काठमाडौँ । आजको समयमा कम उमेरका युवा पुरुषहरूले पनि निरन्तर थकान, ऊर्जाको कमी, पेटको बोसो बढेको र अस्पष्ट चिडचिडापन जस्ता समस्याहरू अनुभव गरिरहेका छन् ।

केही वर्ष पहिले यी समस्याहरू प्रायः वृद्ध पुरुषहरूमा देखिन्थे । यी समस्याहरूलाई प्रायः बढ्दो तनावको लक्षणको रूपमा खारेज गरिए पनि, धेरै अवस्थामा, तिनीहरू पुरुषहरूमा कम टेस्टोस्टेरोनको कारण हुन सक्छन् ।

थकान, कमजोरी र मोटोपना जस्ता लक्षणहरू थाइराइड समस्या, रक्तअल्पता, डिप्रेसन, खराब निद्राको गुणस्तर, र पोषणको कमी भएको संकेत पनि हुन सक्छन् भनेर विज्ञहरू भन्छन् । त्यसैले, यसका अन्तर्निहित कारण थाहा पाउनु मेडिकल जाँचको आवश्यकता छ ।

पुरुषहरूको लागि किन महत्त्वपूर्ण छ टेस्टोस्टेरोन ?

क्लिभल्याण्ड क्लिनिकका अनुसार, टेस्टोस्टेरोन प्राथमिक पुरुष हर्मोन हो, जुन मुख्यतया अण्डकोषमा उत्पादन हुन्छ । यो आवाज गहिरो बनाउन, दाह्री र जुँगाको वृद्धि, र किशोरावस्थामा मांसपेशी विकासको लागि जिम्मेवार छ । तर यसको भूमिका यतिमा सीमित छैन। वयस्क पुरुषहरूमा, टेस्टोस्टेरोनले ऊर्जा, मांसपेशी बल, हड्डी घनत्व, यौन इच्छा, शुक्राणु उत्पादन, रातो रक्त कोशिका उत्पादन, मानसिक स्वास्थ्य र शरीरको बोसोलाई असर गर्छ । यस हार्मोनको कम स्तरले शरीर र दिमाग दुवैलाई असर गर्न सक्छ ।

कम टेस्टोस्टेरोनको समस्या सामान्य हो ?

विज्ञहरूका अनुसार, उमेरसँगै टेस्टोस्टेरोनको स्तरमा क्रमिक कमी आउनु सामान्य हो । लगभग ३० वर्षको उमेर पछि, प्रत्येक वर्ष लगभग १ प्रतिशतको कमी देख्न सकिन्छ । मोटोपना, टाइप २ मधुमेह, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम, स्लीप एपनिया, र केही औषधिहरूले पनि जोखिम बढाउन सक्छन् । अमेरिकन युरोलोजी एसोसिएसनका अनुसार, जनसंख्याको लगभग १ प्रतिशत युवाहरूमा टेस्टोस्टेरोन कम हुन सक्छ, जबकि ८० वर्षभन्दा माथिका लगभग ५० प्रतिशत पुरुषहरू प्रभावित हुन सक्छन् ।

यद्यपि, रगत परीक्षणमा मात्र कम टेस्टोस्टेरोन फेला पार्नु पर्याप्त छैन । यदि कुनै व्यक्तिमा सम्बन्धित लक्षणहरू छन् र दुई अलग बिहानको परीक्षणमा कम स्तर छ भने मात्र परीक्षण सिफारिस गरिन्छ ।

पुरुषहरूमा कम टेस्टोस्टेरोनका लक्षणहरू के हुन् ?

• लामो थकान र ऊर्जाको कमी

मायोक्लिनिकका अनुसार पर्याप्त निद्राको बावजुद पनि सधैं थकित महसुस गर्नुहुन्छ, दैनिक कार्यहरू गर्दा छिटो थकान महसुस गर्नुहुन्छ, वा पहिले भन्दा धेरै कम ऊर्जावान महसुस गर्नुहुन्छ भने, यो कम टेस्टोस्टेरोनको सम्भावित संकेत हुन सक्छ । टेस्टोस्टेरोनले मांसपेशी, रातो रक्त कोशिकाहरू र शरीरको ऊर्जा प्रणालीलाई असर गर्छ। स्तर घट्दा शारीरिक र मानसिक कमजोरी दुवै हुन सक्छ ।  

• मांसपेशी घट्दै जानु र पेटको बोसो बढ्नु

नियमित व्यायाम गरिरहँदा पनि मांसपेशी कम हुँदै गइरहेको छ र पेटको वरिपरि बोसो द्रुत रूपमा बढिरहेको छ भने यो कम टेस्टोस्टेरोन स्तरसँग सम्बन्धित हुन सक्छ । यो हार्मोनले मांसपेशी प्रोटीन निर्माणलाई बढावा दिन्छ र शरीरको बोसो सन्तुलनमा भूमिका खेल्छ । यसको कमीले शरीरको बनावट परिवर्तन गर्न सक्छ र पेटको मोटोपना निम्त्याउन सक्छ ।

• निरन्तर मुड स्विङ र चिडचिडापन

टेस्टोस्टेरोनको कमीले शारीरिक मात्र होइन मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि असर गर्न सक्छ । केही पुरुषहरूले मुड स्विङ, चिडचिडापन, कम आत्मविश्वास र उदासी जस्ता लक्षणहरू अनुभव गर्न सक्छन् । यद्यपि, डिप्रेसन र तनावका अन्य धेरै कारणहरू हुन सक्छन् । त्यसैले, खराब मुडको कारणले मात्र कम टेस्टोस्टेरोन मान्नु उचित छैन ।

• एकाग्रता र स्मरणशक्तिमा कठिनाइहरू

तपाईंलाई काममा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाई भइरहेको छ; स–साना कुराहरू पनि बिर्सन थाल्नु भएको छ वा ब्रेन फगको अनुभव भइरहेको छ भने डाक्टरले अन्य कारणहरूका साथै टेस्टोस्टेरोनको परीक्षण गर्ने विचार गर्न सक्छन् । केही अध्ययनहरूले टेस्टोस्टेरोन र संज्ञानात्मक कार्यबीचको सम्बन्ध देखाएको छ । यद्यपि यस विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ ।

• कपाल झर्ने र कमजोरीको अनुभूति

कपाल झर्ने मुख्यतया आनुवंशिक कारकहरूको कारणले हुन्छ, तर केही पुरुषहरूमा हार्मोनल असंतुलनले पनि यसमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ । मेयोक्लिनिकका अनुसार कमजोरी, कामवासनामा कमी, मांसपेशीको शक्तिमा कमी र थकान जस्ता लक्षणहरू पनि छन् भने, तपाईंको डाक्टरले टेस्टोस्टेरोन परीक्षण सिफारिस गर्न सक्छन् । तर कपाल झर्नु मात्रै टेस्टोस्टेरोन कम भएको निश्चित संकेत भने होइन ।

टेस्टोस्टेरोनको कमीबाट बच्न के गर्ने ?

·         आफ्नो दैनिक दिनचर्यामा स्टेन्थ टेनिङ समावेश गर्नुहोस् ।

·         पर्याप्त प्रोटिन र सन्तुलित आहार खानुहोस् ।

·         हरेक दिन ७–८ घण्टा राम्रो निद्रा लिनुहोस् ।

·         तनाव कम गर्न योग र ध्यान अभ्यास गर्नुहोस् ।

·         तनाव नियन्त्रण राख्नुहोस् ।

·         मदिरा र धूम्रपानबाट बच्नुहोस् ।

·         यति गर्दा गर्दै पनि लक्षणहरू रहिरहेमा एन्डोक्राइनोलॉजिस्ट वा युरोलोजिस्टसँग परामर्श गर्नुहोस् ।

लामो थकान, पेटको बोसो बढ्ने, मांसपेशी कमजोरी, मुड स्विङ र ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ जस्ता लक्षणहरू केही पुरुषहरूमा टेस्टोस्टेरोनको कमीसँग जोडिएको हुन सक्छ, तर तिनीहरू धेरै अन्य स्वास्थ्य समस्याहरूको कारणले पनि हुन सक्छन् ।

त्यसकारण, यही हो भनेर आफैंले निक्र्यौल गर्नुको सट्टा डाक्टरको सल्लाहमा उचित जाँच गराउनु सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छ ।