आज २१औँ शताब्दीमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई), ठूला मेसिन र अत्याधुनिक प्रविधि हुँदा पनि मानिसहरू हप्तामा चार दिन मात्र काम गर्ने अधिकारका लागि सङ्घर्ष गरिरहेका छन्। आधुनिक कर्पोरेट कोठाहरूमा ‘बर्नआउट’ (अत्यधिक कामले थाक्नु) र मानसिक तनावबारे ठूला बहसहरू भइरहेका छन्।

यस्तो व्यस्त समयमा जब कसैले ६ सय वर्षअघि मानिसहरू वर्षमा साढे तीन महिना मात्र काम गरेर, बाँकी समय आरामले जिउँथे भन्दा यो कुनै यथार्थ नभएर एकादेशको दन्त्यकथा वा कल्पनाजस्तो लाग्न सक्छ।

तर, १४औँ शताब्दीको इङ्गल्यान्डको एक साधारण कामदार हामीभन्दा बढी फुर्सदिलो, आर्थिक रूपमा सुरक्षित र सुखी पनि थियो। अनि यो ऐतिहासिक चमत्कार त्यसै भएको थिएन। यसको पछाडि राज्यले चालेको साहसिक वित्तीय कदम थियो। केही हदसम्म ‘ब्ल्याक डेथ’ महामारीपछि जनसङ्ख्या अभावका कारण बढेको श्रमिकको मूल्य पनि थियो। अनि कर प्रणालीमा गरिएको आमूल सुधार थियो।

• महान् वित्तीय पुनर्संरचना

१३औँ शताब्दीको मध्यतिर इङ्गल्यान्डका राजाहरू (विशेषगरी हेनरी तेस्रो र एडवर्ड प्रथम) तथा सम्भ्रान्त वर्गहरू स्थानीय एवं विदेशी सुदखोरहरूको क्रूर जालमा नराम्ररी फसेका थिए। त्यतिबेला वार्षिक ४० प्रतिशतदेखि ८० प्रतिशतसम्मको अकल्पनीय ब्याज असुल गरिन्थ्यो। युद्ध र शाही विलासिताका लागि लिइएको यो ऋणको चक्रव्यूहले देशमा भयानक सम्पत्ति पलायन निम्त्यायो। जनताबाट सङ्कलित कर उत्पादनशील कार्यमा लाग्नुको सट्टा सिधै सुदखोरहरूको गोजीमा विलाउँथ्यो र अर्थतन्त्र खोक्रो बन्दै गइरहेको थियो।

तर, सन् १२९० मा राजा एडवर्ड प्रथमले जारी गरेको ऐतिहासिक शाही आदेश (इडिक्ट अफ एक्सपल्सन), सम्पत्ति जफत गर्दै सुदखोरहरूलाई देशबाट निष्कासन र ब्याज प्रथामाथिको पूर्ण प्रतिबन्धले यो परिदृश्यलाई एकै झट्कामा बदलिदियो। यस साहसिक कदमले शताब्दीयौँदेखि जेलिएको ऋणको चक्रव्यूहलाई समाप्त पार्दै देशको पुँजीलाई देशभित्रै रोक्न सफल भयो। फलस्वरूप, सार्वजनिक हित र अभूतपूर्व आर्थिक समृद्धिका लागि एउटा बलियो जग खडा भयो।

यो महान् वित्तीय पुनर्संरचनाको दोस्रो ठूलो प्रभाव कर प्रणालीमा देखिएको आमूल परिवर्तन थियो, जसले इङ्गल्यान्डलाई उत्पीडनबाट उत्पादनतर्फ डोर्‍यायो। सुदखोरहरू हुँदा करको एक मात्र उद्देश्य ऋण र ब्याज चुक्ता गर्नु हुन्थ्यो, जसले जनतालाई गरिबीको रेखामुनि धकेल्थ्यो। तर ब्याज प्रथाको अन्त्यपछि १४औँ र १५औँ शताब्दीमा करको उद्देश्य पूर्ण रूपमा बदलिएर न्यायसङ्गत, धान्न सकिने र सार्वजनिक हितमा केन्द्रित हुन पुग्यो।

ऋणमुक्त भएपछि राज्यले कर सङ्कलनको परम्परागत ढाँचा बदल्दै त्यो बचत भएको धनलाई सुरक्षित सडक, मजबुत पुल र व्यवस्थित बजार क्षेत्रहरूजस्ता दीर्घकालीन भौतिक पूर्वाधारमा लगानी गर्‍यो। अब आन्तरिक व्यापार बन्यो। विशेषगरी युरोपभरि प्रख्यात रहेको कच्चा ऊन व्यापारलाई प्रवर्द्धन गर्न कपडा बुन्ने स्थानीय शिल्पीहरूलाई प्रोत्साहन दिइयो भने करको पैसालाई रक्षा प्रणालीमा परिचालन गरी समुद्री डाँका तथा सडकका लुटेराहरूबाट व्यापारीहरूलाई पूर्ण सुरक्षा प्रदान गरियो।

यस वित्तीय पुनर्संरचनाले इङ्गल्यान्डको मुद्रा प्रणालीलाई समेत अभूतपूर्व स्थिरता प्रदान गर्‍यो। जब समाजमा ब्याज प्रथा र कागजी ऋणको अत्यधिक विस्तारको अन्त्य भयो, तब बजारमा मुद्राको वास्तविक मूल्य कायम हुन पुग्यो। फलस्वरूप, इङ्गल्यान्डको चाँदीको सिक्काको गुणस्तर स्थिर रहँदा महँगी पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा रह्यो, जसले श्रमिकहरूको ज्यालाको वास्तविक क्रयशक्तिसमेत बलियो बनायो।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, १३औँ शताब्दीको अन्त्यमा चालिएको यो कदमले इङ्गल्यान्डलाई परजीवी अर्थतन्त्रबाट मुक्त गरी एक आत्मनिर्भर र उत्पादनशील अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गरिदियो। सुदखोरहरूलाई बुझाउने ब्याज रोकिनु भनेको इङ्गल्यान्डको आर्थिक मुटुबाट भइरहेको रक्तस्राव रोकिनुजस्तै थियो। अनि त्यही बचेको राष्ट्रिय धनले देशका सडक, पुल, गिर्जाघर र अन्ततः आम श्रमिकहरूको खल्तीलाई मजबुत बनाउँदै १५औँ शताब्दीको स्वर्ण युगको वास्तविक आधार तयार गर्‍यो।

• वर्षमा ३ महिना काम, बाँकी समय आराम !

१५औँ शताब्दीको इङ्गल्यान्डमा श्रमिकहरूको जीवनस्तर यति उच्च थियो कि इतिहासकारहरू यसलाई मजदुरहरूको स्वर्ण युग मान्छन्, जहाँ आजको जस्तो वर्षभरि ‘९ देखि ५’ को कर्पोरेट दौडधुप र बर्नआउटको समस्या थिएन। अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा तत्कालीन समयमा श्रमिकहरूको वास्तविक ज्याला इतिहासकै उच्च बिन्दुमा थियो। जसको अर्थ महँगीको तुलनामा उनीहरूको खल्तीको क्रयशक्ति निकै बलियो थियो। खाद्यान्न, आवास र दाउरा निकै सस्तो भएकाले इतिहासकार जेम्स ई. थोराल्ड रोजर्सका अनुसार एक डकर्मी वा सिकर्मीले मात्र एक दिन कमाएको ज्यालाले हप्ताभरिको खाद्यान्न किन्न सक्थे।

कृषि र निर्माण कार्यहरू मौसममा आधारित हुने हुँदा वर्षको मुख्य साढे तीनदेखि चार महिना कडा मिहिनेत गरेर कमाइने उच्च ज्याला, बाँकी वर्षभरि आफ्नो परिवारको सम्पूर्ण आवश्यकता पूरा गर्दै आरामसँग जीवनयापन गर्न पूर्ण रूपमा पर्याप्त हुन्थ्यो।

यस कालखण्डमा श्रमिकहरूको आर्थिक सम्पन्नता उनीहरूको खानपान र पहिरनको गुणात्मक फड्कोमा प्रस्ट देखिन्थ्यो। साधारण मानिसहरू जौको सातु र सागसब्जीको परम्परागत साँघुरो घेराबाट माथि उठेर भान्सामा नियमितजसो मासु, ताजा माछा, गहुँको सेतो रोटी, चिज र मदिरा ग्रहण गर्ने हैसियत राख्थे भने ऊन उत्पादनको केन्द्र भएकाले सर्वसाधारणलेसमेत उच्च गुणस्तरका ऊनी कपडाहरू लगाउने सामर्थ्य राख्थे।

यो सब सम्भव हुनुमा केही हदसम्म ‘ब्ल्याक डेथ’ महामारीपछिको श्रम अभाव थियो, जसले जमिन्दारहरूको परम्परागत हैकम र ‘बार्गेनिङ पावर’लाई समाप्त पारिदियो। सर्तहरू पूर्ण रूपमा श्रमिकहरूको हातमा पुगेकाले जमिन्दारहरू आफ्नो खेत बाँझो रहने डरले मजदुरहरूका उच्च ज्याला, राम्रो खाना र कम कार्यघन्टाजस्ता मागहरू सहजरूपमा स्वीकार गर्न बाध्य भएका थिए। तर यो पनि एउटा सहायक कारण मात्र थियो, खास कारण त न्यायपूर्ण वित्तीय प्रणाली नै थियो।

यो युग कामलाई मात्र जीवनको सर्वस्व मान्ने आधुनिक मानसिकताबाट सर्वथा मुक्त थियो। त्यतिबेला, चर्चको क्यालेन्डरअनुसार वर्षमा सय दिनभन्दा बढी त धार्मिक उत्सव र सार्वजनिक बिदा हुन्थे। पर्याप्त पैसा र समय भएकाले मानिसहरू मानसिक रूपमा तनावरहित थिए र उनीहरू आफ्नो फुर्सदको समय स्थानीय खेलकुद, लोकसङ्गीत र स्वैच्छिक कलामा खर्च गर्थे। यी यावत् गतिविधिका कारण आजको कर्पोरेट युगमा देखिने डिप्रेसनजस्ता मानसिक समस्याहरू त्यस समाजमा विरलै हुने गर्थे।

• कृषकहरूको स्वतन्त्रता र सामुदायिक अधिकार

१३औँ देखि १५औँ शताब्दीको बीचमा मध्यकालीन इङ्गल्यान्डको सामाजिक संरचनामा एउटा ठूलो रूपान्तरण आयो। यसलाई भूदास प्रथाको अन्त्य र स्वतन्त्र मध्यमवर्गीय कृषकहरूको उदयका रूपमा हेरिन्छ। प्रख्यात दार्शनिक ह्युस्टन स्टिवर्ट चेम्बरलेनले आफ्नो पुस्तक ‘द फाउन्डेसन अफ द फोर्टिन्थ सेन्चुरी’मा उल्लेख गरेका छन् कि ‘ब्ल्याक डेथ’ महामारीपछिको श्रम अभाव र वित्तीय सुधारका कारण परम्परागत सामन्ती व्यवस्था कमजोर बन्दै गयो।

जमिन्दारहरू आफ्ना जग्गा बाँझो राख्नुभन्दा कृषकहरूलाई सस्तो मूल्य वा निश्चित भाडामा सुम्पन बाध्य भएपछि हिजोका ‘भूदास’हरू बिस्तारै ‘स्वतन्त्र भूमिपति’मा परिणत भए। यसरी हजारौँ कृषकहरूको हातमा कृषियोग्य भूमिको ठूलो हिस्सा आयो। उनीहरूले आफ्नो जग्गाको कानुनी स्वामित्व प्राप्त गरे, जसले उनीहरूलाई जमिन्दारको हैकमबाट मुक्त गराई आफैँ उब्जाउने र बजारमा बेचेर नाफा कमाउने आत्मनिर्भरता प्रदान गर्‍यो।

यो ऐतिहासिक आर्थिक सुरक्षाको सबैभन्दा बलियो जग गाउँको ‘साझा वा सामुदायिक जग्गा’को अवधारणामा लुकेको थियो, जसले कृषकहरूका लागि एउटा अभेद्य सुरक्षा कवचको काम गरेको थियो। तत्कालीन कानुनअनुसार गाउँको वरिपरि रहेका साझा जमिन, जङ्गल र चरन क्षेत्रमा राजा वा जमिन्दारको मात्र एक्लो अधिकार नभई सर्वसाधारण कृषकहरूको ‘सिजनल’ पहुँच हुन्थ्यो।

यी साझा स्रोतहरूबाट कृषकहरूले आफ्ना पशुचौपाया निःशुल्क चराउन, घर तताउन र खाना पकाउन दाउरा ल्याउन, घर तताउने इन्धनका लागि जमिनमुनिको माटो निकाल्न तथा सामुदायिक पोखरीहरूमा माछा मार्न पाउने कानुनी अधिकार पाएका थिए। त्यतिबेलाको सामाजिक सुरक्षा सञ्जाल पनि बलियो थियो। यसै कारण यदि कुनै वर्ष खडेरी वा प्राकृतिक प्रकोपका कारण खेतमा अन्न उब्जिएन भने पनि कृषकहरू भोकै मर्नुपर्दैनथ्यो। उनीहरू आफ्ना पशुचौपाया र जङ्गलको प्राकृतिक स्रोतका भरमा सहजै बाँच्न सक्थे।

यही आर्थिक आत्मनिर्भरता र सामुदायिक अधिकारका कारण १५औँ शताब्दीका यी कृषकहरू आजको आधुनिक पुँजीवादी समाजका मानिसहरूभन्दा बढी स्थिर, सुरक्षित र आत्मसम्मानले भरिएका थिए। आजको आधुनिक युगमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता भए पनि मानिसहरू जागिर गुम्ने डर, बैंकको ऋण र महँगीको मारका कारण निरन्तर आर्थिक असुरक्षामा बाँचिरहेका छन्। तर तत्कालीन कृषकहरूमाथि न त ऋणको भारी हुन्थ्यो, न त घरजग्गाबाट निकालिने कुनै डर नै हुन्थ्यो।

पूर्ण रूपमा ऋणमुक्त र आत्मनिर्भर भएकाले समाजमा उनीहरूको सामाजिक प्रतिष्ठा र आत्मसम्मान स्वतः उच्च थियो, जसले गर्दा उनीहरू कसैको अगाडि झुक्नु पर्दैनथ्यो। आफ्नो फुर्सदको समयमा तिर–निसानी सिक्ने, स्थानीय राजनीतिमा भाग लिने र समाजको हितमा योगदान दिने गर्थे। यो नयाँ वर्ग नै पछि गएर बेलायती लोकतन्त्र र कानुनी शासनको विकासको मुख्य मेरुदण्ड बन्न पुग्यो।

• फुर्सदको उपज: भव्य गोथिक वास्तुकला

१५औँ शताब्दीको इङ्गल्यान्डमा श्रमिक र शिल्पीहरूले प्राप्त गरेको पर्याप्त फुर्सद र आर्थिक सम्पन्नताले पश्चिमी सभ्यताको एउटा मौलिक सिद्धान्तलाई प्रमाणित गर्छ। त्यो हो– जबसम्म मानिसहरूले फुर्सदको समय पाउँदैनन्, तबसम्म कुनै पनि संस्कृतिको उन्नति र विकास सम्भव हुँदैन। जबसम्म मानिस बिहानदेखि बेलुकासम्म केवल ज्यान जोगाउन र पेट पाल्न मात्रै सङ्घर्ष गर्छ, तबसम्म उसले कला वा दर्शनबारे सोच्नै सक्दैन।

तर यस कालखण्डका बेलायती श्रमिकहरू वर्षमा साढे तीन महिना काम गरेरै वर्षभरिको खर्च धान्न सक्ने भएकाले उनीहरूसँग अथाह फुर्सदिलो समय थियो। आर्थिक चिन्ताबाट मुक्त भएको यही रचनात्मक मस्तिष्कका कारण सिर्जनात्मक ऊर्जाको विस्फोट भयो। ढुङ्गा, काठ तथा सिसामा बुट्टा भर्ने जटिल कलाहरूको विकास हुँदै इङ्गल्यान्डमा विशाल एवं भव्य गोथिक गिर्जाघरहरूको निर्माण सुरु भयो।

यी मध्यकालीन गोथिक गिर्जाघरहरू केवल इन्जिनियरिङका उत्पादन मात्र नभएर सामूहिक आस्था, आत्मसम्मान र स्वैच्छिक योगदानका धरोहर थिए। यहाँ काम गर्ने डकर्मी, सिकर्मी र मूर्तिकारहरू कुनै दबाब वा दासतामा बाँधिएका मजदुर नभएर आर्थिक रूपमा सुदृढ र स्वतन्त्र नागरिक थिए। धेरैजसो दक्ष शिल्पीहरूले पैसाका लागि मात्र नभई आफ्नो गौरव र आस्थाका लागि फुर्सदको समयमा यी धार्मिक स्थलहरूको निर्माणमा स्वैच्छिक रूपमा आफ्नो अद्वितीय सिप दान गर्थे।

इन्जिनियरिङ क्रान्तिका रूपमा उदाएको यस वास्तुकलामा आकाश छुने चुचुराहरू, अलौकिक प्रकाश छिराउने रङ्गीन सिसाका झ्यालहरू र बाहिरी पर्खाललाई सहारा दिने (फ्लाइङ बट्रेस) जस्ता प्रविधि प्रयोग गरिएका थिए। फलस्वरूप, भवनभित्र खम्बामुक्त विशाल र खुला ठाउँ निकाल्न सहज भयो।

प्रख्यात अङ्ग्रेज सामाजिक इतिहासकार जर्ज म्याकाउले ट्रेभेलियनले यी ऐतिहासिक उपलब्धिहरूका बारेमा टिप्पणी गर्दै भनेका छन्, ‘यस कालखण्डमा चर्चको वास्तुकला यसरी फस्टायो कि इङ्गल्यान्ड भव्य ढुङ्गाका अद्वितीय संरचनाहरूले सजियो।’ अनि उनी थप्छन्, ‘यी भवनहरूको भव्यता न त प्राचीन र न त आधुनिक युगमै कहीँ दोहोरिन सकेको छ।’

प्राचीन कालका भव्य संरचनाहरू (जस्तै: पिरामिड) लाखौँ दासहरूको उत्पीडन र रगतमा उभिएका थिए भने आधुनिक भवनहरू मेसिन र पुँजीवादी नाफाका लागि मात्र बनाइन्छन्, जहाँ कला र मानवीय संवेदना हराएको हुन्छ। तर १५औँ शताब्दीको गोथिक वास्तुकला इतिहासको एउटा यस्तो सुन्दर अपवाद थियो, जहाँ भव्यताको निर्माण श्रमिकको शोषणबाट होइन, बरु उनीहरूको आर्थिक स्वतन्त्रता, मानसिक शान्ति र प्रचुर फुर्सदको उपज भएको थियो। यो आजका ‘भव्य’ कङ्क्रिटका भवनहरूका बीच ओझेलमा परेको एउटा सत्य हो।

अन्त्यमा,

१५औँ शताब्दीको इङ्गल्यान्डको यो इतिहासले एउटा कुरा प्रस्ट पार्छ। त्यो हो– मानव सभ्यताको विकास केवल दिनरात मेसिनजस्तो काम गरेर मात्र हुँदैन। जब राज्यले न्यायपूर्ण आर्थिक प्रणाली लागू गर्छ र नागरिकले कामको उचित मूल्यका साथै पर्याप्त फुर्सद पाउँछन्, तब मात्र कला, संस्कृति र वास्तविक समृद्धिको जन्म हुन्छ। आधुनिक संसारले आर्थिक प्रगतिको दौडमा कतै आफ्नो त्यो अमूल्य फुर्सद र मानसिक शान्ति त गुमाइरहेको छैन? इतिहासले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।

आलोचकहरूले भन्ने गरेका छन् कि यो समृद्धि केवल ‘ब्ल्याक डेथ’ महामारीका कारण जनसङ्ख्या घटेर आएको अस्थायी लहर थियो। तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ। महामारी त सम्पूर्ण युरोपभरि फैलिएको थियो, फ्रान्स, इटाली र जर्मनीले पनि आधा जनसङ्ख्या गुमाएका थिए। त्यसो भए इङ्गल्यान्डका श्रमिकहरूले मात्र किन यो ‘स्वर्ण युग’ र अभूतपूर्व स्वतन्त्रताको उपभोग गर्न पाए त?

यसको मुख्य कारण इङ्गल्यान्डले पहिले नै गरिसकेको ब्याज प्रथाको अन्त्य र सुदखोरहरूको निष्कासन थियो। युरोपका अन्य देशहरूमा महामारीपछि पनि श्रमिकहरू साहुकारहरूको ऋण र जमिन्दारहरूको चर्को करको जालमा बाँधिएकै थिए। तर इङ्गल्यान्ड ऋणमुक्त भइसकेकाले, त्यहाँका श्रमिकले कमाएको उच्च ज्याला उनीहरूकै जीवनस्तर सुधार्न र ऊनी कपडा तथा पौष्टिक आहार किन्नमा खर्च भयो। महामारी त एउटा बहाना मात्र थियो, समृद्धिको वास्तविक इन्जिन त इङ्गल्यान्डले लागू गरेको न्यायपूर्ण वित्तीय प्रणाली नै थियो।