नेपाली युवाको मनमा आजभोलि बारम्बार उब्जिने एउटा गम्भीर प्रश्न छ– 'म नेपालमै बस्ने कि विदेश जाने?' यो प्रश्न कुनै व्यक्तिगत अन्योल मात्र होइन यो अहिलेको पुस्ताको साझा मनोदशा बन्दै गएको छ– एक यस्तो मनोदशा, जहाँ सम्भावना पनि छ र अलमल पनि।

म आफैँ एक युवा हुँ— काठमाडौँमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरिरहेको, स्थिर जागिर र परिवार भएको। बाहिरी रूपमा हेर्दा जीवन व्यवस्थित छ, तर भित्र कतै न कतै एउटा स्थायी प्रश्न छ— 'के यही पर्याप्त हो? कि म पनि बाहिर जानुपर्छ?' यो द्विविधा केवल मेरो मात्र होइन। आज धेरै नेपाली युवा— जागिर भएका, पढिरहेका र सीप भएका सबै यही प्रश्नसँग जुधिरहेका छन्।

'तथ्याङ्कले देखाउने प्रवृत्ति'

यो केवल अनुभूति मात्र होइन, तथ्याङ्कले पनि यही सङ्केत गर्छ। वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा मात्रै करिब ७ लाखभन्दा बढी नेपालीले श्रम स्वीकृति लिएर विदेशिएका छन्। त्यसैगरी, शिक्षा मन्त्रालयको तथ्याङ्कअनुसार सोही अवधिमा १ लाखभन्दा बढी विद्यार्थीहरूले वैदेशिक अध्ययन अनुमति 'एनओसी' लिएका छन्। यी तथ्याङ्कहरू संख्या मात्र होइनन्, बरु यस्तो प्रवृत्तिका सङ्केत हुन् जहाँ देशभित्रको भरोसा घट्दै छ र बाहिरको सम्भावना बलियो हुँदै गएको छ। समस्या केवल अवसरको मात्र होइन, 'प्रणालीप्रतिको अविश्वास' को पनि हो।

न्यून पारिश्रमिक, अस्थिर नीति, सीमित अवसर र कहिलेकाहीँ योग्यताभन्दा सम्बन्धले अवसर निर्धारण गर्ने अभ्यास— यी सबैले युवाको आत्मविश्वास क्षय गरिरहेका छन्। धेरै युवाको साझा अनुभव छ– 'मेहनत त गर्छु, तर यसको परिणाम कति स्थिर छ?' अर्कोतर्फ, विदेशमा दुःख हुन्छ भन्ने सबैलाई थाहा छ, तर पनि एउटा धारणा बलियो छ– 'केही वर्ष कडा परिश्रम गर्छु, पैसा बचाउँछु, अनि नेपाल फर्केर राम्रो जीवन जिउँछु।' यो धारणा आधा यथार्थ र आधा अपेक्षाको मिश्रण हो।

'सामाजिक सञ्जाल: चम्किलो देखावट, अदृश्य सङ्घर्ष'

आजको युवाको निर्णयमा सामाजिक सञ्जाल निर्णायक बनेको छ। विदेशिएका साथीहरूको जीवन: घुमफिर, पार्टी, स्वतन्त्रता र 'ह्याप्पी लाइफ'— यी सबै कुरा स्क्रिनमा चम्किन्छन्। तर त्यही स्क्रिनले १२–१४ घण्टाको काम, मानसिक तनाव, 'बर्नआउट', एक्लोपन र सामाजिक दूरी जस्ता पक्षहरू लुकाउँछ। सामाजिक सञ्जालले जीवनको 'हाइलाइट रील' मात्र देखाउँछ, 'पूर्ण कथा' होइन। तर हामी त्यसलाई नै सत्य ठान्छौँ र त्यहीँबाट 'फोमो' अर्थात् 'म केही छुटाउँदै छु कि?' भन्ने भावना सुरु हुन्छ।

'साथीसँगको तुलना: अदृश्य तर शक्तिशाली दबाब'

विद्यालय वा कलेजका धेरै साथीहरू विदेशिएपछि नेपालमा बस्ने युवामा एक प्रकारको गहिरो दबाब सिर्जना हुन्छ— 'सबै गइरहेका छन्, म किन बसिरहेको छु?' यो प्रश्नले कहिलेकाहीँ आफ्ना उपलब्धिलाई समेत सानो बनाइदिन्छ। राम्रो जागिर, स्थिर आय र परिवार हुँदाहुँदै पनि अपूर्णता महसुस हुन थाल्छ।

वैभवको प्रदर्शन र आर्थिक यथार्थको कुरा गर्दा, विदेशबाट फर्किएर गरिने भव्य विवाह, महँगा गाडी र ब्रान्डेड ग्याजेटले युवामा तीव्र प्रभाव पार्छन्। डलरमा कमाएको पैसा नेपालीमा ठूलो देखिन्छ, तर त्यसको पछाडि ऋण, 'ईएमआई', व्यक्तिगत समयको अभाव र निरन्तरको मानसिक दबाब प्रायः अदृश्य रहन्छन्।

'परिवार, सम्बन्ध र जीवनको गुणस्तर'

विदेश जाने निर्णय आर्थिक रूपमा उचित देखिए पनि यसको सामाजिक र भावनात्मक लागत महँगो हुन्छ। परिवारबाट टाढा हुनु, चाडपर्व र अभिभावकसँगको समय गुमाउनुको मूल्य आर्थिक रूपमा मापन गर्न सकिँदैन। नेपालमा बस्दा कमाइ कम हुन सक्छ, तर धेरैका लागि परिवारसँगको उपस्थित नै सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो।

विज्ञहरूका अनुसार, युवा पलायन केवल व्यक्तिगत निर्णय नभएर 'संरचनागत समस्या' को प्रतिबिम्ब हो। जब देशभित्र श्रमको उचित मूल्याङ्कन हुँदैन, तब पलायन रोजाइ होइन 'अनिवार्यता' बन्छ। यसका लागि सीपमा आधारित रोजगार, निजी क्षेत्रको प्रोत्साहन र स्थिर नीति आवश्यक छ।

'नयाँ सम्भावना: नेपालमै बसेर विश्वसँग जोडिने बाटो'

तर सबै कथा निराशाजनक छैनन्। डिजिटल युगले नयाँ ढोका खोलेको छ। आज नेपालमै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीमा 'रिमोट' जागिर, फ्रीलान्सिङ र डिजिटल उद्यममार्फत 'विदेशको आम्दानी, नेपालको जीवनशैली' अपनाउन सकिने विकल्पहरू विस्तार भइरहेका छन्।

निष्कर्ष

अबको मुख्य प्रश्न विदेश जाने कि नजाने भन्ने होइन, बरु 'निर्णय कसरी लिने?' भन्ने हो। यदि निर्णय अरूको देखावटी जीवन वा सामाजिक दबाबमा आधारित छ भने त्यो दिगो हुँदैन। निर्णय आफ्नो प्राथमिकता, क्षमता र जीवनशैलीको बुझाइमा आधारित हुनुपर्छ। हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने गहिरो प्रश्न हो– 'म वास्तवमा के खोज्दै छु ?'

नेपाली युवाको द्विविधा वास्तविक छ, तर यो परिवर्तनको सङ्केत पनि हुन सक्छ। विदेश जानु वा नेपालमै बस्नु दुवै सही हुन सक्छन्, तर निर्णय अरूको जीवन हेरेर होइन, आफ्नै जीवन बुझेर लिनुहोस्। अन्ततः प्रश्न देशको होइन, प्रश्न हो– 'के म आफूले रोजेको जीवनप्रति इमानदार छु ?'