नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासलाई गहिराइमा विश्लेषण गर्ने हो भने कुनै समय राजनीतिक दल जनताका आशा, आकाङ्क्षा र विश्वासको केन्द्रमा थिए । गाउँदेखि सहरसम्म, विद्यार्थी आन्दोलनदेखि किसान आन्दोलनसम्म, संसद्देखि सडकसम्मको राजनीतिक शक्ति र वैचारिक नेतृत्व तिनै दलहरूको हातमा थियो । त्यतिबेला राजनीति केवल सत्ताको खेल मात्र थिएन । त्यो आन्दोलन, विचार, बलिदान र सङ्गठनको संयोजन थियो ।

हजारौँ कार्यकर्ताहरूले जेल, यातना र सङ्घर्षको बाटो पार गर्दै लोकतन्त्रका लागि लडेका थिए । यही सङ्घर्षले नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्रको आधार निर्माण गर्‍यो र पुराना दलहरूलाई जनताको मनमा गहिरो स्थान दिलायो ।

यी दलहरूमध्ये नेकपा एमालेको राजनीतिक यात्रा विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ । पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको सङ्घर्षदेखि जनआन्दोलन, संविधान निर्माण र सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकाससम्म एमालेले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ ।

जनताको बहुदलीय जनवादको वैचारिक आधारमा सङ्गठित हुँदै एमालेले आफूलाई केवल एउटा दल मात्र होइन, एक वैचारिक आन्दोलनका रूपमा स्थापित गरेको थियो । यही कारणले एक समय एमाले देशकै सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक शक्तिहरूमध्ये एक बन्न सफल भयो ।

तर इतिहासले एउटा कुरा सधैँ प्रमाणित गरेको छ, कुनै पनि शक्ति स्थायी हुँदैन । अर्थशास्त्र, व्यवस्थापन र समाजशास्त्रमा एउटा सिद्धान्त छ– जीवनचक्रको सिद्धान्त । यस सिद्धान्तअनुसार हरेक संस्था, विचार वा उत्पादनले चार चरण पार गर्छः जन्म, विस्तार, परिपक्वता र अन्ततः अवनति ।

नेकपा एमालेकै कुरा गर्दा यो दल केवल चुनावी राजनीतिमा सीमित थिएन; यो आन्दोलन, सङ्गठन र विचारको त्रिकोणमा आधारित राजनीतिक शक्ति थियो ।

राजनीतिक दलहरू पनि यस नियमबाट मुक्त हुँदैनन् । कुनै दल आन्दोलनबाट जन्मन्छ, सङ्गठन विस्तार गरेर बलियो बन्छ, सत्तामा पुगेर परिपक्व हुन्छ, तर यदि समयअनुसार परिवर्तन गर्न सकेन भने क्रमशः कमजोर बन्दै जान्छ । आज नेपालको राजनीतिक परिदृश्य हेर्दा यस्तै प्रश्नहरू उठिरहेका छन् । हिजो अत्यन्त शक्तिशाली देखिएका दलहरू अहिले जनविश्वासको परीक्षणको चरणमा पुगेका छन् ।

नेकपा एमालेकै कुरा गर्दा यो दल केवल चुनावी राजनीतिमा सीमित थिएन; यो आन्दोलन, सङ्गठन र विचारको त्रिकोणमा आधारित राजनीतिक शक्ति थियो । विद्यार्थी सङ्गठन, युवा आन्दोलन, मजदुर सङ्गठन र किसान आन्दोलनमार्फत एमालेले समाजको आधारभूत तहसम्म आफ्नो प्रभाव विस्तार गरेको थियो । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एमालेले खेलेका केही महत्त्वपूर्ण भूमिकाहरू उल्लेखनीय छन् ।

यो दलले लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा अग्रणी भूमिका खेलेको छ । जनताको बहुदलीय जनवादको वैचारिक स्थापना गरी संविधान निर्माण प्रक्रियामा सक्रिय भूमिका खेल्नुका साथै राष्ट्रिय स्वाभिमानको मुद्दामा स्पष्ट अडान लिएको थियो । सामाजिक सुरक्षा र विकासको एजेन्डामा जोड दिने पार्टी नै नेकपा एमाले हो । यी सबै कारणले एमाले लामो समयसम्म जनताको भरोसाको दलको रूपमा स्थापित रह्यो ।

पछिल्लो दशकमा एमालेको राजनीतिक यात्रामा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको भूमिका अत्यन्त प्रभावशाली रह्यो । उहाँको नेतृत्वमा एमालेले राष्ट्रिय राजनीतिमा शक्तिशाली उपस्थिति बनायो । विशेषगरी राष्ट्रियताको सवालमा उहाँले देखाएको दृढ अडानले व्यापक जनसमर्थन प्राप्त गर्‍यो ।

नेपालको नयाँ राजनीतिक नक्सा जारी गर्ने ऐतिहासिक निर्णय, छिमेकी राष्ट्रहरूसँग समानताको आधारमा संवाद गर्ने प्रयास, सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम विस्तार, वृद्धभत्तालगायतका सामाजिक संरक्षण योजनालाई सुदृढ गर्ने पहल तथा पूर्वाधार विकासमा जोड दिने नीतिले उहाँको नेतृत्वलाई प्रभावशाली बनाएका छन् ।

त्यस्तै, राजनीतिक अस्थिरताबीच पनि सरकार सञ्चालन गर्ने क्षमता, राष्ट्रिय स्वाभिमानको पक्षमा स्पष्ट आवाज उठाउने साहस र विकासको एजेन्डालाई केन्द्रमा राख्ने प्रयासहरू पनि उल्लेखनीय छन् । त्यसैले निष्पक्ष विश्लेषण गर्दा केपी ओलीको योगदानलाई इतिहासले अवश्य मूल्याङ्कन गर्नेछ । यद्यपि राजनीति केवल उपलब्धि र लोकप्रियताको कथा मात्र होइन ।

राजनीतिमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्छ । त्यो भनेको समयको मागअनुसार नेतृत्व परिवर्तन गर्ने क्षमता पनि हो । लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि नेतृत्वको पुस्तान्तरण अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु, सङ्गठनलाई पुनर्संरचना गर्नु र ऊर्जा थप्नु राजनीतिक दलहरूको जीवन्तताको आधार हो । यदि नेतृत्व धेरै लामो समयसम्म एउटै संरचनामा केन्द्रित रह्यो भने सङ्गठनमा नयाँ सोच र ऊर्जा प्रवेश गर्न कठिन हुन्छ ।

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नेतृत्वको उत्तरदायित्व देखाउने एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण विगतमा देखिएको थियो । तत्कालीन एमाले महासचिव माधवकुमार नेपालले पार्टी निर्वाचनमा अपेक्षित परिणाम नआएपछि नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै पदबाट राजीनामा दिएका थिए । तर यसो भन्दै गर्दा कम्युनिस्ट आन्दोलन आज जुन विचलित र विभाजित अवस्थामा पुगेको छ, त्यसमा माधव नेपाल स्वयंको राजनीतिक भूमिकाको पनि उल्लेखनीय जिम्मेवारी रहेको छ भन्ने यथार्थलाई पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन ।

त्यो चाहे पार्टीभित्र लामो समयसम्म गुट–उपगुटको राजनीतिलाई संस्थागत बनाउने प्रवृत्ति होस् वा पछि शक्तिशाली कम्युनिस्ट एकतालाई विघटनतर्फ धकेल्ने राजनीतिक निर्णयहरू, यी घटनाहरूले आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको तथ्य इतिहासबाट लुकाउन सकिँदैन । तर ती सबैका बाबजुद पनि, पार्टी कमजोर बनेको बेला उनले देखाएको नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने निर्णय राजनीतिक संस्कार र उत्तरदायित्वको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण थियो । त्यस घटनाले नेतृत्व केवल पद, शक्ति र प्रभावको प्रश्न मात्र होइन; नेतृत्व भनेको परिणामप्रति जवाफदेही हुने साहस पनि हो भन्ने देखायो ।

एमालेको पछिल्लो अवनतिलाई केवल नेतृत्व बहसमा सीमित गरेर हेर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन । यसको पछाडि बहुआयामिक कारणहरू पनि जिम्मेवार देखिन्छन् ।

नेकपा एमालेको पछिल्लो महाधिवेशनको सन्दर्भमा पनि यस्तै बहस उठेको थियो । धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरू र पार्टीभित्रका केही आवाजहरूले यदि केपी शर्मा ओलीले स्वेच्छाले नेतृत्व हस्तान्तरण गर्दै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिएका भए, त्यो एमालेका लागि ऐतिहासिक मोड बन्न सक्थ्यो भन्ने तर्क गरेका थिए । त्यस्तो कदमले पार्टीभित्र पुस्तान्तरणको सन्देश दिन सक्थ्यो, सङ्गठनमा नयाँ ऊर्जा ल्याउन सक्थ्यो र जनतामा सकारात्मक सन्देश पुग्न सक्थ्यो । तर त्यो सम्भावना व्यवहारमा परिणत हुन सकेन ।

एमालेको पछिल्लो अवनतिलाई केवल नेतृत्व बहसमा सीमित गरेर हेर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन । यसको पछाडि बहुआयामिक कारणहरू पनि जिम्मेवार देखिन्छन् । एकातिर बारम्बार भएका पार्टी विभाजनहरूले सङ्गठनात्मक एकता कमजोर बनायो, अर्कोतिर लामो समयदेखि कायम रहेको सङ्गठनात्मक जटिलता र आन्तरिक लोकतन्त्रको सीमित अभ्यासले नयाँ ऊर्जा प्रवेश गर्न कठिन बनायो । त्यसमाथि विभिन्न समयमा उठेका भ्रष्टाचारका आरोप, सत्ता सञ्चालनसँग जोडिएका विवादहरू र जनअपेक्षाअनुसार परिणाम दिन नसकेको आरोपले जनविश्वासमा असर पारेको देखिन्छ ।

यसैबीच देशको राजनीतिक परिदृश्यमा नयाँ दल र वैकल्पिक शक्तिहरूको उदय भयो, जसले विशेषगरी परिवर्तन खोजिरहेको युवा पुस्ताको समर्थन आकर्षित गर्न सफल भए । परिणामस्वरूप, परम्परागत शक्तिको रूपमा स्थापित एमालेले आफ्नो ऐतिहासिक आधार कायम राख्दै नयाँ सामाजिक–राजनीतिक वास्तविकतासँग समायोजन गर्नुपर्ने चुनौती स्पष्ट रूपमा सामना गर्नुपरेको देखिन्छ ।

अब आजको राजनीतिक वातावरणमा जनताको अपेक्षा निकै परिवर्तन भएको छ । युवा पुस्ताले पारदर्शिता, परिणाममुखी नेतृत्व र आधुनिक राजनीतिक सोच खोजिरहेको छ । सूचना प्रविधिको विकाससँगै नागरिकहरू राजनीतिक रूपमा बढी सचेत भएका छन् । यही कारणले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू उदाइरहेका छन् र पुराना दलहरूले आफ्नो कार्यशैली पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।

आज एमालेसमेत एउटा महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । एकातिर यसको गौरवपूर्ण इतिहास छ, अर्कोतिर भविष्यप्रतिको चुनौती पनि छ । यदि पार्टीले अहिलेको अवस्थालाई गम्भीर रूपमा लिएर सङ्गठनात्मक सुधार, वैचारिक पुनर्संरचना, युवा नेतृत्वलाई अवसर र जनताको वास्तविक मुद्दामा केन्द्रित राजनीति गर्ने साहस देखायो भने पुनरुत्थान सम्भव छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहासले बारम्बार आत्मसमीक्षा र सुधार नै यसको वास्तविक शक्ति हो भनेर देखाएको छ ।

राजनीतिक आन्दोलनहरू कुनै एक व्यक्तिमा सीमित हुँदैनन् । व्यक्तिहरू इतिहासको एक अध्याय मात्र हुन्, आन्दोलन भने निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो । केपी ओलीको योगदान इतिहासमा अङ्कित रहनेछ । माधव नेपालको उदाहरणले नेतृत्व उत्तरदायित्वको मापदण्ड देखाइसकेको छ ।

अब प्रश्न एमालेको भविष्यसँग जोडिएको छ । के एमालेले समयको सन्देश बुझेर आफूलाई पुनः परिभाषित गर्न सक्छ ? किनभने इतिहासको एउटा कठोर सत्य छ, समयसँग परिवर्तन हुन नसक्ने शक्ति अन्ततः कमजोर हुन्छ र राजनीतिमा पनि यही नियम लागू हुन्छ ।