पार्टी केवल अमुक सिद्धान्त र विधानको कठोर संरचना मात्र नभएर एउटै लक्ष्य र मन मिल्ने मानिसहरूको भावनात्मक साझा यात्रा हो। एउटा गतिशील संगठनमा विचार, दृष्टिकोण र प्राथमिकतामा केही भिन्नता हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो; तर एक–दुईवटा विषयमा असहमति हुँदैमा वर्षौँको राजनीतिक सम्बन्ध र सहकार्यलाई तिलाञ्जली दिनु न त परिपक्व राजनीति हो, न त यसले संगठन निर्माणमा कुनै सकारात्मक योगदान नै पुर्‍याउँछ।

 वास्तवमा, आन्तरिक लोकतन्त्रभित्र हुने स्वस्थ बहस र वैचारिक मतभेदले नै पार्टीलाई जीवन्त र समयसापेक्ष बनाइराख्छ। तर, जब संगठनको पवित्र उद्देश्यमा व्यक्तिगत स्वार्थको खेल मिसिन थाल्छ, तब सम्बन्धका जराहरू कमजोर हुन पुग्छन्। 

जब पार्टीका निर्णयहरू सिद्धान्त, निष्ठा र सामूहिक हितको कसीमा नघोटिएर केवल व्यक्तिगत लाभ, पद, प्रभाव र शक्तिमा पहुँचको हिसाब–किताबका आधारमा हुन थाल्छन्, त्यहीँबाट सहयात्रीहरूबीच अविश्वासको खाडल खनिन्छ र सम्बन्धमा स्थायी दरार देखिन सुरु हुन्छ।

यसको ज्वलन्त उदाहरण नेपालको माओवादी आन्दोलनको उतारचढावलाई लिन सकिन्छ। जनयुद्धको कठिन समयमा एउटै मेसमा खाना खाने र एउटै बंकरमा मृत्युसँग लड्ने नेता–कार्यकर्ताबीचको सम्बन्ध कुनै कठोर लिखित दस्तावेजले मात्र जोडिएको थिएन, बरु त्यो एउटा बलियो भावनात्मक एकता थियो। तर, जब आन्दोलन शान्तिपूर्ण राजनीति र सत्ताको अभ्यासमा प्रवेश गर्यो, तब त्यहाँ विचारभन्दा बढी 'शक्तिमा पहुँच' को प्रतिस्पर्धा सुरु भयो।

 २०६९ सालमा भएको पार्टीको ठूलो विभाजनदेखि लिएर पछिल्लो समय नेकपा (नेकपा) को विघटनसम्म आइपुग्दा, सैद्धान्तिक मतभेद त केवल एउटा आवरण मात्र थियो; भित्रि रूपमा पदको भागबन्डा र 'म' भन्ने अहम् नै प्रधान बन्यो। जब नेतृत्वले आफ्ना पुराना सहयात्रीको भावना र त्यागलाई बिर्सेर केवल सत्ताको अंकगणितमा रमाउन थाल्छ, तब हजारौँको बलिदानबाट बनेको संगठन पनि तासको महल झैँ ढल्न सक्छ।

 तसर्थ, माओवादी आन्दोलनको वर्तमान रक्षात्मक अवस्थाले के सिकाउँछ भने— राजनीतिमा सिद्धान्तको मियो त चाहिन्छ नै, तर त्योभन्दा बढी सहयात्रीहरूबीचको विश्वास र निःस्वार्थ सहकार्य नै संगठनको वास्तविक मेरुदण्ड हो। जब स्वार्थले सिद्धान्तलाई थिच्छ, तब पार्टी केवल एउटा नाममा सीमित हुन्छ, शक्तिमा होइन।

पार्टीभित्रको सम्बन्ध र संगठनको क्षयीकरणलाई अझ गहिराइबाट हेर्दा के देखिन्छ भने, जब नेतृत्वले भुइँ तहका कार्यकर्ताको भावनाभन्दा 'किचन क्याबिनेट' र निकटस्थहरूको घेरालाई बढी विश्वास गर्न थाल्छ, तब वास्तविक राजनीतिक विचलन सुरु हुन्छ। माओवादी आन्दोलनकै सन्दर्भमा, हिजो टाउकोको मूल्य तोकिँदा सँगै हिँडेका कतिपय इमानदार सिपाहीहरू आज किन पाखा लागे वा किन पार्टी टुक्रा-टुक्रा भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर कुनै कठिन राजनीतिक दर्शनमा होइन, बरु व्यवहारिक उपेक्षामा लुकेको छ। 

जब पार्टीका संरचनाहरू पारदर्शी हुन छाड्छन् र जिम्मेवारी बाँडफाँडमा 'योगदान' भन्दा 'चाकरी' ले प्राथमिकता पाउँछ, तब संगठनभित्र एउटा मौन विद्रोह जन्मन्छ। यो विद्रोहले सुरुमा असन्तुष्टि, त्यसपछि गुटबन्दी र अन्ततः ठूलो फुटको रूप लिन्छ। वास्तवमा, सत्ताको स्वादले जब नेताहरूमा 'सबै कुरा मै हुँ' भन्ने अहंकार पैदा गर्छ, तब उनीहरूले आफ्ना सहयात्रीहरूको काँध होइन, खुट्टा तान्न सुरु गर्छन्।

यसको अर्को पाटो के हो भने, राजनीतिक दलमा विचारको विविधतालाई 'अनुशासनहीनता' को संज्ञा दिनु नै सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो। नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा अक्सर फरक मत राख्नेलाई 'गद्दार' वा 'संशोधनवादी' को ट्याग लगाउने जुन संस्कृति छ, त्यसले संवादको ढोका बन्द गरिदिन्छ।

 माओवादी धारका विभिन्न समूहहरूबीच अहिले पनि कार्यदिशाको कुरा त गरिन्छ, तर मूल समस्या भनेको 'नेतृत्वको स्वीकारोक्ति' र 'शक्तिमा साझेदारी' नै हो। यदि नेताहरूले पदलाई क्षणिक र संगठनलाई स्थायी मान्ने हो भने मात्र यी दरारहरू पुरिन सक्छन्। 

अन्यथा, स्वार्थका लागि गरिने एकता बालुवाको जगमा ठड्याइएको घर जस्तै हुन्छ, जुन सामान्य हावाहुरीमा पनि ढल्न सक्छ। त्यसैले, पार्टीलाई पुनर्जीवन दिन केवल भाषण र नारा बदलेर पुग्दैन, बरु कार्यकर्ता र नेतृत्वबीचको त्यो पुरानो भावनात्मक पुललाई पुनः निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ स्वार्थको हिसाब होइन, विश्वासको आधार हुने गर्दथ्यो।

पार्टीभित्रको सम्बन्ध र संगठनको क्षयीकरणलाई अझ गहिराइबाट हेर्दा के देखिन्छ भने, जब नेतृत्वले भुइँ तहका कार्यकर्ताको भावनाभन्दा 'किचन क्याबिनेट' र निकटस्थहरूको घेरालाई बढी विश्वास गर्न थाल्छ, तब वास्तविक राजनीतिक विचलन सुरु हुन्छ। माओवादी आन्दोलनकै सन्दर्भमा, हिजो टाउकोको मूल्य तोकिँदा सँगै हिँडेका कतिपय इमानदार सिपाहीहरू आज किन पाखा लागे वा किन पार्टी टुक्रा-टुक्रा भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर कुनै कठिन राजनीतिक दर्शनमा होइन, बरु व्यवहारिक उपेक्षामा लुकेको छ।

 जब पार्टीका संरचनाहरू पारदर्शी हुन छाड्छन् र जिम्मेवारी बाँडफाँडमा 'योगदान' भन्दा 'चाकरी' ले प्राथमिकता पाउँछ, तब संगठनभित्र एउटा मौन विद्रोह जन्मन्छ। यो विद्रोहले सुरुमा असन्तुष्टि, त्यसपछि गुटबन्दी र अन्ततः ठूलो फुटको रूप लिन्छ। वास्तवमा, सत्ताको स्वादले जब नेताहरूमा 'सबै कुरा मै हुँ' भन्ने अहंकार पैदा गर्छ, तब उनीहरूले आफ्ना सहयात्रीहरूको काँध होइन, खुट्टा तान्न सुरु गर्छन्। 

यसको अर्को पाटो के हो भने, राजनीतिक दलमा विचारको विविधतालाई 'अनुशासनहीनता' को संज्ञा दिनु नै सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो। नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा अक्सर फरक मत राख्नेलाई 'गद्दार' वा 'संशोधनवादी' को ट्याग लगाउने जुन संस्कृति छ, त्यसले संवादको ढोका बन्द गरिदिन्छ। माओवादी धारका विभिन्न समूहहरूबीच अहिले पनि कार्यदिशाको कुरा त गरिन्छ, तर मूल समस्या भनेको 'नेतृत्वको स्वीकारोक्ति' र 'शक्तिमा साझेदारी' नै हो। 

यदि नेताहरूले पदलाई क्षणिक र संगठनलाई स्थायी मान्ने हो भने मात्र यी दरारहरू पुरिन सक्छन्। अन्यथा, स्वार्थका लागि गरिने एकता बालुवाको जगमा ठड्याइएको घर जस्तै हुन्छ, जुन सामान्य हावाहुरीमा पनि ढल्न सक्छ।

जब पार्टीको नेतृत्व पंक्तिमा 'आफ्ना' र 'राम्रा' बीचको विभेद स्पष्ट देखिन थाल्छ, तब वर्षौँदेखि पसिना बगाएका कार्यकर्तामा चरम निराशा पैदा हुन्छ। विशेष गरी माओवादी आन्दोलनबाट आएका कार्यकर्ताहरू, जसले व्यक्तिगत सुख-सुविधालाई त्यागेर सामूहिक मुक्तिको सपना देखेका थिए, उनीहरूका लागि नेताहरूको विलासी जीवनशैली र स्वार्थकेन्द्रित राजनीति एउटा ठूलो मानसिक धक्का बन्न पुग्यो। जब आफ्नै नेताहरूले सहिदका सपना र घाइतेका घाउहरूलाई बिर्सिएर शक्तिको केन्द्रलाई मात्र केन्द्रविन्दु बनाउँछन्, तब संगठनको नैतिक बल समाप्त हुन्छ।

 त्यसैले, पार्टीलाई पुनर्जीवन दिन केवल भाषण र नारा बदलेर पुग्दैन, बरु कार्यकर्ता र नेतृत्वबीचको त्यो पुरानो भावनात्मक पुललाई पुनः निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ स्वार्थको हिसाब होइन, विश्वासको आधार हुने गर्दथ्यो। जबसम्म नेतृत्वले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दै आत्मसमीक्षा गर्ने साहस गर्दैन, तबसम्म विभाजनका शृङ्खलाहरू रोकिने छैनन्।

पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र र भावनात्मक एकताको अभावले कसरी संगठनलाई समाप्त पार्छ भन्ने कुरा बुझ्न छिमेकी मुलुक भारतमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको ओरालो यात्रालाई हेर्नु पर्याप्त हुन्छ। कुनै समय पश्चिम बंगालमा ३४ वर्षसम्म एकछत्र राज गरेको र त्रिपुरा जस्ता राज्यमा बलियो पकड जमाएको भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीको वर्तमान अवस्थाले नेपालका पार्टीहरूलाई पनि ठूलो पाठ सिकाउँछ। आफ्नै वर्गका मानिसहरू (किसान र मजदुर) सँगको सम्बन्ध तोडेर जब नेताहरू केवल सत्ता जोगाउने 'गणितीय स्वार्थ' मा लागे, तब दशकौँको विरासत एकै झट्कामा ध्वस्त भयो। पार्टीभित्र नयाँ पुस्तालाई अवसर नदिनु, पुरानै नेताहरूको कठोर नियन्त्रण रहनु र परिवर्तनशील राजनीतिक परिवेशलाई स्विकार्न नसक्नुले उनीहरूलाई अप्रासंगिक बनाइदियो।

पार्टीलाई बलियो बनाउने भनेको केवल 'क्याडर' को सङ्ख्याले होइन, बरु नेतृत्वको 'क्यारेक्टर' (चरित्र) ले हो। जब पार्टीभित्र न्यायको साटो नातावाद र विचारको साटो गुटवादले जरो गाड्छ, तब जस्तोसुकै शक्तिशाली संगठन पनि इतिहासको पानामा मात्र सीमित हुन पुग्छ।

यदि नेताहरूले आफूलाई 'अमुक सिद्धान्तको मालिक' ठानेर कार्यकर्तालाई 'दास' सम्झिन थाले भने, त्यो  यात्राको अन्त्य निश्चित छ। त्यसैले, पार्टीलाई जीवन्त राख्न स्वार्थको पर्खाल ढालेर विश्वासको नयाँ जग बसाल्नु आजको अनिवार्य सर्त हो।