नेपाली लोकतन्त्रको इतिहासमा केही व्यक्ति सत्ता, पद र अवसरभन्दा माथि उभिएर मूल्य, नैतिकता र त्यागका प्रतीक बने । तिनै विरलै जन्मिने व्यक्तिमध्ये एक हुन् सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराई । राजनीतिलाई सेवा, सङ्घर्ष र साधनाको मार्ग ठान्ने भट्टराई आज हामीबिच भौतिक रूपमा छैनन्, तर लोकतन्त्रको आत्मामा उनका विचार अझै जीवित छन् ।

कृष्णप्रसाद भट्टराई केवल नेपाली कांग्रेसका शीर्ष नेता मात्र थिएनन्, उनी लोकतन्त्रका नैतिक पहरेदार थिए । जब राजनीति अवसरवाद, सम्झौता र स्वार्थको दलदलमा फस्दै गइरहेको थियो, तब भट्टराई एक्लै भएपनि मूल्यको पक्षमा उभिन्थे । त्यसैले उनलाई जनताले ‘सन्त नेता’ भनेर सम्बोधन गरे । यो उपाधि कुनै प्रचार होइन, उनको जीवनशैलीको स्वाभाविक परिणाम थियो ।

• लोकतन्त्रप्रति अटुट आस्था

२००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलनसम्म, भट्टराईको राजनीतिक यात्रा लोकतन्त्रसँग अभिन्न रूपमा गाँसिएको थियो । राजा, दरबार, सत्ता वा पद कुनै पनि शक्तिले उनलाई लोकतान्त्रिक मूल्यबाट विचलित गर्न सकेन । जब निरङ्कुशता हाबी भयो, उनी जेल जान तयार भए । जब लोकतन्त्र सङ्कटमा पर्‍यो, उनी अग्रपङ्क्तिमा उभिए ।

पञ्चायती व्यवस्थाका कठिन वर्षहरूमा उनले देखाएको धैर्य, साहस र सिद्धान्तनिष्ठता नेपाली लोकतान्त्रिक आन्दोलनको मेरुदण्ड बन्यो । भट्टराईका लागि लोकतन्त्र केवल शासन प्रणाली थिएन, त्यो जनताको आत्मसम्मान, स्वतन्त्र विवेक र नैतिक अधिकारको सवाल थियो ।

• प्रधानमन्त्री पदभन्दा ठुलो त्याग

कृष्णप्रसाद भट्टराई दुई पटक नेपालको प्रधानमन्त्री बने । तर नेपाली राजनीतिक इतिहासमा उनी प्रधानमन्त्रीका रूपमा भन्दा पनि प्रधानमन्त्री पद त्याग गर्ने नेताका रूपमा बढी स्मरणीय छन् । २०५६ सालमा आफूले जितेको निर्वाचन क्षेत्र त्यागेर अर्का नेतालाई अवसर दिनु, सत्ता जोगाउन गलत सम्झौता नगर्नु जस्ता घटना आजको राजनीतिमा लगभग कल्पना मात्रै लाग्छन् । उनको जीवनले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ, लोकतन्त्र सत्ता सम्हाल्ने सीप होइन, सत्ता छोड्न सक्ने साहस हो । आज जब राजनीतिमा पद नै सबथोक बनेको छ, भट्टराईको त्याग एउटा ऐनाजस्तै बनेर उभिन्छ ।

• नैतिक राजनीतिका प्रतीक

कृष्णप्रसाद भट्टराईको व्यक्तिगत जीवन सरल, शालीन र स्वच्छ थियो । कुनै सम्पत्तिको मोह थिएन, कुनै विलासिताको आकर्षण थिएन । सत्ता बाहिर हुँदा पनि उनको सम्मान कम भएन, किनकि उनले जनताको विश्वास कहिल्यै गुमाएनन् । उनले राजनीतिलाई जीविकोपार्जनको साधन होइन, राष्ट्रसेवाको धर्म ठाने ।

आज जब राजनीतिमा नैतिकता कमजोर हुँदै गएको आरोप लाग्छ, भट्टराईको जीवन एउटा मौन प्रश्न बनेर उभिन्छ- के विना नैतिकता राजनीति सम्भव छ ?

• दलभन्दा माथि लोकतन्त्र

नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेताहरूमध्ये एक भएर पनि भट्टराई कहिल्यै दलगत संकीर्णतामा सीमित भएनन् । लोकतन्त्र सङ्कटमा पर्दा उनले दलको सीमाभन्दा माथि उठेर सोच्न सके । त्यसैले उनी विपक्षीहरूबाट पनि सम्मानित थिए ।

उनको विश्वास स्पष्ट थियो, दलहरू लोकतन्त्रका साधन हुन्, लोकतन्त्र स्वयं होइन । जब दलले लोकतान्त्रिक मूल्य गुमाउँछ, त्यतिबेला नेताले सत्यको पक्ष लिनुपर्छ । भट्टराईले यही सिद्धान्त व्यवहारमा उतारे ।

• आजको राजनीतिलाई दिएको चुनौती

कृष्णप्रसाद भट्टराईको स्मृति केवल अतीतको गौरव होइन, यो वर्तमानका लागि चुनौती हो । आजको राजनीतिमा जब असहिष्णुता, सत्तालोभ र वैचारिक दरिद्रता बढ्दै गएको छ, भट्टराईको जीवनले एउटा विकल्प देखाउँछ- मूल्यमा आधारित राजनीति ।

उनको अभाव आज झन् गहिरो महसुस हुन्छ । संसद्, दल र समाज सबै ठाउँमा उनको जस्तो नैतिक साहस भएको नेतृत्वको खाँचो छ । लोकतन्त्र संस्थागत भयो भनेर ढुक्क बस्ने होइन, लोकतन्त्रलाई निरन्तर मूल्य, संवाद र त्यागले सिच्नुपर्छ भन्ने पाठ भट्टराईले छोडेर गएका छन् ।

सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराई अब स्मृतिमा मात्र बाँकी छन्, तर उनको योगदान इतिहासको अक्षरमा होइन, लोकतन्त्रको आत्मामा अंकित छ । उनी नहुने हो भने पनि उनका विचार जीवित रहनुपर्छ । उनको जीवन सम्झनु भनेको केवल एक व्यक्तिलाई सम्झनु होइन, लोकतन्त्रको नैतिक आधारलाई पुनः स्मरण गर्नु हो ।

आज जब हामी लोकतन्त्रको भविष्यबारे चिन्तित छौँ, त्यतिबेला भट्टराईको जीवनले एउटा दीपझैँ उज्यालो दिन्छ- राजनीति सत्ताको खेल होइन, चरित्रको परीक्षा हो । त्यसैले जबसम्म लोकतन्त्र रहन्छ, कृष्णप्रसाद भट्टराई अमर रहनेछन् ।