काठमाडौँ । आमाको दुध पाउन नसक्ने शिशुलाई दुध उपलब्ध गराउने उद्देश्यले थापाथलीस्थित परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पतालमा ‘अमृत कोष’ स्थापना गरिएको छ । बृहत् स्तनपान व्यवस्थापन केन्द्रका रूपमा रहेको यो कोषमा अन्य अस्पतालहरूबाट पनि दुधको माग आउने गरेको छ । 

पछिल्लो समय विभिन्न अस्पताल तथा मेडिकल कलेजहरूले पत्र नै लेखेर दुधको माग गर्न थालेका छन् । 

अस्पतालका निर्देशक डा. श्रीप्रसाद अधिकारी भन्छन्, ‘अस्पतालहरूले हामीलाई पत्र लेखेर दुध पठाइदिनुस् भनी अनुरोध गर्नुहुन्छ । तर अहिले माग यति बढेको छ कि सबैलाई पुग्ने गरी दुध उपलब्ध गराउन सक्ने अवस्थामै छैनौँ ।’ 

हाल अस्पतालमा दैनिक डेढदेखि दुई लिटरसम्म आमाको दुध संकलन हुने गरेको छ । धेरै दुध आउने आमाको बच्चाले खाएर बाँकी रहेको दुध संकलन गरी लामो समयसम्म सुरक्षित भण्डारण गरिने ठाउँ नै ‘ह्युमन मिल्क बैंक’ हो । परोपकार प्रसूति गृहमा स्थापना गरिएको यो नै नेपालको पहिलो मिल्क बैंक हो । 

माग बढ्न थालेपछि प्रसूति गृहले दुध वितरणका लागि मापदण्ड बनाएको छ । बच्चाको तौल, उसको हालको स्वास्थ्य अवस्था र आवश्यकताको गम्भीरता हेरेर मात्र दुध उपलब्ध गराइन्छ । निर्देशक डा। अधिकारीले भने, ‘हामीले दैनिक दुई–तीन लिटर संकलन गर्न सक्यौँ भने पनि त्यो अपुग नै हुन्छ । यस्तो अवस्थामा प्रसूति गृहले अन्य अस्पतालहरूलाई आफैँ दुध संकलन गर्ने, प्रसूति गृहमा प्रशोधनका लागि पठाउने र प्रशोधनपछि फिर्ता लैजाने नयाँ मोडलको प्रस्ताव गरेको छ ।’ 

२०७९ भदौ ३ गते तत्कालीन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीबाट ह्युमन मिल्क बैंकको उद्घाटन गरिएको थियो । 

पढ्नुहोस् यो समाचार

अमृत कोषको स्थापना ऐतिहासिक थालनी हो : राष्ट्रपति भण्डारी

अस्पतालका निर्देशक डा. अधिकारीका अनुसार बिरामी वा दुध नआउने आमाका नवजात शिशुहरूलाई ‘फर्मुला फिडिङ’ (बट्टाको दुध) को सट्टा आमाकै उपलब्ध गराउन सकिन्छ कि भन्ने सोचबाट यो पहल सुरु भएको हो । अधिकारीले भने, ‘बच्चालाई क्यालोरी त फर्मुलाले दिन्छ, तर आमाको दुधमा हुने इम्युनोग्लोबुलिन, भिटामिन, प्रोटिन र अन्य पौष्टिक तत्त्वहरू फर्मुलामा हुँदैनन् ।’ 

यिनै तत्त्वहरूको अभावमा बच्चाको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुने र दीर्घकालमा स्वास्थ्यमा असर पर्ने उनको भनाइ छ । 

कसरी काम गर्छ मिल्क बैंकले ?

मिल्क बैंकमा काउन्सेलरसहित १४ जना कर्मचारी कार्यरत छन् । काउन्सेलरहरूले वार्ड–वार्डमा गएर स्तनपानको महत्त्व बुझाउँछन् । साथै, जसका बच्चा आईसीयूमा छन् र दुध खुवाउन नसकिने अवस्थामा छन्, उनीहरूलाई आफ्नो दुध दान गर्नाले अन्य बिरामी बच्चालाई बचाउन सहयोग पुग्छ भनी काउन्सलिङ गर्छन् । 

संकलित दुधलाई पहिले माइक्रोअर्गानिजम (कीटाणु) परीक्षण गरिन्छ । कीटाणुरहित पाइएमा मात्र त्यसलाई पास्चराइजेसन मेसिनमा राखेर उचित तापक्रममा प्रशोधन गरिन्छ । त्यसपछि फ्रिजमा भण्डारण गरिन्छ, जुन ६ महिनासम्म सुरक्षित रहन्छ । यस प्रक्रियाका लागि एक जना मिल्क बैंक म्यानेजर, एक जना ल्याब टेक्निसियन र काउन्सेलरहरूको टोली कार्यरत छ । 

पास्चराइजेसन मेसिन मात्रै ४०–५० लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको पर्छ । अधिकारी थप्छन्, ‘दान गरिएको दुधमा पहिले कीटाणु छ कि छैन भनी परीक्षण गर्छौँ । परीक्षणमा सुरक्षित देखिएपछि मात्र त्यसलाई पास्चराइज गरिन्छ ।’ 

कसले दान गर्छन् दुध ? 

अस्पतालको बृहत् स्तनपान व्यवस्थापन केन्द्रमा आफ्नो बच्चालाई दुध बढी भएमा दान गर्न सकिन्छ । यस्तै, स्तनको मुन्टो (निप्पल) मा समस्या भएका महिलाहरू वा आफ्नो बच्चा बिरामी भएर दुध खान नसकेको अवस्थामा पनि दुध दान गर्न मिल्छ । स्वस्थ आमाले मिल्क बैंकमा आफ्नो दुध दिन सक्ने विशेषज्ञहरू बताउँछन् । 

मुख्यतया अस्पतालको आईसीयू वा एनआईसीयूमा बच्चा भएका आमाहरू दुध दिन आउने गर्छन् । जन्मिनेबित्तिकै शिशुलाई आईसीयूमा राख्नुपर्दा आमाको दुध ननिकाले स्तन गानिने हुनाले पनि त्यस्ता आमाहरू मिल्क बैंकमा आउने गर्छन् । 

कसले दान गर्न मिल्दैन ? 

केन्द्रका अनुसार एचआईभी, हेपाटाइटिस ‘बी’ पोजेटिभ, ब्लड क्यान्सर र दीर्घ रोग भएका आमाहरूले मिल्क बैंकमा दुध दान गर्न मिल्दैन । यस्तै, जाँड, रक्सी, चुरोट, सुर्ती सेवन गर्ने आमाहरूले समेत दुध दान गर्न मिल्दैन । 

फर्मुला फिडिङविरुद्ध जनचेतना

अस्पतालले फर्मुला फिडिङविरुद्ध जनचेतना पनि जगाएको छ । अधिकारीले भने, ‘राम्रा तस्बिर भएका ल्याक्टोजिनका बट्टाहरू नवजात शिशुका आमाहरूलाई उपहार दिने चलन बढ्दै गएको थियो । यसले आमाहरूमा फर्मुला फिडिङ नै राम्रो हो भन्ने भ्रम पैदा गरिरहेको थियो ।’ 

प्रसूति विशेषज्ञका अनुसार फर्मुला दुधले बच्चाको पेटमा हावा भरिन सक्ने, पखाला लाग्न सक्ने र दुध पचाउन समस्या हुन सक्छ । दीर्घकालमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुने खतरा रहन्छ । यसका विपरीत, मिल्क बैंकले आमाको दुधको विकल्प नहुने कुरालाई वैज्ञानिक आधारमा स्थापित गरेको छ । नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय तुलनामा स्तनपानको दर उच्च रहे पनि सहरी क्षेत्रमा यो घट्दै गएको डा. अधिकारी बताउँछन् ।

कार्यालयमा व्यस्त रहने र समय नहुने सहरी महिलाहरू ‘फर्मुला फिडिङ’तर्फ आकर्षित हुँदै गएको देखिन्छ । “ग्रामीण क्षेत्रमा स्तनपानको दर अझै राम्रो छ, तर सहरमा यो घट्दो छ,' अधिकारीले भने । यही प्रवृत्तिलाई परिवर्तन गर्न मिल्क बैंकले ठुलो भूमिका खेलिरहेको उनको विश्वास छ ।  

‘हरेक प्रदेशमा एउटा मिल्क बैंक चाहिन्छ’

नेपालका हरेक प्रदेशमा कम्तीमा एउटा मानव दुग्ध बैंक हुनुपर्छ । लुम्बिनी, सेती, कोशीलगायत सबै प्रदेशमा यस्ता केन्द्रहरू खुल्नुपर्ने डा. अधिकारीको धारणा छ । साथै ठुला प्रसूति केन्द्रहरूमा दुध संकलन गर्ने ‘ल्याक्टेसन म्यानेजमेन्ट युनिट’ बनाएर प्रसूति गृहमा पठाउने र प्रशोधनपछि फिर्ता लैजाने केन्द्रीकृत प्रणाली बनाउन उनले सुझाएका छन् । मिल्क बैंकले आमाको दुधबाट वञ्चित शिशुलाई संक्रमण र कुपोषणबाट जोगाउने विश्वास गरिएको छ । 

सञ्चालनका लागि वार्षिक करिब ६०–७० लाख रुपैयाँ कर्मचारीको तलब र उपकरण मर्मतमा खर्च हुने भए तापनि यो रकम राज्यको क्षमताभित्रकै भएको उनको भनाइ छ । 

नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ अनुसार नेपालमा ७९ प्रतिशत जीवित बच्चाहरू स्वास्थ्य संस्थामा जन्मिएका छन् । नेपालमा २ वर्षमुनिका लगभग सबैजसो बालबालिकाहरूलाई कुनै न कुनै समयमा स्तनपान गराउने गरिएको पाइएको छ । लगभग १० मध्ये ६ जना बच्चालाई जन्मेपछि पहिलो दुई दिनसम्म पूर्ण स्तनपान गराइएको थियो र ५५ प्रतिशत बालबालिकाहरूलाई जन्मेको एक घण्टाभित्रै स्तनपान गराइएको थियो । 

विश्व स्वास्थ्य संगठनको सुझावअनुसार ६ महिनासम्मका बालबालिकाहरूलाई पूर्ण रूपमा स्तनपान मात्र गराउनुपर्छ । नेपालमा ६ महिनामुनिका ५६ प्रतिशत बालबालिकाहरूलाई पूर्ण रूपमा स्तनपान गराउने गरिएको पाइएको छ, भने एक प्रतिशत बालबालिकाहरूलाई मात्र स्तनपान गराइएको छैन ।

बालबालिकाहरूलाई कुपोषणको जोखिमबाट जोगाउन ६ महिना पूरा भएपछि पूरक आहारा खुवाउन सुरु गर्नुपर्छ ।