नेपालको समकालीन राजनीतिमा परम्परागत दलहरूप्रति जनविश्वास कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा केही नयाँ राजनीतिक पात्रहरू अचानक प्रभावशाली रूपमा उदाएका छन्। तीमध्ये विशेष रूपमा चर्चामा आएका दुई व्यक्तित्व हुन्– रवि लामिछाने र बालेन शाह।

यी दुवै व्यक्तित्वलाई धेरैले राजनीतिक परिवर्तनको सम्भावित वाहकका रूपमा हेरेका छन्, जुन गत फागुन २१ गतेको निर्वाचन र त्यसको मतपरिणामले प्रमाणित गरिसकेको छ। लामो समयदेखि सत्तामा रहेका दलहरूको कार्यशैली, भ्रष्टाचारका आरोप, राजनीतिक अस्थिरता र प्रशासनिक कार्यक्षमताबाट निराश नागरिकले नयाँ अनुहारतर्फ आशा राख्न थालेका हुन्। यही सन्दर्भमा लामिछाने र शाह दुवैको उदय केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, यो व्यापक राजनीतिक असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति पनि हो।

निर्वाचनअघि दुई नेताहरूबिच सहकार्य र पार्टी एकताको चर्चा चल्यो। उम्मेदवारी मनोनयन गर्नुअघि दुई नेताबिच सातबुँदे सहमति भयो। सहमतिअनुसार पार्टीको केन्द्रीय सभापति रवि लामिछाने नै रहनेछन् भने आसन्न प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनपछि संसदीय दलको नेता तथा भावी प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवारका रूपमा बालेन शाह हुने उल्लेख गरिएको छ। यही सहमतिका आधारमा चुनावी अभियानमा बालेनलाई सम्भावित प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो।

योसँगै गम्भीर प्रश्न पनि उठेको छ– सत्ता दुई नेताको हातमा आएसँगै उनीहरूको सहकार्य कति टिकाउ हुन्छ ? निर्वाचनको परिणाम र सरकार गठन प्रक्रिया नहुँदै उनीहरूको सम्बन्धलाई लिएर टिप्पणी गर्न तत्काल हतार हुन्छ।

निर्वाचनको मतपरिणामसँगै यतिबेला बालेन प्रधानमन्त्री बन्ने सम्भावना चर्चा र बहसको विषय बनेको छ। तर निर्वाचनको परिणाम आएसँगै भावी प्रधानमन्त्री को भन्ने विषयमा रास्वपाका नेताहरूबिच फरक–फरक धारणाहरू आउन थालेका छन्। यसले रवि र बालेनबिचको राजनीतिक सहमतिमा आशङ्का भने उब्जाएको छ।

योसँगै गम्भीर प्रश्न पनि उठेको छ– सत्ता दुई नेताको हातमा आएसँगै उनीहरूको सहकार्य कति टिकाउ हुन्छ ? निर्वाचनको परिणाम र सरकार गठन प्रक्रिया नहुँदै उनीहरूको सम्बन्धलाई लिएर टिप्पणी गर्न तत्काल हतार हुन्छ। तर शैली, सोच र राजनीतिक व्यवहारका आधारमा विश्लेषण गर्दा उनीहरूबिचको सम्बन्ध त्यति सरल रेखामा अघि बढ्ने देखिँदैन।

किनभने बालेनसँग सहमति नहुँदासम्म रवि लामिछाने राजनीतिक रूपमा कमजोर देखिएका थिए। जब बालेनसँग सहमति भयो, त्यससँगै रास्वपाको लोकप्रियता बढेको देखिन्छ। तर लोकप्रियताको लहरले अहिले सबै कुरा सजिलो देखिए पनि वास्तविक राजनीति निकै कठोर हुने गर्छ।

यदि यी दुई नेताबिच राजनीतिक सहकार्य हुँदै चुनावी अभियानमा बालेन शाहलाई सम्भावित प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको परिकल्पना गर्ने हो भने, त्यसले नेपालको राजनीतिमा नयाँ प्रयोगको अभ्यास गरेको ठहरिन्छ। तर सहकार्यको सम्भावना जति उत्साहजनक देखिन्छ, त्यति नै यसको स्थायित्वबारे प्रश्न पनि उठ्छ। किनभने दुवै नेताको शैली, प्रवृत्ति, सोच र सार्वजनिक व्यवहारमा उल्लेख्य भिन्नता पाइन्छ। यही भिन्नताले सहकार्यलाई कतै बलियो बनाउँछ भने कतै टकराव निम्त्याउँछ।

सबैभन्दा पहिले यी दुई नेताको उदयको पृष्ठभूमि बुझ्न आवश्यक छ। रवि लामिछानेको सार्वजनिक छवि सञ्चारकर्मीका रूपमा निर्माण भएको हो। उनले टेलिभिजन कार्यक्रममार्फत प्रशासनिक भ्रष्टाचार र राज्यको निष्क्रियतामाथि तीखा प्रश्न उठाउँदै आफूलाई ‘सिस्टमविरुद्ध बोल्ने आवाज’का रूपमा स्थापित गरेका थिए। यही शैलीले उनलाई लोकप्रियता दिलायो।

उनले जनताको असन्तुष्टिलाई शब्द दिए, राज्यका निकायलाई सार्वजनिक रूपमा चुनौती दिए र आफूलाई जनताको पक्षमा उभिएको व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गरे। यही जनसमर्थनलाई उनले पछि राजनीतिक पुँजीमा रूपान्तरण गरे। उनको राजनीति मूलतः जनभावना, आक्रोश र परिवर्तनको आकाङ्क्षामा आधारित देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, बालेन शाहको उदयको कथा फरक छ। उनी इन्जिनियरिङ पृष्ठभूमिका व्यक्ति हुन् र साङ्गीतिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा पहिचान बनाएका व्यक्ति हुन्। तर उनको राजनीतिक उभार मुख्यतः सहरी मध्यमवर्ग, युवावर्ग र सामाजिक सञ्जालको सक्रिय समर्थनसँग जोडिएको छ।

यी दुई नेताबिचको पहिलो ठूलो भिन्नता देखिन्छ– नेतृत्व शैलीमा। लामिछानेको नेतृत्व शैली ‘करिस्म्याटिक’ तर जनसम्पर्कमा आधारित देखिन्छ।

स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा चुनाव जितेर महानगरको नेतृत्व सम्हाल्नु आफैँमा ठूलो राजनीतिक परिघटना थियो। उनले आफूलाई परम्परागत दलहरूको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गरे। शाहको छवि व्यवस्थापन, नियम कार्यान्वयन र प्रशासनिक सुधारमा केन्द्रित देखिन्छ।

यसैबाट यी दुई नेताबिचको पहिलो ठूलो भिन्नता देखिन्छ– नेतृत्व शैलीमा। लामिछानेको नेतृत्व शैली ‘करिस्म्याटिक’ तर जनसम्पर्कमा आधारित देखिन्छ। उनी सार्वजनिक भाषण, प्रत्यक्ष संवाद र भावनात्मक अपिलमार्फत समर्थकहरूसँग अन्तरसंवाद गर्छन्। यस्तो शैलीले राजनीतिक आन्दोलनलाई गति दिन सक्छ र छोटो समयमै ठूलो जनसमर्थन जुटाउन मद्दत गर्छ। तर यसले कहिलेकाहीँ संस्थागत प्रक्रियालाई कमजोर बनाउने जोखिम पनि हुन्छ। जब नेतृत्व अत्यधिक केन्द्रीकृत हुन्छ, त्यसमा व्यक्तिवादको अवयव मिसिन आइपुग्छ। त्यतिबेला संस्थागत निर्णय कमजोर बन्न पुग्छ।

बालेन शाहको शैली तुलनात्मक रूपमा भिन्न छ। उनी कम बोल्छन् तर निर्णयात्मक रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। प्रशासनिक सुधार, सहरी व्यवस्थापन, नियम कार्यान्वयन र संस्थागत अनुशासनमा उनको ध्यान केन्द्रित देखिन्छ। उनले निर्णय गर्दा लोकप्रियताको भन्दा व्यवस्थापकीय आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिने सङ्केत गरेका छन्। यस्तो शैलीले प्रशासनिक सुधारमा गति दिन सक्छ। तर यसको अर्को पक्ष पनि छ– कठोर प्रशासनिक निर्णयले राजनीतिक सहमति निर्माण गर्न कठिनाइ हुन्छ।

यी दुई शैलीको अन्तर सहकार्यको सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। लामिछानेको राजनीति जनसमर्थन निर्माणमा केन्द्रित छ भने शाहको शैली कार्यान्वयनमा केन्द्रित छ। यी दुईबिच समन्वय हुन सकेन भने सरकार सञ्चालनमा रणनीतिक असहमति देखिन सक्छ। एउटा पक्ष जनभावना व्यवस्थापनमा व्यस्त रहने र अर्को पक्ष प्रशासनिक कठोरता लागू गर्न खोज्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ।

बालेन शाहको दृष्टिकोण तुलनात्मक रूपमा संरचनाभित्र सुधार गर्ने खालको देखिन्छ। उनले प्रशासनिक निकायलाई कडाइका साथ चलाउने प्रयास गरेका छन्।

शक्ति संरचनासँग सम्बन्धको प्रश्नमा पनि यी दुई नेताबिच भिन्नता देखिन्छ। लामिछानेको सार्वजनिक छवि मूलतः स्थापित शक्ति संरचनासँग टकराव गर्ने नेताको रूपमा बनेको छ। उनले राज्यका निकाय, दलहरू र प्रशासनिक संयन्त्रप्रति तीखा आलोचना गर्दै आफ्नो राजनीतिक पहिचान निर्माण गरेका छन्। यस्तो शैलीले उनलाई विद्रोही नेताको छवि दिन्छ। तर शासन सञ्चालन गर्दा निरन्तर टकरावको राजनीति टिकाउ हुँदैन।

राजनीति केवल गल्ती औँल्याउने ठाउँ होइन, समाधान दिने ठाउँ पनि हो। राज्य सञ्चालन गर्दा अनेकौँ जटिल निर्णय लिनुपर्छ। त्यहाँ सम्झौता, कूटनीति र दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक हुन्छ। लामिछानेको राजनीतिक यात्रामा कहिलेकाहीँ अत्यधिक प्रतिक्रियात्मक प्रवृत्ति देखिएको आलोचकको तर्क छ। समस्या देखेपछि तुरुन्त कठोर प्रतिक्रिया दिनु जनतालाई आकर्षक लाग्न सक्छ, तर शासन प्रणालीमा यस्तो शैलीले अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।

बालेन शाहको दृष्टिकोण तुलनात्मक रूपमा संरचनाभित्र सुधार गर्ने खालको देखिन्छ। उनले प्रशासनिक निकायलाई कडाइका साथ चलाउने प्रयास गरेका छन्। तर कहिलेकाहीँ उनको निर्णय शैली अत्यधिक केन्द्रीकृत भएको आरोप पनि लाग्छ। लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा यस्तो शैली दीर्घकालीन रूपमा समस्याग्रस्त हुन सक्छ।

महानगरपालिका एउटा स्थानीय प्रशासनिक एकाइ हो, जहाँ निर्णय प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा छिटो हुन्छ। तर केन्द्रीय सरकारमा संसद्, दल, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र विभिन्न शक्ति केन्द्रसँग सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। यदि नेतृत्व अत्यधिक एकल निर्णयमा आधारित भयो भने राजनीतिक टकराव बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

राजनीतिक सङ्गठनको प्रश्न पनि यहाँ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। लामिछानेले पार्टी निर्माण गरेर राजनीतिक सङ्गठनको आधार तयार गर्ने प्रयास गरेका छन्। राजनीतिक दल सञ्चालनका लागि सङ्गठन, नेतृत्व संरचना र कार्यकर्ता सञ्जाल आवश्यक हुन्छ। छोटो समयमै लोकप्रियता हासिल गरे पनि यस्तो सङ्गठनलाई स्थिर बनाउनु चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

बालेन शाहको राजनीति भने अझै पनि व्यक्तित्व केन्द्रित देखिन्छ। उनी स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा उदाएका कारण उनको राजनीतिक शक्ति मुख्यतः व्यक्तिगत लोकप्रियतामा आधारित छ। यदि उनी केन्द्रीय नेतृत्वमा पुगे भने उनलाई सङ्गठनात्मक संरचना आवश्यक पर्न सक्छ। यही ठाउँमा पार्टी र व्यक्तित्वबिच शक्ति सन्तुलनको प्रश्न उठ्न सक्छ।

व्यक्तित्वको स्तरमा पनि सम्भावित टकराव देखिन्छ। लामिछाने प्रत्यक्ष र आक्रामक शैलीमा बोल्ने र सार्वजनिक रूपमा आलोचनाको जवाफ दिन रुचाउँछन्। सामाजिक सञ्जालदेखि सार्वजनिक मञ्चसम्म उनी सक्रिय रूपमा आफ्नो धारणा राख्छन्। यसले उनलाई समर्थकहरूमाझ लोकप्रिय बनाएको छ।

समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब लोकप्रिय निर्णय र आवश्यक निर्णयबिच द्वन्द्व हुन्छ। शासन सञ्चालनमा कहिलेकाहीँ अलोकप्रिय निर्णय लिनुपर्ने हुन सक्छ।

शाहको शैली भने भिन्न छ। उनी प्रायः मौन बस्ने वा सीमित प्रतिक्रिया दिने गर्छन्। तर निर्णयमा भने कठोर देखिन्छन्। यस्तो शैलीले कहिलेकाहीँ दूरीको भावना पनि सिर्जना गर्न सक्छ। यदि एउटै सरकारमा यी दुई शैली आमनेसामने भए भने सार्वजनिक सन्देशमा असमानता देखिन सक्छ।

लोकप्रियता र संस्थागत राजनीतिबिचको सम्बन्ध पनि विचार गर्नुपर्ने विषय हो। लामिछानेको लोकप्रियता ठूलो जनसमूहमा फैलिएको छ। तर त्यो धेरै हदसम्म व्यक्तित्व र आन्दोलनात्मक शैलीमा आधारित छ। शाहको लोकप्रियता पनि व्यक्तित्वमा आधारित भए पनि उनको छवि ‘काम गर्ने प्रशासक’का रूपमा निर्माण भएको छ।

समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब लोकप्रिय निर्णय र आवश्यक निर्णयबिच द्वन्द्व हुन्छ। शासन सञ्चालनमा कहिलेकाहीँ अलोकप्रिय निर्णय लिनुपर्ने हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा जनसमर्थन कायम राख्ने र प्रशासनिक निर्णय लागू गर्नेबिच सन्तुलन मिलाउन गाह्रो हुन्छ।

बालेन शाह प्रधानमन्त्री बने र रवि लामिछाने पार्टी नेतृत्वमा रहे भने शक्ति सन्तुलनको प्रश्न उठ्न सक्छ। इतिहासले देखाएको छ कि पार्टी नेतृत्व र सरकार नेतृत्वबिचको सम्बन्ध सन्तुलित नभए सरकार कमजोर हुन्छ। पार्टीको राजनीतिक रणनीति र सरकारको प्रशासनिक निर्णयबिच मतभेद हुन सक्छ।

यद्यपि यी सबै चुनौतीका बाबजुद सहकार्यको सम्भावना पूर्ण रूपमा असम्भव भने होइन। दुवै नेताको साझा आधार परम्परागत दलप्रतिको असन्तुष्टि हो। दुवैलाई भ्रष्टाचारविरोधी छवि प्राप्त छ। युवावर्गमा उनीहरूको ठूलो समर्थन छ। प्रशासनिक सुधार र राजनीतिक पारदर्शिताको एजेन्डा पनि दुवैको सार्वजनिक भाषणमा देखिन्छ।

यी साझा आधारलाई संस्थागत रूप दिन सकियो भने सहकार्य सफल हुन सक्छ। तर त्यसका लागि व्यक्तित्वभन्दा प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ। निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, शक्ति सन्तुलन र सङ्गठनात्मक अनुशासन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ।

अन्ततः रवि लामिछाने र बालेन शाहको सम्भावित सहकार्य नेपालको राजनीतिका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण प्रयोग हुन सक्छ। सफल भए यसले नयाँ राजनीतिक संस्कारको सुरुवात गर्नेछ। तर असफल भए यसले जनतामा रहेको परिवर्तनको आशालाई गम्भीर धक्का दिने मात्र होइन, राजनीतिक निराशाको पारो झनै बढाउनेछ। त्यसैले यो सहकार्य केवल दुई नेताबिचको सम्बन्ध मात्र होइन, यो नेपालको राजनीतिक संस्कारको परीक्षा पनि हो।