नेपाल विविधताको देश हो । यहाँ जातीय, भाषिक, धार्मिक र सांस्कृतिक विभिन्नता छ, जसले हाम्रो पहिचानलाई समृद्ध बनाएको छ । तर पछिल्लो समय यही विविधतालाई कमजोर पार्ने नयाँ चुनौती देखिएको छ । सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मञ्चमार्फत फैलिरहेको हेट स्पीच, षड्यन्त्र सिद्धान्त (कन्सपिरेसी थिओरी), नकारात्मक समाचार र घृणालाई उक्साउने सामग्री दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ ।

सामान्यतया ‘हेट स्पीच’लाई केवल व्यक्तिगत टिप्पणी वा राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपका रूपमा बुझिन्छ । तर यसको असर निकै गहिरो हुन्छ । यसले समुदायबीच अविश्वास फैलाउँछ, राज्यका संस्थाप्रति घृणा बढाउँछ र अन्ततः समाजलाई हिंसा र द्वन्द्वतर्फ धकेल्छ । 

विशेषज्ञहरूको चेतावनी छ- ‘हेट स्पीच नरोके, देश गृहयुद्धमा समेत धकेलिन सक्छ ।‘

डिजिटल युगमा नकारात्मक सामग्रीको बाढी

आजको पुस्ता अर्थात् जेनजी सबैभन्दा बढी डिजिटल प्लेटफर्ममा सक्रिय छ । उनीहरूले समाचारदेखि मनोरञ्जनसम्म धेरैजसो कुरा सामाजिक मिडियाबाट पाउँछन् । यही कारण युट्युबर र इन्फ्लुएन्सरहरूले बनाउने षड्यन्त्र सिद्धान्त, सनसनीपूर्ण भिडियो र विना प्रमाणका दाबीहरू छिट्टै फैलिन्छन् । नकारात्मक समाचार शीर्षक वा ‘क्लिकबेट’ले पनि घृणा र निराशा थप्छ । यसरी मानिसहरू सूचना मात्र होइन, आक्रोश बोकेर एकअर्काविरुद्ध भिड्न थाल्छन् । 

तथ्यले के भन्छ ?

अनुसन्धानहरूले देखाउँछन् नेपालमा अनलाइनमा घृणा वा आपत्तिजनक अभिव्यक्तिको ठूलो उपस्थिति छ । नेपाली भाषाका लागि बनेका डेटासेटहरूमा हजारौँ अपमानजनक तथा घृणात्मक कमेन्टहरू संकलन गरिएका छन् । विशेषगरी राजनीतिक संकट, भ्रष्टाचार प्रकरण वा सरकारी निर्णयका बेला यस्ता पोस्टहरू अचानक बढ्छन् । 

हेट स्पीच र नकारात्मक अनलाइन सामग्री नेपालका लागि सामान्य समस्या होइन । यसले हाम्रो सामाजिक सामञ्जस्यलाई कमजोर पारिरहेको छ, राज्य संस्थाप्रति विश्वास घटाइरहेको छ र हिंसाको जोखिम बढाइरहेको छ । समयमै रोकिएन भने यसको मूल्य असह्य हुनसक्छ । 

यही हेट स्पीचले नै २०२५ सेप्टेम्बर ८ र ९ मा भएको आन्दोलनलाई हिंसात्मक रूप दिन सहयोग गर्‍यो । त्यस आन्दोलनमा सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, संसद् भवन र शीतल निवास जस्ता संवैधानिक संस्थामा आक्रमण भयो । केवल ६ घण्टामा करिब ३ खर्ब बराबरको सम्पत्ति नष्ट भयो र सयौँ महत्त्वपूर्ण सरकारी दस्तावेज सदाका लागि हराए ।

‘हेट स्पीच स्क्वाड’ बढ्दो विष

नेपालमा हेट स्पीच फैलाउने एक किसिमको ‘डिजिटल सेना’ तयार भएको देखिन्छ । उनीहरू दिनको १२ घण्टासम्म फेसबुक, युट्युब, टिकटक, ट्विटरजस्ता सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछन् । यी समूहले नियमित रूपमा व्यक्ति विशेष, पार्टी, नेता, सुरक्षा निकाय वा राज्यसंस्थालाई गालीगलौज गर्छन् । जब यस्तो गतिविधि दिनप्रतिदिन बढ्दै जान्छ, त्यसले धार्मिक, जातीय हुँदै साम्प्रदायिक विभाजनलाई चर्काउन सक्छ र अन्ततः वास्तविक हिंसामा परिणत हुनसक्छ । सुरुमा मानिसले शब्दमै गाली गर्छ । बिस्तारै अपशब्द सामान्य बन्छ । त्यसपछि अनलाइनमै ‘पिट्ने, जलाउने, मार्ने’ जस्ता धम्की आउँछ । अनि त्यो अनलाइन आक्रोश वास्तविक जीवनमा हिंसात्मक रूपमै देखा पर्छ ।

किन मानिस घृणा रोज्छ ?

मनोविज्ञान र प्रविधि दुवैले यसलाई प्रोत्साहन गर्छन् । मानिसहरू नकारात्मक समाचार र भावनामा छिटो आकर्षित हुन्छन् । डर, क्रोध वा द्वेषले सजिलोसँग ध्यान तान्छ । त्यसैगरी डिजिटल एल्गोरिदमले पनि घृणात्मक सामग्रीलाई बढाइदिन्छ, किनकि त्यस्ता पोस्टहरूले बढी क्लिक, कमेन्ट र सेयर ल्याउँछन् । यसरी प्लेटफर्म र सामग्री सर्जक दुवैले लाभ कमाउँछन्, तर समाजमा विष मात्र फैलिन्छ ।

अब के गर्ने ?

यो समस्या केवल कानुनी वा प्रविधिगत होइन, सामाजिक–संस्कृतिक पनि हो। त्यसैले बहुआयामिक कदम आवश्यक छ । 

हेट स्पीच नियन्त्रण गर्न कानुनी प्रावधान कडा हुनुपर्छ, तर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सन्तुलन पनि आवश्यक छ । युट्युबर, समाचार संस्था र इन्फ्लुएन्सरहरूले सनसनीभन्दा तथ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

नेपाली भाषाका लागि हेट डिटेक्सन प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ । विशेषगरी युवामा डिजिटल साक्षरता बढाउनुपर्छ, ताकि उनीहरूले झुट र घृणालाई सजिलै चिन्न सकुन् । 
संकटका समयमा गलत सूचना र हेट स्पीच नियन्त्रण गर्न सरकार, प्लेटफर्म र नागरिक समाजबीच द्रुत समन्वय आवश्यक छ ।

समग्रमा हेट स्पीच र नकारात्मक अनलाइन सामग्री नेपालका लागि सामान्य समस्या होइन । यसले हाम्रो सामाजिक सामञ्जस्यलाई कमजोर पारिरहेको छ, राज्य संस्थाप्रति विश्वास घटाइरहेको छ र हिंसाको जोखिम बढाइरहेको छ । समयमै रोकिएन भने यसको मूल्य असह्य हुनसक्छ । 

अझै पनि नेपालसँग मौका छ सचेत नागरिकता, जिम्मेवार मिडिया, पारदर्शी नीति र सशक्त प्रविधि प्रयोग गरेर घृणाको आगो निभाउने । नत्र डिजिटल दुनियाँमा सुरु भएको विष वास्तविक सडकमा रक्तपातका रूपमा देखा पर्न सक्छ । 

(तिवारी स्याङ्जाको अर्जुनचौपारी गाउँपालिकाका अध्यक्ष हुन् ।)