आजको विश्व अभूतपूर्व परिवर्तनको युगबाट गुज्रिरहेको छ । विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विश्वव्यापीकरण र सूचना प्रवाहको तीव्र गतिले मानव जीवनलाई अनेकौँ दृष्टिले सहज, सरल र सुविधा सम्पन्न बनाएको छ । तर विकासको यही तीव्र यात्राले एउटा गम्भीर नैतिक प्रश्न पनि जन्माएको छ । के आज मानिसको मूल्य उसको मानवताका आधारमा निर्धारण भइरहेको छ, वा उसको पद, शैक्षिक योग्यता, सम्पत्ति, सामाजिक पहुँच, राजनीतिक प्रभाव र डिजिटल तथ्याङ्कका आधारमा ? यो प्रश्न केवल दार्शनिक वा नैतिक बहसको विषय मात्र होइन, वर्तमान समाजको यथार्थ चित्र हो ।

आजको समाजमा मानिसको परिचयभन्दा पहिले उसको पद सोधिन्छ । उसको विचारभन्दा पहिले उसको योग्यता हेरिन्छ । उसको चरित्रभन्दा पहिले उसको आर्थिक अवस्था मूल्याङ्कन गरिन्छ । उसको संवेदनशीलताभन्दा पहिले उसको सामाजिक प्रतिष्ठाको चर्चा हुन्छ । मानौँ, मानिस आफैँभन्दा उसको विवरण ठूलो भएको छ । यस्तो परिस्थितिमा मानव गरिमाको वास्तविक अर्थ ओझेलमा परेको छ । प्रत्येक मानिस जन्मजात सम्मानको अधिकारी हो भन्ने सभ्य समाजको आधारभूत मान्यता क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ ।

मानिसको गरिमा कहिल्यै पनि उसको तथ्याङ्कमा निर्भर हुनु हुँदैन । कुनै व्यक्तिले कति पढेको छ, कस्तो पदमा कार्यरत छ, कति सम्पत्ति कमाएको छ, कति मानिसले चिनेका छन् वा सामाजिक सञ्जालमा उसका कति अनुयायी छन् भन्ने कुराले उसको मानवीय मूल्य निर्धारण गर्न सक्दैन । सम्मान कुनै पुरस्कार होइन, उपलब्धिको प्रतिफल पनि होइन । सम्मान त प्रत्येक मानिसको जन्मसिद्ध अधिकार हो । तर विडम्बना, आज सम्मान पनि लेनदेनको वस्तु बन्दै गएको छ । हामी प्रायः त्यही व्यक्तिलाई सम्मान गर्छौं, जसबाट कुनै न कुनै प्रकारको लाभ प्राप्त हुने सम्भावना हुन्छ । जसले हाम्रो काम गरिदिन सक्छ, हाम्रो पदोन्नतिमा सहयोग गर्न सक्छ, हाम्रो आर्थिक स्वार्थ पूरा गर्न सक्छ वा हाम्रो सामाजिक प्रतिष्ठा बढाउन सक्छ, उसैप्रति हामी बढी विनम्र र सम्मानित देखिन्छौँ । यसरी सम्मान पनि स्वार्थको आधारमा बाँडिन थालेको छ ।

नेपालको वर्तमान सामाजिक जीवनमा यसका प्रशस्त उदाहरणहरू भेटिन्छन् । सरकारी कार्यालयमा उच्च पदस्थ अधिकारी प्रवेश गर्दा सबै सम्मानपूर्वक उठ्छन् । तर त्यही कार्यालय दैनिक सफा गर्ने कर्मचारीलाई धेरैले सामान्य अभिवादन गर्न पनि आवश्यक ठान्दैनन् । विद्यालयमा प्रधानाध्यापकको सम्मान र कार्यालय सहयोगीको सम्मानबिच ठूलो अन्तर देखिन्छ । अस्पतालमा वरिष्ठ चिकित्सकलाई सबैले सम्मान गर्छन्, तर दिनरात बिरामीको सेवा गर्ने परिचारिका वा सरसफाइ कर्मचारीको योगदानलाई त्यति महत्व दिइँदैन । यी सबै व्यवहारले हाम्रो सामाजिक चेतनामा रहेको गहिरो विभेदलाई उजागर गर्छन् ।

वर्तमान समाजमा मानिसलाई उपयोगिताको आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्ति झन् बलियो बन्दै गएको छ । व्यक्तिलाई मानवका रूपमा होइन, उपयोगी स्रोतका रूपमा हेर्ने सोचले सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाइरहेको छ । सम्बन्धको केन्द्रमा आत्मीयता होइन, स्वार्थ स्थापित भएको छ । यही कारणले मानिसहरू एकअर्कासँग जोडिएका जस्ता देखिए पनि भित्रभित्रै एक्लिँदै गएका छन् । भौतिक विकास बढ्दै गएको छ, तर भावनात्मक सम्बन्ध क्रमशः कमजोर बन्दै गएका छन् ।

यस अवस्थाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पनि छ । औद्योगिक क्रान्तिपछिको व्यवस्थापन प्रणाली आदेश र नियन्त्रणमा आधारित थियो । संस्थामा माथिल्लो तहले आदेश दिने र तल्लो तहले बिना प्रश्न पालना गर्ने व्यवस्था सामान्य मानिन्थ्यो । कर्मचारीलाई सृजनशील व्यक्तित्वका रूपमा होइन, उत्पादन गर्ने साधनका रूपमा हेरिन्थ्यो । निर्णयको अधिकार सीमित व्यक्तिमा केन्द्रित हुन्थ्यो । सम्मान पनि पदानुक्रमअनुसार वितरण गरिन्थ्यो । उच्च पदमा पुगेपछि सम्मान स्वतः प्राप्त हुने र तल्लो तहका कर्मचारीले केवल आदेश पालना गर्ने संस्कृतिले संस्थागत जीवनलाई कठोर र असमान बनायो ।

आजको युगमा यो सोच अप्रासङ्गिक बन्दै गएको छ । ज्ञान, नवप्रवर्तन र सृजनशीलतामा आधारित समाजमा आदेशभन्दा संवाद प्रभावकारी हुन्छ । नियन्त्रणभन्दा विश्वास शक्तिशाली हुन्छ । डरभन्दा प्रेरणाले राम्रो परिणाम दिन्छ । यसैकारण आधुनिक नेतृत्वको केन्द्रमा अधिकार होइन, सम्बन्ध निर्माण पुगेको छ । नेतृत्वको सफलता आदेश दिन सक्ने क्षमताले होइन, मानिसलाई सम्मान गर्न सक्ने संस्कृतिले मापन हुन थालेको छ ।

नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा पनि सम्मानको संस्कृति सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट देखिन्छ । धेरै विद्यालय र विश्वविद्यालयमा शिक्षक र विद्यार्थीबिच अनावश्यक दूरी कायम राख्ने परम्परा अझै विद्यमान छ । कतिपय अवस्थामा विद्यार्थीको जिज्ञासालाई चुनौतीका रूपमा लिइन्छ ।

सहानुभूतिमा आधारित नेतृत्वको मूल आधार नै यही हो कि प्रत्येक व्यक्तिलाई समान मानवीय सम्मान प्रदान गरियोस् । कार्यालय प्रमुखले कार्यालय सहयोगीलाई पनि सम्मानपूर्वक सम्बोधन गरून्, सुरक्षा गार्डलाई सम्मानपूर्वक नामले बोलाएर अभिवादन गरून्, नयाँ कर्मचारीको विचार ध्यानपूर्वक सुनून्, गल्ती गर्ने व्यक्तिलाई अपमान होइन, सिक्ने अवसर प्रदान गरून् । यस्तो व्यवहारले संस्थाभित्र विश्वासको वातावरण निर्माण हुन्छ । विश्वास भएको ठाउँमा सिर्जनशीलता जन्मिन्छ । जहाँ मानिस डरमुक्त हुन्छन्, त्यहाँ नवीन सोचको विकास हुन्छ ।

आज विश्वका सफल संस्थाहरूले मनोवैज्ञानिक सुरक्षालाई अत्यधिक महत्व दिएका छन् । मनोवैज्ञानिक सुरक्षा भनेको यस्तो वातावरण हो, जहाँ व्यक्तिले आफ्ना विचार निसङ्कोच व्यक्त गर्न सक्छ, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ, नयाँ प्रयोग गर्न सक्छ र असफलताको डरबिना सिक्न सक्छ । जहाँ सम्मान हुन्छ, त्यहाँ मनोवैज्ञानिक सुरक्षा स्वतः विकसित हुन्छ । जहाँ अपमान हुन्छ, त्यहाँ मौनता जन्मिन्छ । मौनताले सिर्जनशीलतालाई मार्छ र संस्थालाई कमजोर बनाउँछ ।

नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा पनि सम्मानको संस्कृति सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट देखिन्छ । धेरै विद्यालय र विश्वविद्यालयमा शिक्षक र विद्यार्थीबिच अनावश्यक दूरी कायम राख्ने परम्परा अझै विद्यमान छ । कतिपय अवस्थामा विद्यार्थीको जिज्ञासालाई चुनौतीका रूपमा लिइन्छ । फरक विचारलाई अस्वीकार गरिन्छ । शिक्षकको सम्मान हुनु आवश्यक छ, तर सम्मानको अर्थ भय सिर्जना गर्नु होइन । वास्तविक सम्मान त पारस्परिक विश्वास, संवाद र सहयोगबाट प्राप्त हुन्छ । विद्यार्थीलाई सम्मान गर्ने शिक्षक नै विद्यार्थीको सम्मानको पात्र बन्छ ।

समाजको अर्को गम्भीर समस्या भनेको मानिसलाई पेशाका आधारमा वर्गीकरण गर्नु हो । किसान, निर्माण मजदुर, घरेलु कामदार, सरसफाइ कर्मचारी, चालक, सुरक्षा गार्ड वा कार्यालय सहयोगीप्रति हेर्ने दृष्टिकोण र उच्च पदस्थ व्यक्तिप्रति हेर्ने दृष्टिकोण समान छैन । जबकि समाज सञ्चालनमा सबैको योगदान उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । एउटा चिकित्सक अस्पतालमा पुग्न सडक चाहिन्छ । सडक बनाउन मजदुर चाहिन्छ । अस्पताल सफा राख्न सरसफाइ कर्मचारी चाहिन्छ । सुरक्षा कायम गर्न सुरक्षाकर्मी चाहिन्छ । कुनै पनि पेशा सानो हुँदैन, तर हाम्रो सोचले त्यसलाई सानो वा ठूलो बनाइदिन्छ ।

कोभिड–१९ महामारीले मानव सभ्यतालाई एउटा ठूलो पाठ सिकाएको थियो । त्यस कठिन समयमा सबैभन्दा बढी योगदान दिनेहरू स्वास्थ्यकर्मी, सरसफाइ कर्मचारी, एम्बुलेन्स चालक, खाद्यान्न आपूर्ति गर्ने श्रमिक, सुरक्षाकर्मी र स्वयंसेवक थिए । उनीहरूले आफ्नो जीवन जोखिममा राखेर समाजलाई बचाए । त्यो समय समाजले उनीहरूको योगदानलाई खुलेर सम्मान गर्‍यो । तर महामारी समाप्त भएपछि पुनः पुरानै विभेदपूर्ण मानसिकता फर्किन थालेको देखिन्छ । यसले हाम्रो सम्मान क्षणिक भावनामा आधारित छ, स्थायी संस्कृतिमा होइन भन्ने देखाउँछ ।

आज सामाजिक सञ्जालले पनि सम्मानको स्वरूप परिवर्तन गरेको छ । मानिसको लोकप्रियतालाई उसका अनुयायीको संख्या, मनपराइएका सामग्री, टिप्पणी र दृश्य संख्याले मापन गर्न थालिएको छ । यसले वास्तविक व्यक्तित्वभन्दा बाहिरी प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिएको छ । ज्ञानभन्दा प्रचार, चरित्रभन्दा चर्चित हुनु र सेवाभन्दा प्रदर्शनलाई महत्व दिने प्रवृत्ति बढेको छ । यसले युवापुस्तामा पनि गलत मूल्य प्रणाली विकास गर्ने खतरा बढाएको छ ।

हामीले बिर्सन नहुने एउटा महत्वपूर्ण सत्य के हो भने इतिहासले महान् मानेका अधिकांश व्यक्तिहरू आफ्नो पदका कारण होइन, आफ्नो कर्म र चरित्रका कारण महान् बनेका थिए । गौतम बुद्ध राजकुमार भएर होइन, करुणाको सन्देश दिएका कारण पूजनीय बने । महात्मा गान्धी कुनै ठूलो सरकारी पदमा बसेका कारण सम्मानित भएनन्, सत्य र अहिंसाप्रतिको अडानका कारण विश्वले उनलाई सम्झिरहेको छ । नेल्सन मण्डेला शक्ति प्रदर्शनका कारण होइन, क्षमा र मेलमिलापको भावनाका कारण अमर बने । व्यक्तित्वको महानता पदले होइन, मानवताले निर्धारण गर्छ ।

नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुकमा समान सम्मानको संस्कृति झन् आवश्यक छ । जात, भाषा, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्र, आर्थिक अवस्था वा राजनीतिक विचारका आधारमा हुने विभेदले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउँछ । लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता निर्वाचन सम्पन्न हुनुमा मात्र होइन, प्रत्येक नागरिकले समान सम्मान पाउनुमा निहित हुन्छ । कानुनी समानता पर्याप्त हुँदैन, व्यवहारिक समानता पनि आवश्यक हुन्छ ।

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा प्राविधिक दक्षता आवश्यक छ, तर त्यसभन्दा बढी आवश्यक मानवीय संवेदनशीलता हो । भविष्यमा धेरै काम यन्त्रले गर्न सक्छन्, तर करुणा, समानुभूति, क्षमा, आत्मीयता र सम्मान कुनै यन्त्रले दिन सक्दैन । त्यसैले भावी पुस्तालाई केवल ज्ञान र सीप होइन, मानवताको शिक्षा पनि दिनु अपरिहार्य छ ।

परिवार सम्मान सिक्ने पहिलो विद्यालय हो । बालबालिकाले आफूले सुनेको भन्दा बढी देखेको कुरा सिक्छन् । यदि अभिभावकले घरमा घरेलु सहयोगी, वृद्धवृद्धा, महिला, फरक क्षमता भएका व्यक्ति वा श्रमिकप्रति सम्मानजनक व्यवहार गर्छन् भने बालबालिकाले पनि त्यही संस्कार ग्रहण गर्छन् । तर यदि घरमै अपमान, विभेद र अहङ्कारको व्यवहार देखाइन्छ भने विद्यालयको नैतिक शिक्षाले मात्र दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्दैन ।

धर्म, दर्शन र सभ्यताका सबै महान् परम्पराले मानव गरिमालाई सर्वोच्च स्थान दिएका छन् । गौतम बुद्धले प्रत्येक प्राणीप्रति मैत्रीभाव र करुणाको शिक्षा दिएका थिए । वेद, उपनिषद् र गीताले समदृष्टिको महत्व प्रतिपादन गरेका छन् । इस्लामले सम्पूर्ण मानवजातिलाई एउटै परिवार मानेको छ । ईसाई धर्मले छिमेकीलाई आफूलाई जस्तै प्रेम गर्न सिकाउँछ । यी सबै शिक्षाको साझा निष्कर्ष एउटै छ, मानिसलाई मानिसका रूपमा सम्मान गर ।

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा प्राविधिक दक्षता आवश्यक छ, तर त्यसभन्दा बढी आवश्यक मानवीय संवेदनशीलता हो । भविष्यमा धेरै काम यन्त्रले गर्न सक्छन्, तर करुणा, समानुभूति, क्षमा, आत्मीयता र सम्मान कुनै यन्त्रले दिन सक्दैन । त्यसैले भावी पुस्तालाई केवल ज्ञान र सीप होइन, मानवताको शिक्षा पनि दिनु अपरिहार्य छ ।

वास्तविक परिवर्तन कुनै ठूलो आन्दोलनबाट मात्र सुरु हुँदैन । सामान्य व्यवहारबाट पनि समाज बदलिन सक्छ । कार्यालयमा प्रवेश गर्दा सुरक्षा गार्डलाई मुस्कुराएर अभिवादन गर्नु, सरसफाइ कर्मचारीलाई धन्यवाद भन्नु, सार्वजनिक यातायातका चालकप्रति सभ्य व्यवहार गर्नु, होटलमा सेवा प्रदान गर्ने व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्नु, फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई धैर्यपूर्वक सुन्नु, विद्यार्थीका प्रश्नलाई सम्मान गर्नु र घरका ज्येष्ठ सदस्यप्रति आत्मीय व्यवहार गर्नु यस्ता साना अभ्यास हुन्, जसले ठूलो सामाजिक परिवर्तनको आधार तयार पार्छन् ।

त्यसैले कुनै पनि सभ्य समाजको महानता त्यसका अगुवा, धनी वा शक्तिशाली व्यक्तिलाई कति सम्मान गरिन्छ भन्ने कुराले होइन, समाजका सबैभन्दा सामान्य, कमजोर र कम बोल्न सक्ने मानिसलाई कति सम्मान गरिन्छ भन्ने कुराले मापन गरिन्छ । मानिसको गरिमा उसको पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति, शैक्षिक योग्यता वा सामाजिक प्रभावमा निर्भर हुनु हुँदैन । प्रत्येक मानिस आफ्नो मानवताका कारण सम्मानको अधिकारी हो । 

सम्मान कुनै विशेषाधिकार होइन, मानव अस्तित्वको स्वाभाविक मानवीय गुण हो । जब हामी व्यक्तिको परिचयपत्रभन्दा उसको मानवतालाई देख्न सिक्छौँ, तब मात्र न्यायपूर्ण, समतामूलक, विश्वासपूर्ण र समृद्ध समाज निर्माण सम्भव हुन्छ । मानव सभ्यताको वास्तविक उन्नति अग्ला भवन, अत्याधुनिक प्रविधि वा आर्थिक समृद्धिमा होइन, प्रत्येक मानिसको गरिमालाई समान रूपमा सम्मान गर्ने संस्कृतिमा निहित छ । यही संस्कृतिको निर्माण आजको समयको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक, नैतिक र मानवीय आवश्यकता हो ।

(लेखक साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।)