ध प्रष्ट पार्छ।

पितृत्वको महानता यही हो—उहाँहरूको स्मृति, अनुशासन र प्रेरणा सन्तानको प्रत्येक निर्णय, सफलता र जीवन–यात्रामा निरन्तर साथ रहिरहन्छ।

समकालीन सन्देश

आधुनिक भौतिकतावादी जीवनशैलीले गर्दा कतिपय सन्तान आमा–बुबाको कर्तव्यबाट विमुख हुन थालेका उदाहरणहरू पाइन्छन्। त्यसैले कुसे औंसीले आजको पुस्तालाई सन्देश दिन्छः

• बाबुको त्याग र योगदान बुझ्नुपर्ने।

• बुबासँग बिताएको समयलाई अमूल्य सम्पत्ति मान्नुपर्ने।

• बुबाको शिक्षा, संस्कार र मूल्यलाई जीवनमा आत्मसात गर्नुपर्ने।

• बुबाप्रतिको श्रद्धा केवल एक दिनमा सीमित नराखी जीवनशैलीमै उतार्नुपर्ने।

निष्कर्ष

यसरी हेर्दा, कुसे औंसी धार्मिक, सामाजिक, शैक्षिक र भावनात्मक सबै आयाममा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यो दिनले पिताको योगदान सम्झाउने मात्र होइन, उहाँप्रतिको आदर, कृतज्ञता र श्रद्धा प्रकट गर्ने अवसर पनि दिन्छ।

जीवित बाबुलाई सेवा र सम्मान गर्नु तथा दिवंगत बाबुलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु नै यस पर्वको वास्तविक सार हो। पिताले दिएको शिक्षा, संस्कार र प्रेरणालाई जीवनयात्रामा आत्मसात गर्नु नै उहाँप्रतिको सच्चा कृतज्ञता हो।

यसैले, कुसे औंसी हामीलाई केवल संस्कारिक अनुष्ठानमा सीमित नराखी, पितृत्वप्रतिको मूल्य र कर्तव्यलाई जीवनशैलीमै आत्मसात गर्न प्रेरित गर्ने पर्वका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।

सन्दर्भ सूची

• शर्मा, विद्यानाथ (२०५८). नेपाली संस्कार र पर्व. काठमाडौं: विद्यार्थी पुस्तक भण्डार।

• वैद्य, नवराज (२०६२). हिन्दु धर्मका मूल आधार. काठमाडौं: साभा प्रकाशन।

• भट्टराई, भीमप्रसाद (२०६८). समाज र संस्कृतिका आयाम. ललितपुर: एकता बुक्स।

(दुल्लभ मावि, रेडन कलेजका पूर्वप्राचार्य, नेल्टाका पूर्वअध्यक्ष तथा नेपाल शिक्षक संघका पूर्वकेन्द्रीय वरिष्ठ उपाध्यक्ष डा. भट्ट कोवेन्ट्री विश्वविद्यालय ग्रुप, बेलायतमा प्राध्यापन गर्छन् ।)