काठमाडौँ । नेपालको अर्थतन्त्रमा बाह्य क्षेत्रको सन्तुलन मिलाउन वैदेशिक व्यापार एक प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहँदै आएको छ । चालु आर्थिक वर्ष (२०८२/०८३) को पहिलो ११ महिना (साउनदेखि जेठ मसान्तसम्म) को तथ्याङ्कले नेपालको वैदेशिक व्यापारको अवस्था भयावह र परनिर्भर रहेको देखाएको छ ।

भन्सार विभागले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार नेपालको व्यापार घाटा अघिल्लो वर्षको तुलनामा १५.६७ प्रतिशतले बढेर १६ खर्ब १६ अर्ब १३ करोड रुपैयाँ नाघेको छ ।

आयात र निर्यात दुवैमा वृद्धि देखिए पनि व्यापार घाटाको खाडल झनै गहिरिएको छ । यस अवधिमा नेपालले विश्वका १५७ वटा देशसँग व्यापार गरेकामा केवल ३४ वटा साना देशसँग मात्र व्यापार नाफा आर्जन गरेको छ भने बाँकी १२३ देशसँगको व्यापारमा नेपालले ठुलो घाटा बेहोर्नुपरेको छ ।

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ११ महिनामा नेपालले कुल १८ खर्ब ९४ अर्ब ९ करोड ८८ लाख रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात गरेको छ । गत आर्थिक वर्ष (२०८१/०८२) को सोही अवधिमा १६ खर्ब ४४ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँको आयात भएको थियो, जसको तुलनामा यस वर्ष १५.१६ प्रतिशतले आयात बढेको छ ।

अर्कातर्फ, निर्यातमा पनि १२.२८ प्रतिशतको वृद्धि देखिएको छ । यस वर्ष २ खर्ब ७७ अर्ब ९६ करोड ७२ लाख रुपैयाँ बराबरको वस्तु निर्यात भएको छ, जबकि अघिल्लो वर्ष २ खर्ब ४७ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँको मात्र निर्यात भएको थियो । यद्यपि, निर्यातको यो वृद्धि आयातको तुलनामा अत्यन्तै न्यून छ ।

कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा ८७.२० प्रतिशत पुग्दा निर्यातको हिस्सा खुम्चिएर १२.८० प्रतिशतमा सीमित भएको छ । हाल नेपालको आयात–निर्यात अनुपात १ः६.८१ छ, अर्थात् नेपालले १ रुपैयाँको सामान निर्यात गर्दा झन्डै ७ रुपैयाँको सामान आयात गरिरहेको छ ।

पेट्रोलियम र सवारी साधनको आयात उच्च

चालु आर्थिक वर्ष (२०८२/०८३) को पहिलो ११ महिनामा नेपालमा सबैभन्दा बढी मूल्यको पेट्रोलियम पदार्थ आयात भएको छ भने निर्याततर्फ पशुजन्य तथा वनस्पतिजन्य घ्यू र तेल पहिलो स्थानमा छ । भन्सार विभागले सार्वजनिक गरेको वस्तुगत वैदेशिक व्यापारको विस्तृत तथ्याङ्कअनुसार २०८२ साउनदेखि २०८३ जेठमसान्तसम्मको अवधिमा नेपालको कुल आयातमा पेट्रोलियम पदार्थको हिस्सा सबैभन्दा ठुलो देखिएको छ ।

यस अवधिमा ३ खर्ब ४३ अर्ब ४३ करोड २४ लाख १ हजार रुपैयाँ बराबरको पेट्रोलियम पदार्थ भित्रिएको छ । यो कुल आयातको करिब १८.१ प्रतिशत हिस्सा हो । नेपालले व्यापार घाटा न्यूनीकरणका लागि विद्युतीय सवारी साधनको आयात र विद्युत् खपत बढाउने नीति लिए पनि इन्धनको माग उच्च हुँदा ठुलो मात्रामा विदेशी मुद्रा बाहिरिएको देखिन्छ ।

यसैगरी, आयाततर्फ दोस्रो स्थानमा वनस्पतिजन्य घ्यू–तेल (कच्चा पदार्थ) छ । सो अवधिमा १ खर्ब ६२ अर्ब ३३ करोड ५ लाख २३ हजार रुपैयाँको कच्चा घ्यू–तेल आयात भएको छ । तेस्रो स्थानमा मेसिनरी तथा मेकानिकल पार्टपुर्जाहरू छन्, जसको आयात मूल्य १ खर्ब ४० अर्ब ८ करोड ८६ लाख १० हजार रुपैयाँ छ ।

यस्तै सवारी साधन र तिनका पार्टपुर्जा मात्रै १ खर्ब १२ अर्ब २२ करोड ५९ लाख रुपैयाँको आयात भएको देखिन्छ । ६५ अर्ब ३२ करोड रुपैयाँको प्लास्टिक, ६२ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँको सुनचाँदी तथा बहुमूल्य गहना, ५५ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँको खाद्यान्न (अन्न) र ४९ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँको रासायनिक मल आयात भई शीर्ष १० आयातित वस्तुको सूचीमा समेटिएका छन् ।

सबैभन्दा धेरै आयात भएका १० वस्तुः

स्रोतः भन्सार विभाग

धेरै निर्यात हुनेमा प्रशोधित तेल र चिया–अलैँची

नेपालबाट बाहिरिने वस्तुतर्फ प्रशोधित पशुजन्य तथा वनस्पतिजन्य घ्यू–तेल पहिलो स्थानमा छ । ११ महिनाको अवधिमा नेपालबाट १ खर्ब ३१ अर्ब १० करोड ८० लाख रुपैयाँ बराबरको प्रशोधित तेल निर्यात भएको छ । यद्यपि, कच्चा पदार्थ आयातमा धेरै रकम खर्चिनुपर्ने भएकाले घ्यू–तेल व्यापारमा मात्रै नेपाल झन्डै ३१ अर्ब २२ करोड रुपैयाँ खुद व्यापार घाटामा छ ।

निर्यात सूचीको दोस्रो स्थानमा चिया, कफी, अलैँची र मसलाजन्य वस्तु छन्, जसको निर्यात मूल्य १७ अर्ब २९ करोड ११ लाख रुपैयाँ छ । तेस्रो स्थानमा रहेको सिन्थेटिक धागो (मानव निर्मित फाइबर) १२ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँ र चौथो स्थानमा रहेको नेपाली गलैँचा तथा कार्पेटजन्य वस्तुहरू १० अर्ब ६८ करोड रुपैयाँको निर्यात भएको छ ।

यसैगरी ९ अर्ब १५ करोड रुपैयाँको पशुआहार तथा खाद्य अवशेष, ८ अर्ब ८९ करोड रुपैयाँको काठ तथा काठका सामान, ७ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँको तयारी पोशाक, ७ अर्ब १४ करोड रुपैयाँको तरकारी तथा फलफूलका परिकार/अचार, ६ अर्ब ६३ करोड रुपैयाँको वनस्पतिजन्य फाइबर तथा जुट र ५ अर्ब ३२ करोड रुपैयाँको विशेष धागो तथा फेल्ट शीर्ष १० निर्यात सूचीमा अटाएका छन् ।

सबैभन्दा धेरै निर्यात भएका शीर्ष १० वस्तुः

स्रोतः भन्सार विभाग

चुलिँदो व्यापार घाटा र अनुपात

विभागले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार आयात र निर्यात दुवैमा सुधार देखिए पनि नेपालको आयात–निर्यात अनुपात अघिल्लो वर्षको ६.६४ को तुलनामा सामान्य बढेर ६.८१ पुगेको छ । यसको अर्थ नेपालले १ रुपैयाँ बराबरको वस्तु निर्यात गर्दा ६ रुपैयाँ ८१ पैसा बराबरको आयात गर्ने गरेको छ । कुल वैदेशिक व्यापारमा निर्यातको हिस्सा घटेर १२.८० प्रतिशतमा सीमित भएको छ भने आयातको हिस्सा ८७.२० प्रतिशत पुगेको छ ।

स्वदेशी प्रशोधन उद्योगका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ र पेट्रोलियम पदार्थको अत्यधिक आयातले नेपालको वैदेशिक व्यापार घाटा न्यूनीकरण गर्ने प्रयासमा चुनौती थपिरहेको छ ।

१२३ देशसँगको व्यापार घाटामा

नेपालले विश्वका १५७ देशसँग द्विपक्षीय व्यापार गरेको छ । जसमध्ये केवल ३४ देशसँग मात्र नेपालको व्यापार नाफामा रहँदा बाँकी १२३ देशसँगको व्यापार घाटामा छ ।

नेपालको सबैभन्दा ठुलो व्यापार घाटा छिमेकी मुलुक भारतसँग छ । भारतबाट १० खर्ब ९२ अर्ब २ करोड २४ लाख ४० हजार रुपैयाँको आयात हुँदा नेपालबाट २ खर्ब २८ अर्ब १३ करोड १८ लाख ५० हजार रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ । यसरी भारतसँग मात्रै नेपालको व्यापार घाटा ८ खर्ब ६३ अर्ब ८९ करोड ५ लाख ९० हजार रुपैयाँ पुगेको छ ।

दोस्रो ठुलो व्यापारिक साझेदार चीनसँग नेपालको व्यापार घाटा ३ खर्ब ८० अर्ब ६५ करोड ५१ लाख ६१ हजार रुपैयाँ छ । ११ महिनामा चीनबाट ३ खर्ब ८२ अर्ब २४ करोड ९६ लाख ४४ हजार रुपैयाँको आयात हुँदा निर्यात भने १ अर्ब ५९ करोड ४४ लाख ८३ हजार रुपैयाँमा सीमित भएको छ ।

३४ देशसँग नेपालको व्यापार नाफामा

नेपालले वैदेशिक व्यापार गर्ने देशहरूमध्ये डेनमार्कसँग सबैभन्दा बढी ७२ करोड ४१ लाख ३४ हजार रुपैयाँ व्यापार नाफा आर्जन गरेको छ । डेनमार्कमा नेपालबाट ९० करोड ६८ लाख ५३ हजार रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ भने त्यहाँबाट १८ करोड २७ लाख १९ हजार रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ ।

डेनमार्कबाहेक अमेरिकन सामोआ, इराक, आइसल्यान्ड, नर्वे, सेसेल्स, कोलम्बिया, मालदिभ्स, नाइजर र उरुग्वे जस्ता मुलुकहरूसँगको व्यापार पनि नेपालको पक्षमा (नाफामा) देखिएको छ । तर, यी देशहरूमा हुने निर्यातको आकार सानो भएकाले यसले मुलुकको समग्र व्यापार घाटा कम गर्न खासै ठुलो योगदान पु¥याउन सकेको देखिँदैन ।