अरबौँ डलरका हतियार प्रणालीहरू उत्पादन गर्ने आवश्यकताले गर्दा रक्षा कम्पनीहरूका सेयरहरू अहिलेसम्मकै उच्च बिन्दुमा पुगेका छन्।

ह्वाइट हाउसमा भएको एक बैठकपछि, संयुक्त राज्य अमेरिकाका सबैभन्दा ठूला रक्षा कम्पनीहरूले राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले उत्कृष्ट श्रेणीको हतियार भनेर वर्णन गरेका हतियारहरूको उत्पादन चार गुणा बढाउन सहमत भएका छन्।

शुक्रबारको बैठकमा आरटीएक्स, लकहिड मार्टिन, बोइङ, नर्थरोप ग्रुम्यान, बीएई सिस्टम्स, एलथ्रीह्यारिस मिसाइल सोलुसन्स र हनीवेल एयरोस्पेसका प्रमुख कार्यकारीहरूको उपस्थिति थियो। यी सबै कम्पनीहरूसँग अरबौँ डलरका पुरा गर्न बाँकी अर्डरहरू छन्, जसमध्ये कतिपयको रकम त कैयौँ राष्ट्रहरूको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) भन्दा पनि बढी छ।

सन् २०२५ मा लगभग १ ट्रिलियन डलर खर्च गर्दै अमेरिका पहिल्यै विश्वको सबैभन्दा ठूलो सैन्य खर्चकर्ता बनिसकेको छ, जुन त्यसपछिका नौ देशहरूको कुल खर्चभन्दा बढी हो। ट्रम्पले सन् २०२७ सम्ममा यो रकमलाई १.५ ट्रिलियन डलर पुर्‍याउने लक्ष्य राखेका छन्।

इरानसँगको युद्धमा अमेरिकाले हतियारमा अरबौँ डलर खर्च गरिसकेको छ, जसले युद्धलाई रक्षा ठेकेदारहरूका लागि अत्यधिक नाफा कमाउने व्यवसाय बनाएको छ।

गत हप्ता, अमेरिकाका प्रमुख हतियार उत्पादक कम्पनीहरूको सेयर मूल्य बढेको छ, जसमा नर्थरोप ग्रुम्यान (५ प्रतिशतले वृद्धि), आरटीएक्स (४.५ प्रतिशतले वृद्धि) र लकहिड मार्टिन (३ प्रतिशतले वृद्धि) समावेश छन्।

त्यसोभए इरान युद्धमा कुन-कुन हतियारहरू प्रयोग भइरहेका छन् र यो द्रुत रूपमा तीव्र भइरहेको द्वन्द्वबाट कुन रक्षा ठेकेदारहरूले फाइदा लिइरहेका छन् त?

• अमेरिकाले इरानविरुद्ध कुन हतियार प्रयोग गरिरहेको छ?

अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमाण्ड (सेन्टकम) का अनुसार, अपरेसन एपिक फ्युरीले हवाई, जल, थल र क्षेप्यास्त्र रक्षा बलहरूमा २० भन्दा बढी विभिन्न हतियार प्रणालीहरूको प्रयोग गरेको छ।

• क्षेप्यास्त्र, युद्धसामग्री र क्षेप्यास्त्र प्रणालीहरू

तीन दशकदेखि टोमाहक क्षेप्यास्त्र पेन्टागनको रोजाइको लामो दुरीको प्रहार गर्ने हतियार बनेको छ। यी क्षेप्यास्त्रहरू सबसोनिक गतिमा यात्रा गर्छन् र रडारको पहिचानबाट बच्न कम उचाइमा जमिनको सतहसँगै उड्छन्। यिनीहरूलाई अरबी सागरमा रहेका अर्ले बर्क-क्लास डिस्ट्रोयरहरूबाट प्रहार गरिएको छ, जहाँ प्रत्येक डिस्ट्रोयरले ९० भन्दा बढी टोमाहक बोक्न सक्छन्।

अमेरिकाले पहिलो पटक मरुभूमि इलाकामा रहेको एम-१४२ HIMARS प्रणालीबाट इरानी लक्ष्यहरूविरुद्ध प्रिसिजन स्ट्राइक मिसाइल (पीआरएसएम) पनि प्रहार गरेको छ। यो छोटो दुरीको ब्यालेस्टिक मिसाइल ४०० किलोमिटर टाढाका लक्ष्यहरूमा प्रहार गर्न सक्षम छ।

रक्षात्मक तर्फ, इरानको जवाफी आक्रमणलाई रोक्न प्याट्रियट मिसाइल ब्याट्रीहरू र टर्मिनल हाई अल्टिच्युड एरिया डिफेन्स (थाड) प्रणालीहरू तैनाथ गरिएका छन्। प्याट्रियटले छोटो दुरीका क्रुज मिसाइल र कम उचाइका खतराहरूलाई नियन्त्रण गर्छ भने थाडले ब्यालेस्टिक मिसाइलहरूलाई तिनीहरूको अवतरणको अन्तिम चरणमा उच्च उचाइमै रोक्ने काम गर्दछ।

• ड्रोनहरू

इरानमाथिको आक्रमणमा लो-कस्ट अनक्रुड कम्ब्याट अट्याक सिस्टम (लुकास) को पनि सुरुवात भएको छ, जुन स्पेक्ट्रेवर्क्सद्वारा निर्मित र इरानकै शाहेद ड्रोनको मोडेलमा आधारित वान-वे अट्याक (आत्मघाती) ड्रोन हो। प्रति एकाइ ३५,००० डलर पर्ने लुकासले सस्तो र बढी खपत गर्न सकिने हतियारहरूतर्फको नियतवश परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। 

यो एमक्यू-९ रिपर ड्रोन भन्दा धेरै सस्तो छ, जुन पनि तैनाथ गरिएको छ र जसको निर्माण लागत प्रति विमान ४ करोड डलरसम्म पर्छ। इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सले मार्च १ मा एउटा रिपर ड्रोन खसालेको बताएको थियो।

• आक्रमण प्रदर्शन

अमेरिकाले इरानी ब्यालेस्टिक मिसाइल सुविधाहरू र भूमिगत बंकरहरूमा आक्रमण गर्न बी–१ बमवर्षकहरू, बी-२ स्टिल्थ बमवर्षकहरू, एफ-१५ लडाकु विमानहरू, एफ-२२ र्‍याप्टर जेटहरू र एफ-३५ लाइटनिङ २ स्टिल्थ फाइटरहरू प्रयोग गरिरहेको छ, जसले तेहरानको भण्डारहरू नष्ट गर्न ९०० किलोग्रामका बमहरू प्रयोग गर्दछन्।

• जासुसी तथा निगरानी

स्थानीय समाचार स्रोतहरूका अनुसार, अरबी सागरमा रहेको युएसएस अब्राहम लिंकन विमानवाहक पोतमा ईए-१८जी ग्राउलर इलेक्ट्रोनिक युद्ध जेटहरू देखिएका थिए। यी विमानहरू शत्रुको रडार, सञ्चार र मिसाइल मार्गदर्शन प्रणालीलाई जाम गर्न प्रयोग गरिन्छ। जल र थलभरि निगरानी र जासुसी गर्न पी-८ए पोसेडन विमान पनि तैनाथ गरिएको छ र उडान मार्ग डेटा अनुसार यसलाई होर्मुज जलडमरूमध्य वरिपरि उडिरहेको पत्ता लगाइएको छ।

गत महिना, अमेरिकी वायुसेनाले मध्यपूर्वमा ई-३ सेन्ट्री एडब्लूएसीएस रडार विमान पनि तैनाथ गरेको थियो, जसले युद्धभूमिको वास्तविक समयको जानकारी प्रदान गर्दछ। अमेरिकी वायुसेनाका आरसी-१३५ जासुसी विमानहरू, जस्तै कोब्रा बल र रिभेट जोइन्ट भेरियन्टहरूले पनि कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्सका आधारहरूबाट गुप्तचर जानकारी संकलन गर्ने मिसनहरू उडाइरहेका छन्, जसले इरानी मिसाइल प्रक्षेपण, रडार प्रणाली र सञ्चारको निगरानी गरिरहेका छन्।

• नौसेना सम्पत्तिहरू

यूएसएस अब्राहम लिंकन र युएसएस जेराल्ड आर फोर्ड विमानवाहक पोतहरूले क्रमशः अरबी सागर र भूमध्यसागरमा अमेरिकी नौसेनाको उपस्थितिलाई बलियो बनाएका छन्, जबकि अर्ले बर्क-क्लास गाइडेड-मिसाइल डिस्ट्रोयरहरूको फ्लीटले उनीहरूको एजिस प्रणालीमार्फत आक्रामक फायरपावर र मिसाइल रक्षा दुवै प्रदान गरिरहेको छ।

इरानविरुद्ध प्रयोग भइरहेका हतियार कसले बनाउँछ?

• बोइङले बी-१ बमवर्षक, एफ-१५, ईए-१८जी ग्राउलर, पी-८ए पोसेडन र एल३ह्यारिस टेक्नोलोजीद्वारा परिमार्जन सहितको आरसी-१३५ बनाउँछ।
• नर्थरोप ग्रुम्यानले बी-२ स्टिल्थ बमवर्षकहरू बनाउँछ र ई-३ सेन्ट्री एडब्लूएसीएसको लागि रडार प्रविधि प्रदान गर्दछ।
• लकहिड मार्टिनले एफ-३५ लाइटनिङ २ स्टिल्थ फाइटर, एफ-२२ र्‍याप्टर जेट, थाड प्रणाली, एम१४२ हिमरास, एमजीएम-१४० एटीएसीएमएस मिसाइल र पीआरएसएम बनाउँछ।
• आरटीएक्स कर्पोरेसनको रेथियन डिभिजनले टोमाहक मिसाइल र एमआईएम-१०४ प्याट्रियट मिसाइल प्रणालीहरू बनाउँछ।
• स्पेक्ट्रेवर्क्सले लुकास वान-वे अट्याक ड्रोनहरू उत्पादन गर्छ।
• जनरल एटोमिक्स एरोनटिकलले एमक्यू-९ रिपर ड्रोनहरू उत्पादन गर्छ।
• हन्टिङ्टन इन्गल्स इन्डस्ट्रिजले युएसएस अब्राहम लिंकन र युएसएस जेराल्ड आर फोर्ड निर्माण गरेको हो।

• विश्वका सबैभन्दा ठूला सैन्य कम्पनीहरू कुन-कुन हुन्?

स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिप्री) का अनुसार, सन् २०२४ मा विश्वका शीर्ष १०० रक्षा कम्पनीहरूले ६७९ अर्ब डलरभन्दा बढीको राजस्व कमाएका थिए।

लगभग आधा (३३४ अर्ब डलर) राजस्वका साथ अमेरिकी कम्पनीहरूको दबदबा छ, त्यसपछि चीन (८८ अर्ब डलर), बेलायत (५२ अर्ब डलर), रुस (३१ अर्ब डलर) र फ्रान्स (२६ अर्ब डलर) रहेका छन्।

युरोपेली ठूला कम्पनीहरू, जस्तै बेलायतको बीएई सिस्टम्स, इटालीको लियोनार्डो, ट्रान्स-युरोपियन एयरबस, फ्रान्सको थेल्स र जर्मनीको राइनमेटल सबै शीर्ष २० कम्पनी भित्र पर्छन्, जसमध्ये धेरैजसो रुस-युक्रेन द्वन्द्वको कारणले फस्टाएका हुन्।

(तलको तालिकाले विश्वभरका शीर्ष हतियार उत्पादक कम्पनीहरूको विवरण दिन्छ।)

• अमेरिकाका सबैभन्दा ठूला रक्षा ठेकेदारहरू कुन-कुन हुन्?

सिप्रीको प्रतिवेदन अनुसार, शीर्ष १०० रक्षा कम्पनीहरूको सूचीमा ३९ वटा अमेरिकी ठेकेदारहरू छन्, जसले चीनका आठ समूहहरूलाई धेरै पछाडि पारेको छ। शीर्ष १०० मा चीन दोस्रो धेरै ठेकेदारहरू भएको देश हो।

अमेरिकाका शीर्ष पाँच रक्षा कम्पनीहरू यस प्रकार छन्:

१. लकहिड मार्टिन : विश्वको सबैभन्दा ठूलो रक्षा ठेकेदार सन् १९९५ मा लकहिड र मार्टिन म्यारिटाको मर्जरबाट बनेको थियो। सन् २०२४ मा, यसले ६८.४ अर्ब डलर राजस्व उत्पन्न गर्‍यो। यसले एफ-३५ जस्ता विमान, क्षेप्यास्त्र र अन्तरिक्ष प्रणालीहरू निर्माण गर्न अमेरिकी सरकारसँग सम्झौता गरेको छ। यसको रक्षा मन्त्रालयसँगको सम्झौताको मूल्य दशौं अर्ब डलरको छ। यस वर्ष, कम्पनीले वायु रक्षा मिसाइलहरूको लागि पीएसी-३ मिसाइल सेगमेन्ट इन्हान्समेन्टको उत्पादनलाई तीव्रता दिन अमेरिकी सरकारसँग सम्झौता गरेको छ।

२. आरटीएक्स: यो रेथियन र युनाइटेड टेक्नोलोजीहरू बीचको मर्जर पछि सन् २०२० मा गठन भएको थियो। व्यवसायका तीन मुख्य खण्डहरू अमेरिकी सेना र व्यावसायिक एयरलाइन्सका लागि मिसाइल प्रणाली, जेट इन्जिन र एभियोनिक्स उत्पादनमा केन्द्रित छन्। सन् २०२४ मा, कम्पनीको राजस्वको ४३.६ अर्ब डलर रक्षा क्षेत्रबाट आएको थियो।

३. नर्थरोप ग्रुम्यान: नर्थरोपले ग्रुम्यानलाई अधिग्रहण गरेपछि सन् १९९४ मा यो ठेकेदार कम्पनी गठन भएको थियो। कम्पनीले बी-२१ रेडर जस्ता स्टिल्थ विमानहरू, अन्तरिक्ष प्रणालीहरू र अमेरिकी वायुसेना र सरकारको लागि आणविक आधुनिकीकरण कार्यक्रमहरूको निर्माणबाट राजस्व उत्पन्न गर्दछ। सन् २०२४ मा, यसको राजस्वको ३७.९ अर्ब डलर रक्षाबाट आएको थियो।

४. जनरल डाइनामिक्स: यसले आणविक पनडुब्बी, लडाकु ट्याङ्क, बख्तरबन्द गाडी र गल्फस्ट्रिम बिजनेस जेटको विकास गर्छ। सन् २०२४ मा, यसको राजस्वको ३३.६ अर्ब डलर रक्षा क्षेत्रबाट आएको थियो।

५. बोइङ कम्पनी : यो विमान निर्माता कम्पनी सन् १९१६ मा स्थापना भएको थियो। यसको धेरैजसो राजस्व व्यावसायिक विमानहरूको उत्पादन, रक्षा कार्यक्रमहरू र अन्तरिक्ष प्रणालीहरू जस्तै यसको एफ/ए-१८ई/एफ सुपर हर्नेट, एएच-६४ अपाचे र चिनुक हेलिकप्टरहरू र पी-८ पोसेडनबाट आउँछ। सन् २०२४ मा, यसको ३०.६ अर्ब डलर राजस्व रक्षाबाट आएको थियो।

• इजरायलका सबैभन्दा ठूला रक्षा ठेकेदारहरू कुन-कुन हुन्?

सिप्रीको प्रतिवेदन अनुसार, यसको शीर्ष १०० रक्षा कम्पनीहरूको सूचीमा तीन इजरायली ठेकेदारहरू छन्। अत्यधिक उन्नत सैन्य प्रविधिको नेतृत्वसँगै इजरायली रक्षा उद्योगले निर्यातमा वृद्धि अनुभव गरिरहेको छ।

१. एलबिट सिस्टम्स : इजरायलको सबैभन्दा ठूलो रक्षा कम्पनीले ड्रोन, निगरानी प्रणाली, युद्धभूमि इलेक्ट्रोनिक्स र सैन्य अप्टिक्समा विशेषज्ञता राख्छ। सन् २०२४ मा, यसको ६.३ अर्ब डलर राजस्व रक्षाबाट आएको थियो।

२. इजरायल एरोस्पेस इन्डस्ट्रिज: राज्यको स्वामित्वमा रहेको यो रक्षा र एयरोस्पेस कम्पनी मिसाइल रक्षा प्रणाली, स्याटेलाइट, लडाकु ड्रोन र रडार प्रविधिमा विशेषज्ञ छ। सन् २०२४ मा, यसको ५.२ अर्ब डलर राजस्व रक्षा क्षेत्रबाट आएको थियो।

३. राफेल: यो कम्पनी पनि राज्यको स्वामित्वमा छ र इजरायलको धेरै प्रशंसित आयरन डोम मिसाइल रक्षा प्रणालीको पछाडि यसैको हात छ। यसले प्रिसिजन-गाइडेड म्युनिसन (सटीक-निर्देशित युद्धसामग्री) पनि प्रदान गर्दछ। सन् २०२४ मा, यसको ४.७ अर्ब डलर राजस्व रक्षाबाट आएको थियो।

हालैका वर्षहरूमा अमेरिकी रक्षा सेयरहरूमा भारी वृद्धि

सिप्रीका अनुसार, सन् २०२४ मा विश्वव्यापी रक्षा खर्च ९.४ प्रतिशतले बढेर २.७ ट्रिलियन डलर पुगेको छ। थप रूपमा, नेटो सदस्यहरूले सन् २०३५ सम्ममा आफ्नो वार्षिक रक्षा बजेट आफ्नो कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को २ प्रतिशतबाट ५ प्रतिशतमा बढाउने प्रतिबद्धता जनाएका छन्, जसले वार्षिक खर्चमा सयौं अर्ब डलर थप्नेछ।

युक्रेन र मध्यपूर्वका युद्धहरूमा प्रयोग भइरहेका युद्धसामग्रीहरूको द्रुत रूपमा घट्दै गइरहेको भण्डारलाई पुनः भर्न प्रमुख हतियार ठेकेदारहरूले नयाँ अर्डरहरूमा अरबौं लगानी गरिरहेका छन्, जसले बढेको माग पूरा गर्दै उनीहरूको सेयर मूल्य बढाइरहेको छ।

(तलको चार्टले मार्च २०२३ देखि मार्च २०२६ सम्म अमेरिकाका सबैभन्दा ठूला रक्षा ठेकेदारहरूको सेयर मूल्यमा भएको वृद्धि देखाउँछ।) 

आरटीएक्सको सेयरमा सबैभन्दा धेरै ११० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ, त्यसपछि नर्थरोप ग्रुम्यानमा ६० प्रतिशत, जनरल डाइनामिक्समा ५७ प्रतिशत, लकहिड मार्टिनमा ३७ प्रतिशत र बोइङमा ५ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ।

अलजजिरा