काठमाडौं । भारतीय उपमहाद्वीपमा सन् २०२६ को जुन ४ मै मनसुन प्रवेश गरेको थियो । तर अहिले यसको प्रगति अचानक ठप्पजस्तै भएको छ । मौसमविद्हरूका अनुसार यसपटक देखिएको असामान्य प्रवृत्तिको कारण कुनै एक मात्र होइन, विभिन्न मौसमीय प्रणालीहरूको जटिल अन्तरक्रिया हो ।

सुरुआती चरणमा तीव्र गतिमा अघि बढेको दक्षिणपश्चिम मनसुन केही दिनमै सुस्त बनेको छ, जसका कारण वर्षामा उल्लेख्य कमी आएको छ । यसले किसान तथा सिँचाइ व्यवस्थापकहरूलाई चिन्तित बनाएको छ ।

मौसमविद्हरूका अनुसार प्रशान्त महासागरका मौसमीय अवरोध, पश्चिमी मौसमीय प्रणाली, कमजोर न्यूनचापीय प्रणालीको विकास, ‘म्याडेन–जुलियन ओसिलेसन’ (एमजेओ) को निष्क्रियता तथा विकसित हुँदै गएको एल निनो लगायतका कारणले मनसुनको गति रोक्न भूमिका खेलेका छन् ।

जुनको सुरुआतमा हिन्द महासागरमाथि मनसुन निकै सक्रिय देखिएको थियो । तर त्यसको केही ऊर्जा प्रशान्त महासागरका उष्णकटिबन्धीय प्रणालीहरूसँग जोडिन पुग्यो, जसमा पछि शक्तिशाली बनेको ‘टाइफुन जग्मी’ पनि समावेश थियो । सामान्यतया बंगालको खाडीमा न्यूनचापीय प्रणाली बनेर मनसुनलाई भारतभर फैलाउन सहयोग पुग्ने भए पनि यसपटक वायुमण्डलीय ऊर्जाको एक हिस्सा पूर्वतर्फ मोडिएको देखिएको छ ।

यसैबीच, बारम्बार सक्रिय भएका पश्चिमी प्रणालीहरू असामान्य रूपमा दक्षिणतर्फ झरेर उत्तरी भारतसम्म पुगे । ती प्रणालीहरूले सुक्खा उत्तरपश्चिमी हावा ल्याइरहेकाले वर्षाका लागि आवश्यक बादल विकास हुन सकेन । फलस्वरूप वर्षाका लागि प्रतिकूल वातावरण सिर्जना भयो ।

भारतीय उपमहाद्वीपभर फैलिएको न्यूनचापीय क्षेत्र अर्थात् ‘मनसुन ट्रफ’ ले पनि स्वाभाविक व्यवहार देखाएन । ट्रफसँगै चक्रवातीय गतिविधि विकसित भए पनि त्यसले बंगालको खाडीबाट पर्याप्त आर्द्रता तान्न सकेन । बरु हावालाई ट्रफकै वरिपरि घुमाइराख्यो । परिणामस्वरूप मेघगर्जनसहितका प्रणालीहरू व्यवस्थित रूपमा विकसित हुन सकेनन् र न्यूनचापीय क्षेत्र (एलपीए) बन्न कठिन भयो ।

प्रशान्त क्षेत्रका अवरोधहरू बलियो बन्दै जाँदा अवस्था झन् जटिल बन्यो । मौसमीय चार्टहरूले तल्लो तहका हावाहरू पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सोझै बहन थालेको देखाएका छन् । सामान्य अवस्थामा न्यूनचापीय प्रणाली विकास हुन हावा घुमाउरो र केन्द्रित रूपमा बहनुपर्छ, जसले आर्द्रता जम्मा गरी माथि उठ्ने वायुप्रवाह सिर्जना गर्छ ।

तर यसपटक हावा मनसुन ट्रफसँग समानान्तर बगेकाले तिनको संयोजन कमजोर रह्यो र बंगालको खाडीमा नयाँ न्यूनचापीय प्रणाली बन्ने सम्भावना घट्यो ।

यसै क्रममा विकसित हुँदै गएको एल निनोले पनि दीर्घकालीन मेघगर्जन र वर्षाका लागि आवश्यक पृष्ठभूमिलाई कमजोर बनायो । एल निनोले एक्लैले मनसुन रोक्न नसके पनि व्यापक वर्षाका लागि आवश्यक अवस्था प्रतिकूल बनाउने काम गर्छ ।

अर्को महत्त्वपूर्ण तत्व ‘म्याडेन–जुलियन ओसिलेसन’ (एमजेओ) को अभाव पनि रह्यो । विश्वभर घुमिरहने उष्णकटिबन्धीय वर्षा प्रणालीको यो चरण जुनको पहिलो आधामा प्रतिकूल अवस्थामा रहेकाले हिन्द महासागर क्षेत्रमा बादल विकासका लागि पर्याप्त सहयोग मिलेन ।

मनसुनको एउटा छोटो सक्रिय लहरले भारतको पश्चिमी तटीय क्षेत्रमा केही वर्षा गराए पनि त्यो प्रभाव धेरै समय टिक्न सकेन । बंगालको खाडीमा न्यूनचापीय प्रणाली नबन्नु र सुक्खा हावा बारम्बार फर्किनुले मनसुनको त्यो लहर कमजोर बन्दै दक्षिणतर्फ खुम्चियो ।

यद्यपि आगामी दिनका संकेत सकारात्मक देखिएका छन् । मौसमविद्हरूले जुनको चौथो सातासम्म एमजेओ अनुकूल चरणमा प्रवेश गर्ने, तल्लो तहको जेट स्ट्रिम, भूमध्यरेखापारि बहने हावाको प्रवाह तथा माथिल्लो तहका पूर्वीय हावाहरू बलियो बन्ने अपेक्षा गरेका छन् । यी परिवर्तनहरूले सुक्खा हावाको प्रभाव कमजोर पार्दै भारतीय उपमहाद्वीपभर मनसुनलाई पुनः सक्रिय बनाउने सम्भावना रहेको मौसमविद्हरूको अनुमान छ ।