लाप्राक (गोरखा) - लाप्राककी लीना गुरुङ दिनहुँ दुई घन्टा हिँडेर विद्यालयमा पढ्न पुग्नुहुन्छ । बेलुकी ४ बजेपछि घर फर्कन फेरि उहाँलाई डेढ घन्टा ओरालो हिँड्नुपर्छ । गुप्सीपाखामा खुलेको मणिकामदेवी माध्यमिक विद्यालयमा पढ्न गुरुङलाई मात्रै होइन लाप्राकको पुरानो गाउँमा बसोबास गर्दै आएका ३०० विद्यार्थीलाई समस्या छ । कक्षा ४ मा पढ्दै आउनुभएकी गुरुङ दिनहुँ उकालो–ओरालो गर्नुपर्दा हैरान हुनुहुन्छ । घरमा पढ्न र गृहकार्य गर्न नपाउँदा पढाइ बिग्रेको उहाँको गुनासो छ । कक्षा ८ मा पढ्दै आउनुभएकी अर्की छात्रा अनिशा गुरुङ पनि उकालो र ओरालो हिँड्नुपर्दा समय खर्च भएको र पढ्न नपाएकामा दुःखी हुनुहुन्छ । “दश बजे स्कुल पुग्न ८ बजे नै खाना खाएर घरबाट निस्कनुपर्छ,” गुरुङले भन्नुभयो – “धेरै हिँड्नुपर्दा गोडा दुख्छ, असिनापसिना हुँदा दिनभर पढाइमा ध्यान लगाउन सकिँदैन ।” भूकम्पपछि लाप्राक गाउँबाट विस्थापित भएका गाउँले पुरानै लाप्राक गाउँ फर्केपछि विद्यार्थीलाई सास्ती थपिएको हो । यसअघि १५ मिनेट हिँडेर विद्यालय पढ्दै आएका विद्यार्थी कम्तीमा दिनहुँ दुई घन्टा हिँड्नुपर्दा हैरान छन् । “पहिलेकै ठाउँमा, गाउँमै विद्यालय बनाउप¥यो,” कक्षा ९ मा पढ्दै आउनुुभएका छात्र हरिप्रसाद गुरुङले भन्नुभयो – “गुप्सी जान–आउनै गाह्रो । चिसोले दिनभर पढ्न पनि पाइँदैन ।” गुप्सीपाखामा अस्थायी टहरो बनाएर विद्यालय सञ्चालन गरिएको छ । हिमपात, चिसो स्याँठले भूकम्पपीडित बिरामी पर्न सुरु भएपछि अहिले गाउँले धमाधम बेंसी झरेका छन् । यसले गर्दा विद्यार्थीको पठनपाठनमा समस्या देखिएको छ । केही विद्यार्थी भने आमाबाबुसँग गुप्सीपाखामै बस्दै आएका छन् । गुप्सीपाखाको टहरोदेखि विद्यालय पुग्न बढीमा पाँच मिनेट हिँड्नुपर्छ । भूकम्पपीडितको अस्थायी शिविरनजिक विद्यालय स्थापना गरेर पठनपाठन सुरु गरिएको हो । अहिले भूकम्पपीडित पुरानै गाउँ फर्किएपछि गुप्सीपाखामा साना उमेरका विद्यार्थी पढ्न आउन सकेका छैनन् । प्राथमिक तहमा अध्ययन गर्दै आएका विद्यार्थी गुप्सीपाखा आइपुग्न धेरै समय लाग्ने अभिभावक हरिराम गुरुङले बताउनुभयो । “तीन कक्षासम्मका विद्यार्थी जेनतेन स्कुल गएका छन्,” उहाँले भन्नुभयो – “ एक र दुई कक्षाका विद्यार्थीलाई आमाबाबु पु¥याउन जानुपर्छ । सधँै छोराछोरी बोकेर विद्यालय पु¥याउन सम्भव देखिँदैन ।” हावाहुरी, पानी र हिमपात भएका बेला विद्यार्थीले कष्ट झेल्नु परेको बताउँदै उहाँले उपयुक्त ठाउँमा विद्यालय सञ्चालन गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो । सरकारले व्यवस्थित र एकीकृत बस्ती विकास गर्ने भन्दै गुप्सीपाखा लाप्राकीलाई दिने मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गरिसकेको छ । अलमलमा लाप्राकी सरकारले गुप्सीपाखामा घडेरी दिने बताएपछि लाप्राकका भूकम्पपीडित अलमलमा छन् । गुप्सीपाखामा टहरो बनाएका उनीहरुले पुरानो लाप्राक गाउँमा बस्नयोग्य घर निर्माण गरिसकेका छन् । “केहीले अझै भग्नावशेष भण्डारण गर्न घर बनाएका छन्,” लाप्राक–२ का पुरबहादुर गुरुङले भन्नुभयो – “सरकारले पैसा दिएपछि गुप्सीमा घर बनाउँछौँं ।” सरकारको पैसाले गुप्सीमा घर बनाउने र आफ्नो खर्च र दुःखमा पुरानै लाप्राकमा अर्को घर उभ्याउने लाप्राकीको तयारी छ । छसय १७ घरधुरी रहेको लाप्राकमा ८० प्रतिशत मानिसले बस्नयोग्य घर बनाइसकेका छन् । उनीहरुले दुईतले घरलाई एकतले बनाएका छन् भने भत्किएको घरको पुरानो काठपातले घर छाएका छन् । लाप्राकीले जस्तापाता, ढुङ्गा वा ढलान गरेर घर बनाएका छैनन् । गोब्रे सल्लाको फलेकले घर छाएका लाप्राकीले हावाहुरीले फलेक उडाउनबाट रोक्न ढुङ्गाको ओझन राखेका छन् । भूकम्पअघि मौलिक घर रहेका लाप्राकमा अहिले पनि त्यस्तै प्रकारका घर निर्माण गरिएको लाप्राक–२ का चामबहादुर गुरुङले बताउनुभयो । केही लाप्राकी भने चार सुरमा पिल्लर उठाउने र ढुङ्गा, माटोको जोडाइको गारो लगाउने तयारीमा छन् । “भूकम्प गइरहेको छ,” स्थानीयवासी धनबहादुर गुरुङले भन्नुभयो – ‘‘लाखाँैं खर्चेर घर बनाउने अनि फेरि भूकम्पले भत्कायो भने सर्वश्व सकिन्छ ।” भूकम्प प्रतिरोधी घर निर्माणका लागि अहिले गाउँमा इन्जिनियर पुगेका छन् । पहिलो चरणमा लगत सङ्कलनका लागि पुगेका इन्जिनियरले भूकम्पपीडितको तथ्याङ्क मात्रै सङ्कलन गर्दै आएका छन् । तथ्याङ्क विभागले ‘हर्ड’ नामक संस्थाको समन्वयमा लाप्राकमा खटाएको इन्जिनियर सुजन रेग्मीका अनुसार धमाधम व्यक्तिगत घरको लगत सङ्कलन भइरहेको छ । एक दिनमा सालाखाला १० वटा घरको लगत सङ्कलन गरिएको छ । उहाँले स्थानीयवासीले टहराको सट्टा व्यवस्थित घर चाहना गरेको बताउनुभयो । लाप्राकसहित गोरखाको ३२ गाविसमा पहिलो चरणमा तथ्याङ्क सङ्कलनको काम गरिएको छ । त्यसका लागि ६३ जना इन्जिनियर र सोही सङ्ख्यामा सामाजिक परिचालक गाउँमा छन् ।