नेपालको सुदूरपश्चिममा रहेको जुम्ला जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ, जो हालै एउटा भिडियो ब्लगका कारण राष्ट्रिय चर्चामा आएको छ । 

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहका नाति हृदयेन्द्र शाहले आफ्नो २३औँ जन्मदिनमा ‘माई ट्रिप टु जुम्ला’ शीर्षकको एउटा भिडियो सार्वजनिक गरे । यो भिडियोमा जुम्लाका सुन्दर दृश्यहरू, स्थानीय जीवनशैली र विकासका सम्भावनाहरू देखाइएको छ । यो सामान्य प्रयासले नेपाली समाजमा ठुलो हलचल ल्यायो । कोही यसलाई जुम्लाको पर्यटन बढाउने सकारात्मक कदम मान्छन् भने कोही यसलाई राजतन्त्र फर्काउने षड्यन्त्रको रूपमा हेर्छन् । यस्तो मिश्रित प्रतिक्रियाले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ । के कुनै पनि नेपाली नागरिकले आफ्नो देशको सुन्दरता देखाउनु विवादको विषय बन्नुपर्छ ? यो हरेक नागरिकको स्वतन्त्रताको कुरा हो र यसलाई अनावश्यक रूपमा विवादित बनाउनु गलत हो भन्ने बहस यस भिडियोले सुरु गरेको छ । 

हृदयेन्द्र शाहले जेठ २०८२ मा जुम्लाको भ्रमण गरेका थिए । उनको भ्रमणको मुख्य उद्देश्य हिमानी ट्रस्टले बनाइरहेको जन्म केन्द्रको शिलान्यास गर्नु र स्थानीय मानिसहरूसँग भेटघाट गर्नु थियो । यस क्रममा उनले तिला नदीको किनारमा बसेर जुम्लाको परिचय दिए । उनले स्थानीय बेकरी र बौद्ध गुम्बा पनि घुमे । साथै रोजी राना र प्रभुशमशेर राना फाउन्डेसनले बनाएको सिँचाइ पोखरीको उद्घाटन पनि गरे । यी सबै काम सामाजिक सेवाका लागि थिए र स्थानीय बासिन्दाले उनको न्यानो स्वागत गरेको भिडियोमा देखिन्छ । यसै भ्रमणका आधारमा बनाइएको ‘माई ट्रिप टु जुम्ला’ भिडियोमा जुम्लाको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदा नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषामा देखाइएको छ । यो भिडियोले जुम्लालाई संसारभर चिनाउने सम्भावना बोकेको छ, जुन नेपालको पर्यटन क्षेत्रका लागि एक राम्रो कदम हुन सक्छ । 

यो भिडियो सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जाल र समाचारमाध्यममा तीव्र बहस सुरु भए । सामाजिक सञ्जालमा देखिएका प्रतिक्रियाले नेपाली समाजमा रहेको विभाजनलाई स्पष्टसँग देखाउँछ । केही मानिसले यसलाई जुम्लाको सौन्दर्य र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने सकारात्मक प्रयास भनेका छन् । कतिले भिडियोको प्रशंसा गरेका छन् भने कतिले यस्तै प्रयासहरू अन्य दुर्गम क्षेत्रका लागि पनि गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् । यसको ठिक उल्टो, नकारात्मक र आक्रोशपूर्ण टिप्पणीहरूको बाढी पनि आएको छ । सांसद छिरिङ ल्हामु लामाले यसलाई ‘राजतन्त्रको अपवित्र षड्यन्त्र’ भन्दै कडा आलोचना गरिन् । लेखिका सरिता तिवारीले पनि आफ्नो पोस्टमा ‘सर्पको बच्चा आखिर सर्प नै हुन्छ’ भन्दै उनको पारिवारिक पृष्ठभूमिलाई लिएर निशाना बनाइन् र जानीबुझी कठोर शब्दहरू प्रयोग गरेको स्विकारिन् । यस्ता अपमानजनक र पूर्वाग्रहले भरिएका टिप्पणीहरूले एउटा साधारण भिडियोलाई अनावश्यक रूपमा विवादित बनायो । यी आलोचनाहरू भिडियोको सामग्रीभन्दा बढी हृदयेन्द्रको पारिवारिक इतिहासमा केन्द्रित थिए, जसले उनको यो राम्रो प्रयासलाई अन्याय गरेको छ । यस्ता प्रतिक्रियाले सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरी समाजमा तनाव सिर्जना गरेको देखिन्छ । 

यो विवादले हाम्रो समाजको एउटा गहिरो पक्षलाई उजागर गर्छ । हामी अझै पनि विगतको छायाबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन सकेका छैनौँ । नेपाल गणतन्त्रमा प्रवेश गरेको १५ वर्षभन्दा बढी समय भइसक्दा पनि पूर्वराजपरिवारप्रतिको अविश्वास कायमै छ । यही कारणले हृदयेन्द्रका यस्ता कामहरूलाई शंकाको नजरले हेरिन्छ । टिकटक र फेसबुकजस्ता सामाजिक सञ्जालले यस्ता नकारात्मक भावनाहरूलाई युवा पुस्तामाझ छिटै फैलाउँछ, जसले गर्दा विवाद झन् बढ्छ । राजतन्त्रको अन्त्य भएको यति लामो समयपछि पनि पूर्वराजपरिवारका गतिविधिलाई लिएर यति धेरै संवेदनशीलता देखिनुले हाम्रो राजनीतिक परिपक्वतामाथि प्रश्न उठाउँछ । हामीले हृदयेन्द्रको यो भिडियोलाई केवल एक नेपाली युवाले बनाएको सामग्रीको रूपमा हेर्न सक्थ्यौँ भने यो अनावश्यक तरंग उत्पन्न हुने थिएन । बरु हामीले उनको यो प्रयासलाई ‘राम्रो भयो, यस्तै अरू सामग्री बनोस्’ भनेर स्वागत गर्न सक्थ्यौँ । अनावश्यक महत्त्व दिएर हामीले यो विषयलाई झन् जटिल बनाएका छौँ । 

हामीले हृदयेन्द्रको यो भिडियोलाई केवल एक नेपाली युवाले बनाएको सामग्रीको रूपमा हेर्न सक्थ्यौँ भने यो अनावश्यक तरंग उत्पन्न हुने थिएन ।

यो भिडियोको एउटा गहिरो र वास्तविक अर्थ छ, जुन यी सबै विवादभन्दा फरक छ । भिडियोको एउटा सरल र मन छुने अंशमा स्थानीय महिला पञ्चकली बुढाको उपस्थिति र उनको गीत छ । उनले गाएको गीतका हरेक शब्दले जुम्लाको वास्तविक कथा भन्छ । ‘जुम्ला फल्छ धान, संसारकै अग्लो ठाउँमा, कोही सुन्दैनन् कान, कर्णाली रोएको आवाज’— यी शब्दले जुम्लाको गौरव (संसारको सबैभन्दा अग्लो ठाउँमा धान फल्ने) र युगौँदेखिको पीडा (कर्णालीको रोदन) दुवैलाई एकसाथ देखाउँछन् । पञ्चकलीको यो आवाज कुनै पनि राजनीतिक वा सामाजिक पूर्वाग्रहबाट मुक्त, जुम्लाको साँच्चिकै आवाज हो । 

यो भिडियोले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान तानेको छ भने त्यसको मुख्य कारण पञ्चकली बुढाको स्वर हो । उनको सरलता, भावनात्मक प्रस्तुति र स्थानीयपनले नै भिडियोलाई विशेष बनाएको छ । हृदयेन्द्र शाहको उपस्थिति माध्यम भए पनि पञ्चकली बुढा नभएको भए यो भिडियो यति प्रभावशाली बन्ने थिएन भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन । उनको गीतले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ । देशको भविष्य र यसको वास्तविक सुन्दरता यी नसुनिएका, नदेखिएका आवाजहरूमा लुकेको छ, जसलाई सुन्न र सम्मान गर्न जरुरी छ । 

यस सन्दर्भमा हामीले विवाद र आलोचना गर्ने तरिकालाई फेरि सोच्नुपर्छ । आलोचना स्वस्थ र रचनात्मक हुनुपर्छ । हामीले एकछिनका लागि हृदयेन्द्रको पहिचानलाई बिर्सेर भिडियोको मूल विषयलाई मात्र हेर्छौं भने त्यहाँ पञ्चकलीको स्वर, कर्णालीको पृष्ठभूमि र जुम्लाको आत्मा नै मुख्य रूपमा देखिन्छ । यी तत्त्वहरूले नै जुम्लाका सम्भावनालाई उजागर गरेका छन् । हामीले अब व्यक्तिभन्दा विषयवस्तुलाई, पूर्वाग्रहभन्दा सिर्जनात्मकता र सामाजिक उद्देश्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । 

यो विवादले हामीलाई एउटा पाठ पनि सिकाउँछ । हामीले हरेक कामलाई राजनीतिक चस्माले मात्र हेर्नुहुँदैन । हृदयेन्द्रको भिडियोको भित्री उद्देश्य जे भए पनि यो एक स्वतन्त्र नागरिकको अधिकारभित्र पर्छ । यसलाई अनावश्यक रूपमा उत्तेजक बनाउनुको सट्टा हामीले सकारात्मक पक्षलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । यो भिडियोले जुम्लाको पर्यटनलाई फाइदा पुर्‍याउँछ भने त्यसलाई स्वागत गर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका कडा र अपमानजनक टिप्पणीले हाम्रो समाजको संकीर्ण सोचलाई देखाउँछ । हाम्रो समाजले विगतका तिता अनुभवहरूलाई बिर्सिएर यस्ता सिर्जनात्मक कामहरूलाई सकारात्मक रूपमा हेर्न सिक्नुपर्छ । 
अन्त्यमा हृदयेन्द्र शाहको भिडियोलाई ‘हृदयेन्द्रको यात्रा’ भन्दा पनि ‘पञ्चकलीको स्वरमार्फत बोलिएको जुम्लाको कथा’ भनेर बुझ्नु नै यसको यथार्थपरक दृष्टिकोण हो । यो प्रयासले जुम्लालाई संसारसामु चिनाउने ठुलो सम्भावना बोकेको छ तर यो सम्भावना विवादको छायामा हराउन पनि सक्छ । त्यसैले अब समय आएको छ कि हामीले वास्तविक आवाजलाई महत्त्व दिऔँ र पूर्वाग्रहको छायालाई पन्छाऔँ । पञ्चकलीको स्वर नै त्यो उज्यालो हो, जसले विवादको छायालाई चिरेर अगाडि बढ्न सक्छ र जुम्लाको वास्तविक परिचय स्थापित गर्न सक्छ । यो भिडियोले हामीलाई दिएको एउटा यस्तो संयोग हो, जसलाई हामीले विवादको सट्टा एकताको अवसर बनाउन सक्नुपर्छ ।