गाउँका किसानले भोगेको बाँदर समस्या राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश भएको छ। बाँदरको कारण कृषि बाली नष्ट हुने गरेको छ। यसको समाधानको माग उठेको धेरै भएको छ। पूर्वी र पश्चिम  नेपालका ग्रामिण भेग नराम्रो गरी प्रभावित बनेको छ। प्रस्तावमा बाँदर मार्ने देखि बन्ध्याकरण गरेर बाँदर हटाउने सुझाव दिएका छन्।

यस समस्याको कारण राजनीतिक उदासीनता र नीतिगत कमजोरीलाई पनि मानिएको छ। किसानहरूले यसलाई लामो समयदेखि राजनीतिक र प्रशासनिक मुद्दाका रूपमा उठाउँदै आएका छन्। 

तर कारण र समाधानका  बहस जे भए पनि वन्यजन्तुको संरक्षण, किसानको अधिकार र कृषि बालीको सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्ने स्पष्ट अवधारणा र प्रभावकारी नीति अझै देखिएको छैन। साथै बढ्दो बाँदर–किसान द्वन्द्वले कृषि बालीमा क्षति पुर्‍याउँदै किसानको आय, खाद्य सुरक्षा, ग्रामीण विकास र बसाइँसराइमा गम्भीर असर बारे पनि प्रयाप्त अध्ययन भएको देखिदैन।

समस्याको कारण

बाँदर समस्याको मूल कारण नीतिगत र मानवीय दुवै पक्षसँग जोडिएको कुरामा विवाद देखिँदैन। यो वन्यजन्तुको व्यवहारसँग सम्बन्धित विषय मात्र होइन, बरु समाज, बसाइँसराइ, कृषि संरचना र विकास अवधारणासँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित प्रश्न हो।

गाउँबाट जनशक्ति पलायन

कृषि क्षेत्रबाट सक्रिय जनशक्ति निरन्तर बाहिरि रहेको छ। रोजगारी, शिक्षा र अन्य सेवाको खोजीमा गाउँबाट  शहर र  विदेशतर्फ केन्द्रित हुने बढेकोले गाउँको जनसंख्यामा कम हुँदै गएको छ। यसले परम्परागत खेती प्रणाली कमजोर बनाउने र  खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

यसले कृषि क्षेत्रको संकुचन बढाएको छ। कृषि नाफामुखी र टिकाउ बनाउन कठिन बनेको छ। मानिसको ग्रामीण जीवनप्रति आकर्षण घट्दै गएको छ। परिणामस्वरूप जंगल आसपासका खेतीयोग्य क्षेत्र क्रमशः खुम्चिन पुगेको छ। मानव गतिविधि र खेतीपातीले बनेको प्राकृतिक अवरोध कमजोर हुँदा बाँदर तथा अन्य वन्यजन्तु मानव बस्ती र खेतबारीसम्म सहज रूपमा पुग्ने वातावरण बनेको छ।

नवशहरी विकास र बसाइँसराइ

नजिकका शहरहरूको विस्तारले कृषि उत्पादनभन्दा आवास विकासलाई प्राथमिकता दिएको छ। यससँगै गाउँबाट शहरतर्फ बसाइँसराइ बढ्दा खेतबारीमा मानव उपस्थिती घटेको र बाँदर लगायत जङ्गली जनावरको प्रवेश बढेको देखिन्छ।

जंगल–मानव दूरीको परिवर्तन

पहिले जंगल, कृषि क्षेत्र र मानव बस्तीबीच प्राकृतिक दूरी र सन्तुलन कायम थियो। तर कृषि क्षेत्रको संकुचन  र कमजोर मानव गतिविधिले उक्त सन्तुलनमा बदलाव ल्याएको छ। जंगल नजिकका खेतबारी  बाँझो रहँदा बाँदरलाई खाद्य खोजीका लागि टाढासम्म फैलिन सहज बनाएको छ। फलस्वरूप जंगलबाट सुरु भएको खोजी क्रमशः मानव बस्ती र कृषिबालीसम्म आइपुग्ने अवस्था बन्दै गएको छ।

पर्यावरणीय सन्तुलनमा असर

मानिस, जङ्गली जनावर र प्रकृतिबीच रहेको सम्बन्धले पर्यावरणीय सन्तुलन राख्दछ। जब मानव बसाइँसराइले कृषि प्रणाली र प्राकृतिक उपयोग असन्तुलित बनाउँछ, यसको असर वन्यजन्तुको व्यवहारमा देखिन थाल्छ। बाँदर समस्या पनि यही बदलिँदो पर्यावरणीय र सामाजिक संरचनाको परिणाम हो।

बाँदर समस्या,  यसको सङ्ख्या वृद्धिले मात्र बढेको हो भन्ने पर्याप्त तथ्यगत त आधार छैन। तर  मानव बसाइँसराइ, कृषि क्षेत्रको संकुचन, बाँझो जमिनको विस्तार तथा वन–मानव सम्बन्धमा आएको परिवर्तनले गर्दा  मानव–बाँदर सम्पर्क बढाएको अनुमान भने गर्न सकिन्छ। त्यसैले वास्तविक कारण जनसङ्ख्या वृद्धि, बासस्थान परिवर्तन वा खाद्य स्रोत उपलब्धतामध्ये कुन पक्ष प्रमुख हो भन्ने विषयमा थप अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

बाँदरको जैविक संरचना र व्यवहार प्रणाली

प्रकृति र पर्यावरणीय स्रोत तथा उपभोग अधिकार केवल मानवजातिको मात्र नभई पृथ्वीका सबै सजीव प्राणीको अस्तित्व, आवश्यकता र प्राकृतिक हकसँग अन्तरसम्बन्धित हुन्छ भन्ने आधारभूत बुझाइ आवश्यक छ। वन्यजन्तुको व्यवहार मानवको जस्तो स्वार्थ, लोभ वा सञ्चयको मानसिकताबाट निर्देशित हुँदैन; उनीहरूको गतिविधि बाँच्ने आवश्यकता, आहार खोजी, प्रजनन र प्राकृतिक अनुकूलन प्रक्रियाबाट निर्धारित हुन्छ।

त्यसैले वन्यजन्तुजन्य क्षति वा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको समाधान खोज्दा प्रजातिको जैविक संरचना, व्यवहार, आहार प्रवृत्ति र बासस्थान आवश्यकताको वैज्ञानिक अध्ययनसँगै स्थानीय अनुभव, विज्ञ अनुसन्धान र पर्यावरणीय सन्तुलनलाई आधार बनाउनुपर्छ। बाँदर पनि केवल कृषिबाली नष्ट गर्ने जनावर नभई आफ्नो प्राकृतिक आवश्यकता, समूहगत जीवनशैली र खाद्य खोजी व्यवहारअनुसार चल्ने अत्यन्त अनुकूलनशील वन्यजन्तु हो, त्यसैले यसलाई नियन्त्रणमुखी दृष्टिकोणभन्दा पारिस्थितिक प्रणालीको आधारमा बुझ्नुपर्छ।

नेपालका बाँदरहरू मानव बस्ती नजिक बस्ने, समूहमा रहने र उपलब्ध खाद्य स्रोतअनुसार व्यवहार परिवर्तन गर्ने स्वभावका हुन्छन्। प्राकृतिक रूपमा वनका फलफूल, पात, बीउ र कन्दमूल उनीहरूको प्रमुख आहार भए पनि मानवद्वारा उत्पादित कृषिबाली तथा सजिलै उपलब्ध खाद्य स्रोतप्रति आकर्षित हुने प्रवृत्तिका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा कृषिक्षेत्रमा दबाब बढ्दै गएको देखिन्छ।

बाँदरका प्रजाति, जनसङ्ख्या र आहार प्रणाली

तराईदेखि उच्च पहाडी क्षेत्रसम्म पाइने रातो बाँदर, पहरे बाँदर, तराई ग्रे लंगुर र नेपाल ग्रे लंगुर वातावरणअनुसार अनुकूलन हुन सक्ने प्रजाति हुन्। सर्वाहारी स्वभावका यी बाँदरले फलफूल, पात, कन्दमूल, बीउ, अन्नबाली, कीरा–फट्याङ्ग्रा तथा साना जीवजन्तु खान्छन्।

मुख्यतः वन, कृषि क्षेत्र, मानव बस्ती तथा फोहोरजन्य स्रोतमा निर्भर रहने बाँदरको प्राकृतिक खाद्य स्रोत र बासस्थान घट्दै जाँदा कृषि तथा मानव स्रोततर्फ आकर्षण बढेको देखिन्छ। उनीहरूलाई पर्याप्त आहार, पानी, सुरक्षात्मक आवरण र समूहगत गतिशीलता आवश्यक पर्छ।

नेपालमा बाँदरको यकिन राष्ट्रिय तथ्याङ्क उपलब्ध नभए पनि उनीहरू स्पष्ट सामाजिक संरचनामा समूहगत रूपमा बस्ने, सहकार्यमा खाद्य खोजी गर्ने र सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने व्यवहार देखाउँछन्। यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व, कृषिबाली क्षति तथा वन आसपासका बस्तीमा बढ्दो दबाब सिर्जना गरेको छ।

बाँदर व्यवस्थापनका लागि यसको सङ्ख्या, वितरण, प्रजनन दर तथा मानव–बाँदर द्वन्द्वसम्बन्धी एकीकृत तथ्याङ्क निर्माण आवश्यक छ। दीर्घकालीन रणनीति विकासका लागि वैज्ञानिक तथ्याङ्क सङ्कलन र नियमित अनुगमन प्रणाली अपरिहार्य देखिन्छ। त्यसैले बाँदर समस्या केवल जनसङ्ख्याको विषय नभई बासस्थान, खाद्य उपलब्धता र बदलिँदो पर्यावरणीय संरचनासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ।

दीर्घकालीन समाधानका लागि नियन्त्रणमुखी दृष्टिकोणभन्दा मानव, कृषि र वन्यजन्तुबीच सन्तुलन कायम गर्ने पारिस्थितिक–आधारित व्यवस्थापन रणनीति अवलम्बन गर्नु उपयुक्त देखिन्छ। यसले मानव र बाँदर दुवैको अस्तित्व तथा प्राकृतिक सन्तुलनलाई सम्मान गर्दै द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

बाँदर व्यवस्थापनका सम्भावित अवधारणा

बाँदर समस्यालाई केवल नियन्त्रण वा दमनको विषयका रूपमा होइन, मानव, कृषि र पर्यावरणीय सन्तुलनसँग जोडिएको विषयका रूपमा हेर्न आवश्यक देखिन्छ। त्यसका लागि राज्य, स्थानीय तह, समुदाय र विज्ञहरूको संयुक्त सहभागितामा दीर्घकालीन व्यवस्थापन अवधारणा विकास गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

यसअन्तर्गत कृषि क्षेत्रलाई बाँदर–प्रतिरोधी बनाउने तथा वन क्षेत्रलाई प्राकृतिक खाद्य–आधारित बाँदर केन्द्रित प्रणालीको रूपमा विकास गर्ने दोहोरो नीति प्रभावकारी विकल्प बन्न सक्छ। यसको मूल उद्देश्य मानव र बाँदरबीचको प्रत्यक्ष द्वन्द्व घटाउँदै प्राकृतिक सन्तुलन कायम गर्नु हो।

पहिलो अवधारणामा बाँदर–प्रतिरोधी कृषि क्षेत्रको विकास गर्न सकिन्छ । यस अवधारणाले कृषि क्षेत्रलाई बाँदरका लागि कम आकर्षक बनाउने लक्ष्य राख्छ। यसको लागि बाँदरले कम रुचाउने बाली तथा फलफूलको छनोट, बाँझो जमिनको उपयोग, बजार–केन्द्रित उत्पादन प्रणाली तथा कृषि लागत घटाउने उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। साथै आयात प्रतिस्थापन, निर्यात सम्भावना, कार्बन वित्त तथा हरियाली अर्थतन्त्रसँग जोडिएका कृषि मोडेलहरूलाई पनि यससँग समावेश गर्न सकिन्छ।

दोस्रो अवधारणामा बाँदर–आहार वन क्षेत्र निर्माण मार्फत गर्न सकिन्छ।

यस अवधारणाले बाँदरलाई वन क्षेत्रभित्रै प्राकृतिक रूपमा केन्द्रित राख्ने अवस्था निर्माण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। त्यसका लागि वन क्षेत्रमा बाँदरको प्राकृतिक आहार बन्न सक्ने वनस्पति योजनाबद्ध रूपमा विस्तार गर्ने, सामुदायिक वनलाई खाद्य–आधारित संरक्षण प्रणालीसँग जोड्ने तथा बाँदरको यात्रा दूरी, चरिचरन क्षेत्र, जनसंख्या र प्रजनन अवस्थाको अध्ययनमा आधारित व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। यसमा राज्यको प्रत्यक्ष लगानी, वैज्ञानिक अध्ययन र स्थानीय समुदायको सहभागिता आवश्यक हुन्छ।

यस प्रणालीअन्तर्गत बाँदरले प्राकृतिक रूपमा रुचाउने फलफूल, कन्दमूल तथा अन्य आहारजन्य वनस्पतिको पहिचान गरी वन क्षेत्रमा योजनाबद्ध रूपमा विस्तार गर्न सकिन्छ। तर यस अवधारणाले बाँदरको जनसङ्ख्या, व्यवहार तथा वन क्षेत्रभित्रको गतिविधिमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।

अवधारणाको व्यवहारिकता

यस अवधारणाको व्यवहारिक कार्यान्वयनका लागि आधारभूत पक्षहरू स्पष्ट हुन आवश्यक छ। पहिलो, वन क्षेत्रमा रोपिने वनस्पति छनोट गर्दा बाँदरले प्राकृतिक रूपमा रुचाउने फलफूल, कन्दमूल तथा पातदार प्रजातिहरू जस्तै आँप, कटहर, केरा, अमला, बाँस तथा स्थानीय जैविक विविधतासँग मेल खाने वनस्पतिहरूलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ, जसले वन क्षेत्रमा पर्याप्त खाद्य स्रोत उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छ। दोस्रो, यस्तो प्रणालीका लागि आवश्यक क्षेत्रफल वन संरचना, बाँदरको समूह आकार र आवागमन दायरा अनुसार फरक हुन सक्छ र प्रारम्भिक चरणमा यसलाई सीमित वन क्षेत्रमा परीक्षण परियोजनाका रूपमा लागू गर्नु उपयुक्त हुन्छ। तेस्रो, वन व्यवस्थापन, बिरुवा रोपण, संरक्षण, अनुगमन र अनुसन्धानका लागि प्रारम्भिक लगानी आवश्यक पर्छ, तर दीर्घकालमा कृषिबाली क्षति घट्दा र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व कम हुँदा यसको सामाजिक–आर्थिक लाभ लागतभन्दा बढी हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ, जसका लागि लागत–लाभ विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

 चौथो, बाँदरलाई वनमै केन्द्रित राख्ने सम्भावना व्यवहारमा प्रमाणित गर्नुपर्ने विषय हो, किनकि बाँदर अत्यन्त अनुकूलनशील प्रजाति भएकाले केवल वनमा आहार उपलब्ध गराएर मात्र उनीहरूको खेतबारीतर्फको आवागमन पूर्ण रूपमा रोक्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन। त्यसैले यस अवधारणालाई तत्काल समाधान नभई एक प्रयोगात्मक पारिस्थितिक व्यवस्थापन मोडेलका रूपमा बुझ्न उपयुक्त हुन्छ।

कार्यान्वयन विधि

बाँदर समस्या समाधान कुनै भौतिक विकास परियोजना मात्र होइन, सजीव जीवको व्यवस्थापन, संरक्षण र जैविक चक्रसँग सम्बन्धित प्रक्रिया हो। त्यसैले यसका लागि चरणबद्ध योजनामा आधारित दीर्घकालीन व्यवस्थापन रणनीति आवश्यक हुन्छ, जसले समस्या पहिचान, समाधानको परीक्षण र व्यवहारिक कार्यान्वयनलाई प्रभावकारी बनाउँछ।

यसका लागि तुलनात्मक अध्ययनमा आधारित परियोजनाको रूपमा अवधारणा विकास गरी प्रारम्भिक चरणमा परीक्षण परियोजना सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसमा स्थानीय तह, सामुदायिक वन समूह तथा सम्बन्धित विज्ञहरूको सहभागितामा अध्ययन अघि बढाउन उपयुक्त हुन्छ।

कृषि अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट कुनै पनि व्यवस्थापन रणनीतिको मूल्याङ्कन किसानको क्षति न्यूनीकरण, कार्यान्वयन लागत र लाभ–लागत अनुपातका आधारमा गर्न आवश्यक हुन्छ। त्यसैले प्रस्तावित अवधारणाको लागत–लाभ विश्लेषण समानान्तर रूपमा अघि बढाउनु उपयुक्त हुन्छ।

अनुसन्धान र नीतिगत आवश्यकता

बाँदर व्यवस्थापनसम्बन्धी नीतिगत निर्णयहरू जनभावना वा तत्कालीन दबाबका आधारमा मात्र नभई वैज्ञानिक अध्ययन, आर्थिक विश्लेषण तथा पारिस्थितिक मूल्याङ्कनका आधारमा गर्न आवश्यक छ। त्यसका लागि बाँदरको जनसङ्ख्या, कृषि क्षतिको आर्थिक मूल्य, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको स्वरूप तथा विभिन्न व्यवस्थापन विकल्पहरूको प्रभावकारिताबारे विस्तृत अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

निष्कर्ष 

बाँदर समस्या केवल वन्यजन्तु नियन्त्रणको विषय होइन; यो मानव गतिविधि, कृषि प्रणाली, वन क्षेत्र र पर्यावरणीय सन्तुलनसँग जोडिएको जटिल पारिस्थितिक समस्या हो। वन विनाश, कृषि क्षेत्रको संकुचन र मानव बस्ती विस्तारका कारण बाँदरको आहार, व्यवहार र बासस्थानमा परिवर्तन आएको छ। अनुकूलनशील स्वभावका कारण उनीहरू उपलब्ध खाद्य स्रोतको खोजीमा वनबाट बस्ती र खेतबारीतर्फ आकर्षित भएका हुन्।

त्यसैले यसको समाधान नियन्त्रण वा दमनमा मात्र आधारित हुन सक्दैन। मानव, कृषि र वन्यजन्तुबीच सन्तुलन कायम गर्ने पारिस्थितिक–आधारित व्यवस्थापन आवश्यक देखिन्छ। बाँदर–प्रतिरोधी कृषि क्षेत्र र बाँदर–आधारित वन खाद्य प्रणालीलाई समन्वित रूपमा लागू गर्न सके मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण, कृषि क्षति नियन्त्रण तथा वनको प्राकृतिक सन्तुलन संरक्षणमा सहयोग पुग्न सक्छ।

अतः बाँदर समस्या समाधानको मूल आधार नियन्त्रण होइन, प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलित सहअस्तित्वको पुनःस्थापना हो।

( गुरुङ कृषि अर्थतन्त्र र विकास अध्ययन - अनुसन्धानसँग आबद्ध छ)