८९ वर्षको उमेरमा निधन भएका सर गारफिल्ड सोबर्सलाई २०औँ शताब्दीका उत्कृष्ट पाँच क्रिकेटरमध्ये एकका रूपमा छानिएको थियो। उनलाई क्रिकेट इतिहासकै सर्वोत्कृष्ट अलराउन्डरका रूपमा सधैँ सम्झिइनेछ।

बार्बाडोसका राष्ट्रिय नायक उनी २० वर्ष लामो टेस्ट करियरका कारण वेस्ट इन्डिज क्रिकेटका हस्ती बने। सन्यास लिएलगत्तै उनलाई नाइटहुड उपाधिबाट सम्मान गरिएको थियो।

इंग्ल्याण्डमा पनि उनलाई काउन्टी टोली नटिङ्घमशायरका लागि खेलेको कारणले निकै मायाका साथ सम्झिइनेछ। त्यही टोलीबाट खेल्दा उनले व्यावसायिक क्रिकेटको एकै ओभरमा छ वटै छक्का प्रहार गर्ने पहिलो खेलाडी बनेर कीर्तिमान रचेका थिए।

क्रिकेट प्रशिक्षकहरूले आफ्ना खेलाडीलाई खेलको एउटा मात्र पक्षमा सीमित नभई बहुआयामिक बन्न जोड दिनुभन्दा कैयौँ दशकअघि नै सोबर्स एक पूर्ण अलराउन्डर खेलाडी थिए।

उनी आक्रामक ब्याटिङ गर्ने देब्रेहाते मध्यक्रमका ब्याटर थिए। उनी तीन फरक शैलीमा बलिङ गर्न सक्थे। यसका साथै उनी एक फुर्तिला फिल्डर र नजिकबाट उत्कृष्ट क्याच लिने खेलाडी पनि थिए।

वास्तवमा, उनी प्रायः नयाँ बल लिएर देब्रेहाते फास्ट-मिडियम बलिङ गर्थे। इनिङ्सको पछिल्लो भागमा उनी परम्परागत देब्रेहाते स्पिन वा देब्रेहाते रिस्ट-स्पिन बलिङ गर्न फर्कन्थे। उनको ब्याटिङ र फिल्डिङलाई समेत जोड्दा उनी कुनै पनि कप्तानको सपना जस्तै थिए, अर्थात् एकै व्यक्तिमा पाँच खेलाडीको गुण थियो।

• बार्बाडोसदेखि विश्व मञ्चसम्म

गारफिल्ड सेन्ट ओब्रुन सोबर्सको जन्म २८ जुलाई १९३६ मा ब्रिजटाउनमा भएको थियो। उनी पाँच वर्षको हुँदा व्यापारिक पानीजहाजमा काम गर्ने उनका बुबाको दोस्रो विश्वयुद्धमा मृत्यु भयो। 

त्यसपछि उनकी आमा थेल्माको काँधमा आधा दर्जन छोराछोरी हुर्काउने जिम्मेवारी आयो। सानो छँदा ग्यारीको दुवै हातमा एउटा-एउटा अतिरिक्त औँला थियो, जसलाई बाल्यकालमै काटेर फालिएको थियो।

स्कुले जीवनमा धेरै खेलकुदमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका उनलाई किशोर अवस्थाको सुरुवातमै स्थानीय क्लब क्रिकेटमा आबद्ध गराइयो। उनले १६ वर्षको उमेरमा आफ्नै गृहनगरको केन्सिङ्टन ओभलमा भ्रमणकारी भारतीय टोलीविरुद्ध प्रथम श्रेणीको क्रिकेटमा डेब्यु गरे। कालान्तरमा त्यही मैदानको प्याभिलियनको नाम उनकै नामबाट राखियो।

सोबर्सलाई चर्चित खेलाडीहरूले भरिएको बार्बाडोस टोलीमा नौ नम्बरमा ब्याटिङ गर्न र स्पिन बलिङ गर्न छनोट गरिएको थियो। त्यस टोलीमा रहेका आठ जना खेलाडी वर्तमान वा भविष्यका टेस्ट खेलाडी थिए, जसमध्ये कम्तीमा चार जनाले पछि नाइटहुड उपाधि पाए। सोबर्सले आफ्नो डेब्यु खेलको पहिलो इनिङ्समा चार र दोस्रोमा तीन विकेट लिए।

त्यसपछि थप एउटा मात्र प्रथम श्रेणीको खेल खेलेका उनले १४ महिनापछि १७ वर्षको उमेरमा टेस्ट क्रिकेटमा डेब्यु गरे। वेस्ट इन्डिजका नियमित देब्रेहाते स्पिनर अल्फ भ्यालेन्टाइन बिरामी परेपछि सन् १९५४ को सुरुमा जमैकामा इंग्ल्याण्डविरुद्धको अन्तिम टेस्टका लागि उनलाई छानिएको थियो। टेस्ट डेब्युमा पनि उनले चार विकेट लिए।

चर्चित ‘थ्री डब्लु’ (क्लाइड वाल्कट, एभर्टन विक्स र फ्रांक वारेल) मध्यक्रममा स्थापित ब्याटर थिए। यद्यपि सन् १९५५ मा अस्ट्रेलियाले भ्रमण गर्दा सोबर्सलाई आफ्नो अर्को टेस्टमा छ नम्बरमा ब्याटिङ गर्न बढुवा गरियो। त्यहाँ उनले छिट्टै आफ्नो अलराउन्ड क्षमताको सङ्केत दिए।

दोस्रो टेस्टमा ४७ रन बनाएपछि चौथो टेस्टमा उनी आपत्कालीन ओपनिङ ब्याटरको रूपमा मैदानमा उत्रिए। त्यहाँ उनले अस्ट्रेलियाका महान् अलराउन्डर किथ मिलरको सुरुवाती तीन वटै बलमा चौका प्रहार गरे।

सन् १९५७ मा सोबर्सले पहिलो पटक इंग्ल्याण्डको भ्रमण गरे। पाँच टेस्टमा एउटा मात्र अर्धशतक बनाए पनि उनले आफ्नो भविष्यको काउन्टी टोली नटिङ्घमशायरविरुद्ध ट्रेन्ट ब्रिज मैदानमा अविजित २१९ रन बनाएर तहल्का मच्चाए। पछि यो मैदान उनको उत्कृष्ट प्रदर्शनको केन्द्र बन्न पुग्यो।

• जमैकामा कीर्तिमान

उनी असिमित क्षमता भएका खेलाडी थिए। तर टेस्ट करियर सुरु गरेको चार वर्षपछि आफ्नो १७औँ टेस्टमा मात्र उनले पहिलो पटक शतक प्रहार गरे। यसो गर्दा उनले निकै उत्कृष्ट ढङ्गले कीर्तिमानको पुस्तक नै परिवर्तन गरिदिए।

जमैकाको सबिना पार्कमा पाकिस्तानविरुद्ध तीन नम्बरमा ब्याटिङ गर्न आएका सोबर्सले कोनराड हन्टेसँग दोस्रो विकेटका लागि ४४६ रनको विशाल साझेदारी गरे। हन्टे २६० रनमा रनआउट भए। तर १ मार्च १९५८ मा वेस्ट इन्डिजले इनिङ्स समाप्तिको घोषणा गर्दासम्म मात्र २१ वर्षका सोबर्स ३६५ रनमा अविजित थिए।

यसले सन् १९३८ मा इंग्ल्याण्डका लेन हटनले बनाएको ३६४ रनको अघिल्लो कीर्तिमान तोड्यो। यो कीर्तिमान सन् १९९४ सम्म कायम रह्यो। यो इनिङ्स सोबर्सको उत्कृष्ट ब्याटिङ फर्मको सुरुवात पनि थियो। उनले त्यसपछिका पाँच टेस्टमा थप पाँच शतक प्रहार गरे। उनको सिम बलिङमा पनि सुधार आयो र उनी १९६० को दशकमा विश्वकै उत्कृष्ट अलराउन्डर बने।

सोबर्सको माग निकै बढ्यो। उनले इंग्ल्याण्डमा सन् १९५८ देखि १९६२ सम्म सेन्ट्रल लङ्काशायर लिगमा र्याडक्लिफका लागि र १९६४ देखि १९६७ सम्म नर्थ स्टाफर्डशायर तथा साउथ चेशायर लिगमा नर्टनका लागि खेले। यसैबिच, सन् १९६०-६१ मा अस्ट्रेलियामा पाएको सफलतापछि उनले त्यसपछिका तीन सिजनका लागि शेफिल्ड शिल्डमा दक्षिण अस्ट्रेलियाबाट खेल्ने निम्तो पाए।

यद्यपि, र्‍याडक्लिफमा खेल्दाको समयमा एउटा दुखद घटना घट्यो। उनले चलाइरहेको कार स्टाफर्डशायरमा गाईवस्तु बोकेको ट्रकसँग ठोक्कियो। कारको पछाडिको सिटमा सुतिरहेका उनका वेस्ट इन्डिजका सहकर्मी कोली स्मिथको मेरुदण्डमा चोट लाग्यो र तीन दिनपछि उनको मृत्यु भयो। सोबर्सलाई लापरवाह ढङ्गले सवारी चलाएकोमा दोषी ठहर गर्दै जरिवाना तिराइयो।

• वेस्ट इन्डिजका कप्तान, नट्सका नायक

वरेल वेस्ट इन्डिजका पहिलो अश्वेत कप्तान थिए। सन् १९६५ मा उनले सन्यास लिएपछि २८ वर्षीय सोबर्सले कप्तानको जिम्मेवारी सम्हाले।

सन् १९६६ को अङ्ग्रेजी ग्रीष्मयाममा आयोजक इंग्ल्याण्डले फुटबल विश्वकपको जित मनाइरहँदा सोबर्सले वेस्ट इन्डिजलाई ३-१ को टेस्ट शृङ्खला जिताए। यसमा दुई वटा इनिङ्सको जित समावेश थियो। उनले आफैँ ७२२ रन, तीन शतक र २० विकेटको योगदान दिए।

पछि, दक्षिण अफ्रिकालाई त्यहाँको सरकारको रङ्गभेद नीतिका कारण खेलकुदबाट बहिष्कार गरियो। दक्षिण अफ्रिकाको भ्रमणको सट्टा इंग्ल्याण्ड र अस्ट्रेलियाविरुद्ध खेल्न सोबर्सलाई रेस्ट अफ द वर्ल्ड ११ को कप्तान चुनियो।

यद्यपि, सन् १९७० मा अल्पसङ्ख्यक गोराहरूको शासन रहेको रोडेशिया (हालको जिम्बाब्वे) मा गएर डबल-विकेट प्रतियोगिता खेल्ने राजनीतिक रूपमा असंवेदनशील निर्णय गर्दा क्यारेबियन क्षेत्रमा उनको निकै आलोचना भयो। यसका लागि उनले पछि माफी पनि मागे।

तर मैदानभित्र उनी अद्वितीय नै रहे। सन् १९७२ मा मेलबर्नमा अस्ट्रेलियाविरुद्ध रेस्ट अफ द वर्ल्डका लागि उनले प्रहार गरेको दोहोरो शतकलाई सर डोनाल्ड ब्रेडम्यानजस्ता हस्तीले सम्भवतः अस्ट्रेलियामा देखिएको अहिलेसम्मकै उत्कृष्ट ब्याटिङ प्रदर्शन भनेर वर्णन गरे।

यस समयसम्म उनी नटिङ्घमशायरको कप्तानको रूपमा आबद्ध भएर इस्ट मिडल्यान्ड्सका पनि नायक बनिसकेका थिए। विदेशी खेलाडीहरूका लागि आवासीय योग्यताको नियम खारेज भएपछि काउन्टी टोलीहरूले सन् १९६८ को सिजनका लागि ब्यारी रिचर्ड्स र ग्रेग च्यापल जस्ता विश्वस्तरका सुपरस्टारहरूलाई अनुबन्ध गर्न प्रतिस्पर्धा गरे। नट्स (नटिङ्घमशायर) ले सोबर्सलाई भित्र्याउने कडा प्रतिस्पर्धा जित्यो।

उनले सन् १९७४ सम्म ट्रेन्ट ब्रिजमा दर्शकहरूलाई रोमाञ्चित पारिरहे। तर नट्समा उनको पहिलो सिजनमै सबैभन्दा चर्चित र ऐतिहासिक क्षण जुरेको थियो।

• छ वटा छक्का र बल विवाद

३१ अगस्ट १९६८ मा स्वान्सीमा सोबर्स नट्सको इनिङ्स समाप्तिको घोषणा गर्नुअघि छिटो रन जोड्ने दाउमा थिए। उनले ग्यालामोर्गनका फास्ट बलर माल्कम न्यासलाई प्रहार गर्ने निर्णय गरे, जसले देब्रेहाते स्पिन बलिङको अभ्यास गरिरहेका थिए।

संयोगवश, बीबीसी वेल्सको एउटा क्यामेरा टोलीले छायाङ्कन रोक्ने निर्देशनलाई बेवास्ता गरेको थियो। यसकारण सोबर्सले लगातार छ वटा बल बाउन्ड्री कटाएको त्यो ऐतिहासिक क्षण सधैँका लागि क्यामेरामा कैद भयो।

पाँचौँ बलमा सोबर्सलाई लङ-अफमा रोजर डेभिसले क्याच गरेका थिए। तर क्याच लिने क्रममा फिल्डर बाउन्ड्री डोरीभन्दा बाहिर खसेपछि त्यसलाई पनि छक्काको सङ्केत दिइयो।

छैटौँ बललाई मैदानबाहिर प्रहार गरेर सोबर्सले अर्को विश्व कीर्तिमान बनाए। प्रथम श्रेणी क्रिकेटमा यो कीर्तिमानलाई सन् १९८५ मा रवि शास्त्रीले मात्र बराबरी गरेका छन् भने सीमित ओभरका खेलहरूमा यो केही पटक दोहोरिएको छ।

सोबर्स र न्यास मिल्ने साथी रहे। सन् २०१९ मा बलर न्यासको मृत्यु हुँदा श्रद्धाञ्जली दिनेहरूमध्ये सोबर्स अग्रपङ्क्तिमा थिए।

यद्यपि, यस घटनाको एउटा रोचक पक्ष छ। उक्त बल, वा सोबर्सले प्रमाणित गरेर त्यही बल हो भनिएको बल क्रिस्टिजको लिलामीमा २६,४०० पाउन्डमा बिक्री भएको थियो।

तर पत्रकार ग्राहम लोयडले गरेको लामो अनुसन्धान र त्यसपछिको पुस्तकले फरक कम्पनीबाट बनेको गलत बल बेचिएको कुरा बलियो रूपमा सङ्केत गरेको छ। यद्यपि लिलामीकर्ताहरूले भने कुनै गल्ती नभएको दाबी गर्दै आएका छन्।

संन्यास र विरासत

रोहन कान्हाईले सोबर्सलाई विस्थापित गर्दै वेस्ट इन्डिजको कप्तानको जिम्मेवारी सम्हाले। नयाँ कप्तानको नेतृत्वमा उनले इंग्ल्याण्डविरुद्ध थप दुई टेस्ट शृङ्खला खेले र सन् १९७४ को काउन्टी सिजनको अन्त्यसँगै आफ्नो प्रथम श्रेणी करियरलाई विश्राम दिए।

सोबर्सको करियर सीमित ओभरको क्रिकेट फस्टाउनुभन्दा धेरै अघि नै सकियो। यदि उनले त्यस समयमा खेल्न पाएको भए उनी निकै उत्कृष्ट सावित हुन्थे। सन् १९७३ मा खेलेको आफ्नो एक मात्र एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा उनी शून्य रनमा आउट भएका थिए।

तर २० वर्षको अवधिमा उनले बनाएको २६ शतकसहित ८,०३२ रन (५७.७८ को औसत) र लिएको २३५ विकेटको टेस्ट कीर्तिमान उनीभन्दा अघि वा पछि आएका सबै महान् अलराउन्डरहरूसँग मज्जाले तुलना गर्न सकिन्छ। 

अर्का दिग्गज खेलाडी रिची बेनाउडले सोबर्सलाई दिएको क्रिकेटकै महान् अलराउन्डरको उपाधिलाई चुनौती दिन सक्ने सम्भवतः दक्षिण अफ्रिकाका ज्याक कालिस मात्र हुन्, जसले उनीभन्दा धेरै टेस्ट खेलेका थिए।

के उनको कुनै कमजोरी थियो ? उनी घोडा दौडमा बाजी राख्न निकै रुचाउँथे। सन् १९६८ मा ट्रिनिडाडमा कप्तानको रूपमा खेल भावना देखाउँदै इनिङ्स समाप्ति घोषणा गरेपछि इंग्ल्याण्डले सफलतापूर्वक रन पछ्याउँदा उनको जुवाडे प्रवृत्तिको कारण वेस्ट इन्डिजले शृङ्खला हारेको भन्दै आलोचना पनि भएको थियो।

संन्यास लिएको एक वर्ष नबित्दै सन् १९७५ को न्यु इयर अनर्समा सोबर्सलाई नाइटहुड प्रदान गरियो। यो सम्मान महारानी एलिजाबेथ द्वितीयले बार्बाडोसको शाही भ्रमणका क्रममा प्रदान गरेकी थिइन्।

उनका अन्य सम्मानहरूमा बार्बाडोसको संसद्द्वारा आधिकारिक राष्ट्रिय नायक घोषणा हुनु र अस्ट्रेलियाको अर्डर अफ अस्ट्रेलियाको अफिसर बन्नु समावेश छ। प्रुडेन्स किर्बीसँगको विवाहका कारण उनले अस्ट्रेलियाको दोहोरो नागरिकता प्राप्त गरेका थिए। पछि सम्बन्धविच्छेद गरेका यो दम्पतीका दुई छोरा र एक धर्मपुत्री थिए।

सन् १९८० को दशकको सुरुमा श्रीलङ्काले टेस्ट टोलीको रूपमा पाइला टेक्दै गर्दा सोबर्सले त्यहाँ प्रशिक्षकको भूमिका निर्वाह गरे। उनले गल्फप्रतिको लगावलाई पनि कायमै राखे। २५ वर्षको उमेरमा सुरु गरेको गल्फमा एक समय उनी स्क्र्याच ह्यान्डिक्यापको स्तरसम्म पुगेर खेलेका थिए।

सन् १९८६ मा उनको नाममा वार्षिक अन्तर्राष्ट्रिय विद्यालय क्रिकेट प्रतियोगिता स्थापना गरियो। सोही प्रतियोगितामा भाग लिएका ट्रिनिडाडका एक स्कुले बालक ब्रायन चार्ल्स लाराले १८ अप्रिल १९९४ मा सोबर्सको टेस्ट ब्याटिङ कीर्तिमान तोड्नेवाला थिए।

लाराले सोबर्सको ३६५ रनको कीर्तिमान पार गर्दा एन्टिगुवा रिक्रिएसन ग्राउन्डमा दर्शकहरूको ओइरो लाग्यो। त्यसै दिन बिहान ६ बजे लारासँग गल्फ खेलेका सर गारफिल्ड आफैँ मैदानको बिचमा गएर नयाँ कीर्तिमानधारीसँग हात मिलाए।

क्रिकेटको बाइबल मानिने विज्डनले २०औँ शताब्दीका पाँच उत्कृष्ट क्रिकेटर छान्दा प्यानलले सर्वसम्मत रूपमा ब्रेडम्यानलाई छानेको थियो। तर १०० मध्ये ९० मतका साथ सोबर्स सूचीको दोस्रो स्थानमा रहे। उनी सर ज्याक हब्स (३० मत), शेन वार्न (२७ मत) र सर भिभ रिचर्ड्स (२५ मत) भन्दा अगाडि थिए।

पछि उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) ले पनि सम्मान गर्‍यो र आफ्नो वर्षको उत्कृष्ट विश्व खेलाडी ट्रफीको नाम उनकै नाममा राख्यो। सन् २००७ मा क्यारेबियन क्षेत्रमा आयोजना भएको पहिलो विश्वकपको उनले औपचारिक रूपमा उद्घाटन गरेका थिए। साथै उनी आईसीसीको हल अफ फेम को पहिलो सूचीमा अटाउने खेलाडीमध्ये एक थिए।

बार्बाडोस भ्रमण गर्दा केन्सिङ्टन ओभलबाहिर रहेको उनको शालिकसँग फोटो खिचाउन लाइन लाग्ने विश्वभरका क्रिकेट समर्थकहरू अहिले एक साँचो महान् खेलाडीको शोकमा डुबेका छन्। उनले त्यस टापु राष्ट्रका लागि एक अत्यन्त सफल खेलकुद राजदूतको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।