इरानमाथि अमेरिका र इजरायलको आक्रमण तथा सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको हत्याले मस्कोमा केही हदसम्म असहजता पैदा गरेको छ । केही कट्टरपन्थी रूसी टिप्पणीकारहरूका अनुसार रूससँग विशाल आणविक हतियार भए तापनि रूसमाथि पनि त्यसैगरी आक्रमण हुन सक्छ । उनीहरूले निकट भविष्यमा रूससँग युद्ध हुन सक्ने सम्भावनाबारे प्रमुख पश्चिमी अधिकारीहरूका लापरवाह बयानहरूलाई त्यसैको प्रमाणका रूपमा हेर्छन ।

यद्यपि इरानमाथिको आक्रमण मस्कोका लागि चिन्ताको विषय हो । यसलाई मस्कोले युक्रेन विरुद्धको आक्रामकतासहित आफ्नै भूराजनीतिक रणनीतिको पुष्टिको रूपमा पनि हेरेको छ । यसले अमेरिका नेतृत्वको पश्चिमलाई ‘अराजक र अतार्किक पात्र’ मान्ने क्रेमलिनको लामो समयदेखिको दृष्टिकोणलाई बल पुर्‍याएको छ ।

रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनका लागि इरानमाथिको अमेरिकी युद्ध सम्भवतः सन् २०११ को लिबियाको घटनाको प्रतिध्वनि हो, जसले उनको सुरक्षा खतरा सम्बन्धी धारणालाई निकै प्रभावित गरेको थियो । त्यस वर्ष नेटो नेतृत्वको सैन्य हस्तक्षेपले लिबियाका नेता मुअम्मर गद्दाफीलाई सत्ताच्युत गरेको थियो ।

लिबियामा नेटोको आक्रमणलाई पुटिनका विश्वासपात्र र तत्कालीन राष्ट्रपति दिमित्री मेदभेदेभले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को मतदानमा रूसको अनुपस्थितिलाई अनुमोदन गरेर सहज बनाएका थिए । यो घटना पुटिनलाई पुनः राष्ट्रपतिका रूपमा फर्कने निर्णय गर्न बाध्य पार्ने कारकहरूमध्ये एक थियो ।

अक्टोबर २०११ मा, पुटिनले अर्को राष्ट्रपतीय चुनावका लागि मनोनयन स्वीकार गरेको एक महिनापछि, गद्दाफीको विद्रोहीहरूद्वारा क्रूरतापूर्वक हत्या गरियो । उनको मृत्यु भिडियो इन्टरनेटमा भाइरल भएको थियो । त्यस समयमा पश्चिमी नेताहरूले मनाएको उनको शासनको अन्त्यले लिबियामा न त लोकतन्त्र ल्यायो, न त समृद्धि । बरु, यसले देशलाई गृहयुद्ध र विभाजनमा धकेल्यो ।

पुटिनका लागि यो एक स्पष्ट सङ्केत थियो कि यदि उनले बढ्दो लापरवाह र अति आत्मविश्वासले भरिएको पश्चिमद्वारा चलाइएको नवउदारवादी लोकतन्त्रीकरण अभियानलाई सहने हो भने, व्यक्तिगत रूपमा उनी र समग्र रूसको भविष्य कस्तो हुन सक्छ । त्यही वर्षको डिसेम्बरमा मस्कोमा पश्चिम समर्थक शहरियाहरूले संसदीय चुनावमा भएको धाँधलीविरुद्ध विरोध प्रदर्शन गरे । यो क्रेमलिनका लागि अर्को एउटा चेतावनी थियो ।
पुटिनले केही महिना पर्खे र मे २०१२ मा आफ्नो शपथ ग्रहणको पूर्वसन्ध्यामा ती प्रदर्शनहरूलाई निर्णायक रूपमा दमन गरे । यो रूसको आन्तरिक र विदेश नीतिको एक महत्वपूर्ण मोड थियो, जसले दुई वर्षभन्दा कम समयमै रूसलाई युक्रेनमा हस्तक्षेप गर्न डोर्‍यायो ।

अहिले इरानमा भइरहेका नाटकीय घटनाहरू हेरिरहँदा पुटिनले युक्रेनमा आफ्ना कार्यहरू सही थिए भन्ने महसुस गरिरहेका होलान् । साथै, आफ्ना सोभियत पूर्वजहरूलाई धन्यवाद दिइरहेका होलान्, जसले विश्वकै सबैभन्दा ठूलो आणविक हतियार भण्डार निर्माण गरे । यसैले रूसको वास्तविक सार्वभौमसत्ता र उनको व्यक्तिगत शासनको अभेद्यता सुनिश्चित गर्छ ।

युरोपमा रूसको सबैभन्दा नजिकको छिमेकी विरुद्ध आफैँले क्रूर युद्ध सुरु गरे तापनि, पुटिन अझै पनि आफूलाई दोस्रो विश्वयुद्ध पछिको लोपोन्मुख विश्व व्यवस्थाको रक्षक मान्छन् । उनको विचारमा, यो व्यवस्थाको अन्त्य अमेरिका नेतृत्वको पश्चिम अति आत्मविश्वासी, असहनीय रूपमा अहंकारी र लापरवाह भएका कारण भएको हो ।

युक्रेनमा पूर्ण रूपमा आक्रमण गर्ने विचारको जरा सन् १९३० को दशकको सोभियत सिद्धान्तमा छ, जसले ‘युद्धलाई दुश्मनको इलाकामा लैजाने’ कुरा गर्छ । सन् २००७ मा नेटोले युक्रेन र जर्जियालाई सदस्यता दिने निर्णय गरेपछि ती देशहरू ‘दुश्मनको इलाका’ बनेका थिए । यो धारणा पहिलो पटक सन् २००८ मा जर्जियाको छोटो युद्धका क्रममा सफलतापूर्वक परीक्षण गरिएको थियो ।

सन् २०१४ मा युक्रेनमा भएका आक्रमण र त्यसपछि २०२२ को आक्रमणलाई क्रेमलिनले इराक, लिबिया र सिरियाले भोगेको र अहिले इरानले सामना गरिरहेको जस्तो सैन्य हस्तक्षेप रोक्ने प्रतिरक्षात्मक कदमका रूपमा चित्रण गरेको छ ।

युक्रेनलाई पश्चिमसँगको आफ्नो द्वन्द्वको निर्णायक रणभूमि बनाएर क्रेमलिनले रूसको विशाल जनसंख्यालाई युद्धको प्रत्यक्ष प्रभावबाट जोगाउन सफल भएको छ । यो युद्ध अनिवार्य थियो भनेर रूसी समाजलाई सफलतापूर्वक बुझाइएको छ ।

रूस र इरानबिचको ऐतिहासिक रूपमा कठिन सम्बन्धका बाबजुद, इरान रूस–युक्रेन द्वन्द्वमा रूसको एक अप्रत्याशित सहयोगीका रूपमा देखा पर्‍यो । रूसको पूर्ण आक्रमणको सुरुवाती दिनहरूमा, जब पश्चिममा धेरैलाई टर्कीको ड्रोनले युक्रेनलाई प्राविधिक लाभ दिने विश्वास थियो । इरानले महत्वपूर्ण ड्रोन प्रविधि उपलब्ध गरायो । यो सहयोग केवल निस्वार्थ मित्रता थिएन– तेहरानलाई अरबौँ डलर भुक्तानी गरिएको थियो, जसले उसको सङ्कटग्रस्त अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्‍यायो ।

यद्यपि, रूसी–इरानी सम्बन्ध अहिले मस्कोले इरानको पक्षमा हस्तक्षेप गर्ने जति बलियो छैन । अझ, क्रेमलिनको इजरायलसँग अघोषित ‘आक्रमण नगर्ने सम्झौता’ छ । इजरायलले युक्रेनलाई महत्वपूर्ण हतियार प्रणाली आपूर्ति गर्न वा रूस विरोधी प्रतिबन्धहरूमा सामेल हुन अस्वीकार गर्दै आएको छ । इजरायलले पश्चिमी प्रतिबन्धहरू लागू नगर्ने भएकाले, यो ऐतिहासिक रूपमा इजरायलसँग नजिकको सम्बन्ध भएका रूसी कुलीन वर्गका लागि सुरक्षित आश्रयस्थल बनेको छ ।

रूसको तटस्थताको अर्को कारण अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको रूस–युक्रेन द्वन्द्वमा रहेको लगभग तटस्थ स्थिति र यसलाई वार्ताको टेबुलमा टुङ्ग्याउने उनको प्रयास हो । मस्कोले युरोपेली नेताहरूलाई ट्रम्प प्रशासनसँगको आफ्नो सम्बन्ध बिगार्ने र युद्ध लम्ब्याउने मौका दिन चाहँदैन ।

यदि रूसी शासनले इरानी शासनलाई सहयोग गर्ने वास्तविक इच्छा राखे तापनि, ऊसँग त्यसो गर्ने क्षमता निकै कम छ । रूसले इरानलाई मद्दत गर्न सक्ने एक मात्र तरिका युक्रेन युद्धको चार वर्षमा विकसित सैन्य प्रविधि हो । तर यसले इजरायल र अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई जोखिममा पार्न सक्छ, जबकि इरानसँग यसको भुक्तानी गर्ने पैसा नहुन सक्छ ।

यहाँ के पनि महत्वपूर्ण छ भने इरान विरुद्धको अमेरिकी–इजरायली अपरेशनले वास्तवमा छोटो अवधिमा रूसलाई फाइदा पुर्‍याउँछ । युद्धले गर्दा तेल र ग्यासको मूल्यमा वृद्धि भइसकेको छ, जसको अर्थ रूसी राज्यकोषमा ऊर्जा बिक्रीबाट बढी राजस्व आउनु हो । ऊर्जाको उच्च मूल्यले युक्रेनको मुख्य दाता रहेको युरोपेली युनियनको युद्ध खर्च बेहोर्ने क्षमतामा पनि असर पार्न सक्छ ।

यसबाहेक, मध्य पूर्वमा लामो समयसम्म चल्ने युद्धले अमेरिकाको हतियार भण्डार रित्याउनेछ, जुन अन्यथा युक्रेनका लागि उपलब्ध हुने थियो । विशेष गरी महत्वपूर्ण वायु रक्षा मिसाइलहरूको हकमा । अमेरिका मध्य पूर्वमा फस्नुको अर्थ मस्कोले युक्रेनसँग भइरहेको वार्तामा थप फाइदा प्राप्त गर्न सक्छ ।

आन्तरिक रूपमा, पुटिनलाई इरानको विनाश र अराजकताका दृश्यहरूबाट पनि फाइदा पुग्नेछ । यो युद्ध, जसलाई अमेरिका र इजरायलले इरानीहरूलाई स्वतन्त्र र समृद्ध देश बनाउन मद्दत गर्ने प्रयासका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन् । यसले रूसीहरूमा ’घेराबन्दीमा परेको किल्ला’ को मानसिकता मात्र बढाउनेछ । यसले पुटिनलाई राष्ट्रको संरक्षकको रूपमा अझ बलियो गरी स्थापित गर्नेछ, चाहे उनी जतिसुकै अधिनायकवादी किन नहुन् । – लियोनिद राघोजिन