शिक्षण पेसामा आबद्ध जानुका खतिवडाका पाँच कृति प्रकाशित छन्— ‘शून्य’ (उपन्यास, २०७२), ‘असल साथी’ (बालकथा संग्रह, २०७४), कसले चोर्‍यो चकलेट (बाल कथासंग्रह, २०७५), उज्यालोको रङ (किशोर उपन्यास, २०७८) र ‘आतोओडा’ (उपन्यास २०७९) । 

उनै खतिवडालाई आज हामीले रातोपाटीको नौ प्रश्न स्तम्भमा निम्त्याएका छौँ । 

१) तपाईं वास्तवमा किन लेख्नुहुन्छ ?

मलाई अक्षरहरू मन पर्छन् । तिनलाई छर्नु, बटुल्नु र आफूले चाहेको जस्तै आकारमा ढाल्नु निकै आनन्ददायी कार्य हो मेरा लागि । पजलका टुक्रा जोडेर दिइएको चित्र निर्माण गर्न जति रमाइलो हुन्छ नि अक्षरहरू बटुलेर तिनलाई नयाँ आकार दिन मलाई त्यति नै रमाइलो लाग्छ । मैले बटुलेका शब्दहरूले अँध्यारोतिर धकेलिएका, मूल प्रवाहबाट छुटेर किनारामा पछारिएकाहरूको दुरुस्त चित्र उतार्न सके हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ अनि लेख्छु । 

२) अन्तिमपल्ट कुन कृति पढ्नुभएको थियो ? यो कृति कस्तो थियो ? यसबारे केही बताइदिनु न । 

मैले यो महिनामा लक्ष्मण वियोगीको ‘सत्यम’ कथा सङ्ग्रह, उमा सुवेदीको ‘परिधि’ उपन्यास र गोविन्दराज विनोदीको ‘अलङ्कार इन्द्रेनी ’ पढेँ । ‘सत्यम’ कथासङ्ग्रह द्वन्द्वकालीन समयको चित्रण, वर्गीय तथा जातीय विभेदजस्ता विषयमा रचित १५ कथा भएको सुन्दर कृति हो । उमा सुवेदीको ‘परिधि’उपन्यास यथार्थको धरातलमा टेकेर स्वैर कल्पनाको उडान भर्ने कलात्मक उपन्यास हो ।

गोविन्दराज विनोदीको ‘अलङ्कार इन्द्रेनी’मा अतिशयोक्ति, अपह्नुति, उत्प्रेक्षा, उपमा, दृष्टान्त, निदर्शना र रूपक गरी सात अलङ्कार शीर्षकका सात अध्याय छन् । प्रत्येकमा सय श्लोक रहेका छन् । ती श्लोकका माध्यमबाट अलङ्कारबारे बुझाउन र प्रयोग कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने दृष्टान्त पनि आएका छन् । यो पुस्तक लेखक बन्न चाहने हरकोहीले एकपल्ट पढ्नुपर्छ जस्तो लाग्छ मलाई । आफ्नो भाषालाई विम्बात्मक बनाउन अलङ्कारको प्रयोग गरेर आफ्नो सिर्जनालाई कलात्मक रूप दिन चाहनेले यो कृति पढ्दा फाइदा हुन्छ । 

३) पछिल्लो समयको नेपालको साहित्यिक बजार र बहस कस्तो पाउनुभएको छ ? हामी कुन दिशातिर गइरहेका छौँ ?

पछिल्लो समयको नेपाली साहित्यिक बजार फराकिलो बन्दै गइरहेको जस्तो लाग्छ । पुुस्तक मेलाहरू, नयाँ प्रकाशन गृहहरूको संख्यामा वृद्धि, अनलाइन बुुक स्टोरहरू र सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रचारप्रसारले बजारलाई चलायमान बनाएको छ । थोरै नै सही पठन संस्कृतिको विकासमा पनि केही काम हुन थालेको देखिन्छ । पछिल्लो पुुस्ताका लेखक परम्परागत यथार्थवादभन्दा फरक शैलीको प्रयोग; कथा संरचनामा नवीनता र व्यक्तिगत मानसिक द्वन्द्वको प्रस्तुुतितर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, पहिचान, प्रवासको पीडा, हिजोको युुद्धले निर्माण गरेका समाजका घाउजस्ता विषयले साहित्यिक बहस ओगटेका छन् । अर्कातर्फ बेस्टसेलर बन्ने होडले साहित्यलाई उपभोग्य वस्तुु बनाएको आलोचना पनि सुुनिन्छ । कतिपय पुुस्तक साहित्यिक मूल्यभन्दा बढी ‘ट्रेड’मा हिँड्ने ध्याउन्नमा रहेका हुन् कि भन्ने चर्चा पनि यदाकदा हुने गरेको पाइन्छ ।  

मैले बटुलेका शब्दहरूले अँध्यारोतिर धकेलिएका, मूल प्रवाहबाट छुटेर किनारामा पछारिएकाहरूको दुरुस्त चित्र उतार्न सके हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ अनि लेख्छु ।

समग्रमा भन्नुुपर्दा हामी साहित्यलाई व्यावसायिक बजारमुुखी बनाउनैपर्ने दबाब र साहित्यलाई गहन बौद्धिक सामाजिक विमर्शको क्षेत्र बनाइराख्ने चाहनाबिचको दोहोरीमा गइरहेका छौँ । 

४) यहाँको बुझाइमा आख्यान के हो  ? उपन्यास लेखनमा तपार्ईंलाई सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण कुरा के लाग्छ ?

कथावस्तु वा कुनै घटनालाई केन्द्रमा राखेर गरिएको गद्यात्मक सिर्जना नै आख्यान हो । मेरो बुुझाइमा आख्यानमा प्रस्तुुत भएको पात्र, समय, स्थान, घटना र वर्णनले पाठकलाई त्यसभित्रको जीवनबोध, अनुुभव र सन्देश प्रदान गर्छ । आख्यान जीवनलाई एउटा दृष्टिकोणबाट बुुझाउने र सुुनाउने माध्यम पनि हो । 

उपन्यास लेखनमा धेरै चुुनौती हुुन्छन् । उपन्यासमा प्रस्तुुत गरिएको पात्र केवल पात्र नभई वास्तविक मानिसझैँ लाग्नुुपर्छ । उनीहरूको मनोविज्ञान, व्यवहार, भाषा, चाहना र दुुःख सबै स्वाभाविक बनाउन ठुुलो मिहिनेत लाग्छ । यसैगरी कथाको प्रवाह कायम राख्नुु, पाठकलाई तानिरहने भाषाशैली, यथार्थ र कल्पनाको सन्तुुलन गर्नुु आदि चुुनौती हुुन् । उपन्यास लेखन केवल कथा लेखन होइन बरु जीवनलाई कलात्मक रूपमा पुुनः सिर्जना गर्ने कठिन अभ्यास हो । 

५) समकालीन नेपाली उपन्यासको अवस्था कस्तो देख्नुभएको छ ? अनि लेख्नका लागि कुन कुराले यहाँलाई सबैभन्दा धेरै झकझक्याउँछ ?

समकालीन नेपाली उपन्यास प्रयोगशील र बहसपूर्ण चरणमा पुुगेको छ । वर्तमान राजनीतिक सङ्क्रमण, युुद्ध विस्थापन, प्रवास, लैङ्गिक असमानता, जातीय–सांस्कृतिक पहिचान लगायत धेरै नयाँ विषय उपन्यासमा समेटिएका छन् । अहिले उपन्यासमा नवीन शैलीको प्रयोग बढिरहेको छ । अहिलेको पुुस्ताले उपन्यासलाई गम्भीर साहित्यिक दस्ताबेज मात्र नभएर मनोरञ्जन र आत्मपहिचान खोज्ने साधनका रूपमा पनि पढ्न थालेका छन् । 

मानिस विस्थापित हुुने अवस्था, नलेखिएका इतिहास, मेरो व्यक्तिगत भोगाइ, जीवनमा भेटिएका मानिसहरू र उनीहरूसँगको गहिरो अनुुभव आदि कुुराले नै मलाई लेख्नका लागि विशेष रूपले झकझक्याउँछन् । 

मैले विद्यार्थीकालमा कलेजको लाइब्रेरीबाट लिएर नयनराज पाण्डेको ‘उलार’ पढेकी थिएँ । यो कृतिले समाजलाई हेर्ने मेरो दृष्टि नै बदलिदिएको थियो ।

६) लेखेर अहिलेसम्म के कति कमाउनुभयो वा के गुमाउनुभयो ?

मैले अघि नै भनेँ, अक्षरहरू मेरा साथी हुन् । यीसँग खेल्न मलाई असीम आनन्द लाग्छ । म लेखनमा बिस्तारै कछुवाको गतिमा हिँड्दै छु । अहिलेसम्म मैले जे जति लेखेँ, त्यसबाट मैले केही पाठक कमाएँ, केही शुभचिन्तक र केही आशीर्वाद कमाएँ होला तर लेखेर केही गुमाएको छैन । 

७) यहाँको पछिल्लो कृति ‘आतोओडा’मा त्यस्तो के छ, यो कृति पाठकले किन पढ्ने ? 

आतोओडा ओझेलमा परेका समुदायको आवाज उठाउने कृति हो । यसमा पूर्वी नेपालमा बसोवास गर्ने लोपोन्मुख जाति (सन्थाल)को जातीय, सामाजिक, सांस्कृतिक आर्थिक–राजनीतिक अवस्था र मनोविज्ञानको चित्रण गरिएको छ । मूलधारमा प्रवाहित हुन नसक्नेलाई राज्य र समाज व्यवस्थाले कसरी किनारामा हुत्याएर गएको छ भन्ने विषयलाई उठान गरिएको हुनाले यो कृति पहिचानको पक्षधर तथा सांस्कृतिक विषयमा रुचि हुने पाठकका लागि उपयोगी हुन सक्छ । त्यसैले पढ्नुपर्छ  । 

८) तपाईंलाई झकझकाएको एउटा साहित्यिक कृति सम्झिनुपर्‍यो भने कुनलाई सम्झिनुहुन्छ, किन ?

मैले विद्यार्थीकालमा कलेजको लाइब्रेरीबाट लिएर नयनराज पाण्डेको ‘उलार’ पढेकी थिएँ । यो कृतिले समाजलाई हेर्ने मेरो दृष्टि नै बदलिदिएको थियो । आञ्चलिकताको स्वाद बोकेको यस कृतिमा वर्गीय द्वन्द्वका साथै सीमान्तकृत वर्गको कथा बुनिएको छ । कसरी उपल्लो वर्गका मानिसले धकेल्दै धकेल्दै सीमान्तकृतहरूलाई भित्तामा पुर्‍याउँछन् भन्ने विषयलाई उठान गरिएको यो कृति पढेपछि मैले आफ्ना वरिपरिका यस्तै मानिस र विषयको अध्ययन गर्न थालेकी हुँ । 

९) आखिर जिन्दगी के रहेछ ? 

मेरो विचारमा जिन्दगी पहिले नै अन्त्यको कल्पना गरेर लेख्न थालेको एउटा अधुरो कथाजस्तै हो । अन्त्य त सबैलाई थाहा छ । यसको नायक पनि व्यक्ति स्वयं हुन्छ तर सम्पूर्ण कथानक भने उसको वशमा हुँदैन ।