केशव दाहालको ‘गगन थापाको निधारको टीका !’ शीर्षकको लेख (२२ साउन २०८२ मा सेतोपाटीमा प्रकाशित) ले मानव अस्तित्वको प्रकृतिबारे गहिरो दार्शनिक बहस सिर्जना गरेको छ । दाहालले आफ्नो लेखमा ‘मान्छे पूर्ण रूपमा भौतिकवादी या अध्यात्मवादी मात्र हुन सक्दैन’ भन्ने तर्क प्रस्तुत गर्नुभएको छ, जसले मानव अनुभवको जटिलतालाई भौतिक र आध्यात्मिक दुवै पक्षको मिश्रणका रूपमा व्याख्या गर्छ ।

दाहालका अनुसार कल्पना गर्ने, सपना देख्ने, मोह गर्ने, माया गर्ने, रुने र हाँस्नेजस्ता भावनात्मक प्रक्रियाले मानिसलाई पूर्ण रूपमा भौतिकवादी हुन दिँदैन; बरु भौतिक र अध्यात्मको निश्चित मिश्रणसहित बाँच्ने प्राणीका रूपमा स्थापित गर्छ । यो दृष्टिकोण एक प्रकारको द्वैतवाद वा ‘मिश्रित अवस्था’को दार्शनिक अवधारणासँग मेल खान्छ, जसले मन र शरीरको अलग अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छ । 

यस दृष्टिकोणले मानव अनुभव बुझ्न विज्ञानलाई मात्र आधार मान्ने धारणामाथि चुनौती दिन सक्ला, तर के मानव जीवनका सबै आयामलाई भौतिक प्रक्रियाबाट मात्रै स्पष्ट पार्न सकिँदैन ? मानव चेतना, अनुभूति र व्यवहार मस्तिष्कका भौतिक क्रियाकलापका प्रत्यक्ष परिणाम हुन् भन्ने दृष्टिकोणले दाहालले औँल्याउनुभएको ‘मिश्रित अवस्था’लाई मस्तिष्क आधारित अनुभवहरूको विविधता मात्र मान्छ । 

भौतिकवाद एक दार्शनिक स्थिति हो, जसले ब्रह्माण्डमा अस्तित्वमा रहेका सबै कुरा भौतिक हुन् वा भौतिक तत्त्वमा पूर्णरूपमा निर्भर छन् भनी दाबी गर्छ । यो एक अद्वैतवादी दृष्टिकोण हो, जसले भौतिक संसारलाई नै आधारभूत वास्तविकता मान्छ र चेतना, मानसिक अवस्थाजस्ता सबै घटनालाई भौतिक प्रक्रिया र नियमद्वारा बुझ्न सकिने तर्क गर्छ । परम्परागत रूपमा ‘भौतिकवाद’ शब्द ‘पदार्थ’मा केन्द्रित थियो, तर आधुनिक भौतिक विज्ञानको विकाससँगै ‘भौतिकवाद’को अवधारणा फराकिलो भएको छ । यसलाई ‘भौतिकवाद’ (फिजिकलिजम) भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ; जसले ऊर्जा, क्षेत्र र बलजस्ता अमूर्त भौतिक तत्त्वलाई पनि समेट्छ । 

मानव मस्तिष्क जैविक विकासको सबैभन्दा जटिल उत्पादन हो, जुन लाखौँ वर्षको प्राकृतिक चयन र वातावरणीय चुनौतीको प्रभावमा विकसित भएको हो । यसको जटिल संरचना र कार्यहरू बाँच्ने सम्भावना, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र जटिल सामाजिक अन्तक्र्रिया बढाउनका लागि विकसित भएका अनुकूलनहरू हुन् । ‘सामाजिक मस्तिष्क परिकल्पना’ले मस्तिष्कको आकार र सामाजिक जटिलताबिच प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको बताउँछ, विशेष गरी प्राइमेटहरूमा । यसले सुझाव दिन्छ कि जटिल सामाजिक प्रणालीहरू व्यवस्थापन गर्ने संज्ञानात्मक मागहरू मस्तिष्कको विकासको प्राथमिक चालक थिए । 

अर्बौं न्युरोनहरूको जटिल सञ्जाल र तिनीहरूले प्रसारण गर्ने इलेक्ट्रोकेमिकल संकेतहरूद्वारा सबै विचार, भावना र चेतना मौलिक रूपमा उत्पन्न हुन्छन् । यो विज्ञानले भनेको कुरो हो । न्युरोट्रान्समिटर भनिने रासायनिक सन्देशवाहकहरूमार्फत न्युरोनहरू सञ्चार गर्छन् । डोपामाइन, सेरोटोनिन, ओक्सिटोसिन, ग्लुटामेट र गाबाजस्ता रसायनहरूले मस्तिष्कमा उत्तेजक र निरोधात्मक गतिविधिबिचको जटिल सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, जसले संज्ञानात्मक कार्य र भावनात्मक प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्छ । उदाहरणका लागि डोपामाइन बढेको स्तर प्रेम र लगावको भावनाहरूसँग सम्बन्धित छ, जबकि सेरोटोनिनको कमी डिप्रेसनसँग जोडिएको छ । हाम्रो सबैभन्दा गहिरो भावनात्मक र मानसिक अवस्थाहरूमा यी भौतिक रसायनहरूको प्रत्यक्ष र मापनयोग्य प्रभावले मानव अनुभवको भौतिक आधारका लागि बलियो प्रमाण प्रदान गर्छ । 

चेतना भावनात्मक र सोच्ने प्रक्रियाबिचको निरन्तरको आदान–प्रदानबाट उत्पन्न हुन्छ, जसलाई मस्तिष्कका आपसमा जोडिएका तर फरक–फरक सञ्जालले सञ्चालन गर्छन् । आनन्द वा पीडा, खुसी वा दुःखजस्ता भावना यी जटिल प्रक्रियाको व्यक्तिपरक परिणाम हुन्, जसले व्यक्तिपिच्छे भिन्न अनुभव दिलाउँछन् । कल्पना, सपना र मोहजस्ता मानसिक अवस्था पनि मस्तिष्कका विशिष्ट क्षेत्रहरूको जटिल अन्तक्र्रियामा निर्भर गर्छन् ।

अर्बौं न्युरोनहरूको जटिल सञ्जाल र तिनीहरूले प्रसारण गर्ने इलेक्ट्रोकेमिकल संकेतहरूद्वारा सबै विचार, भावना र चेतना मौलिक रूपमा उत्पन्न हुन्छन् । न्युरोट्रान्समिटर भनिने रासायनिक सन्देशवाहकहरूमार्फत न्युरोनहरू सञ्चार गर्छन् । डोपामाइन, सेरोटोनिन, ओक्सिटोसिन, ग्लुटामेट र गाबाजस्ता रसायनहरूले मस्तिष्कमा उत्तेजक र निरोधात्मक गतिविधिबिचको जटिल सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

अमिग्डाला (डर र भावना प्रशोधनका लागि), हिप्पोक्याम्पस (स्मृति र सपनाका लागि), प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स (तर्क र निर्णयका लागि) र डिफल्ट मोड नेटवर्क (स्वतःस्फूर्त विचार र कल्पनाका लागि) जस्ता क्षेत्रले यी अनुभवलाई आकार दिन्छन् । सपनाहरू विशेष गरी ‘रेम’ (र्‍यापिड आई मुभमेन्ट) निद्रामा मस्तिष्कका भावनात्मक र दृश्य क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन् तर तार्किक प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स कम सक्रिय हुन्छ । त्यसैले सपनाहरू प्रायः जीवन्त, भावनात्मक र कहिलेकाहीँ अति यथार्थवादी लाग्छन् । यी सबै वैज्ञानिक अनुसन्धानले भरणपोषण गरेका तथ्य हुन् । मस्तिष्कमा चोट लाग्दा वा मनोसक्रिय औषधिहरूको प्रयोगले व्यक्तिको मानसिक अवस्था, व्यक्तित्व वा चेतनालाई गहिरो रूपमा परिवर्तन गर्छ । त्यसैले यी मानसिक घटना भौतिक मस्तिष्क प्रक्रियासँग अविभाज्य रूपमा जोडिएका हुन्छन् । 

यसैगरी आध्यात्मिक र धार्मिक अनुभवहरूलाई पनि वैज्ञानिक रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ ।

न्युरोथियोलोजी एन्ड्यु न्युबर्गजस्ता शोधकर्ताहरूले विकसित गरेको एक क्षेत्र हो, जुन मस्तिष्कको कार्यप्रणाली र धार्मिक अनुभवहरूबिचको सम्बन्धको वैज्ञानिक अध्ययनमा समर्पित छ । अनुसन्धानले देखाउँछ कि प्रार्थना, ध्यान र रहस्यमय अवस्थाहरूले मस्तिष्कका विशिष्ट क्षेत्र जस्तै ः फ्रन्टल लोब, लिम्बिक प्रणाली र टेम्पोरो–प्यारियटल जङ्क्सन (टीपीजे) को गतिविधिमा परिवर्तन ल्याउँछन् । टीपीजे मस्तिष्कको त्यो क्षेत्र हो जहाँ टेम्पोरल लोब र प्यारियटल लोब भेटिन्छन् । यसले आत्मचेतना, सहानुभूति, सामाजिक बुझाइ र शरीरको स्थानबोधमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । टीपीजेमा गतिविधि बढ्दा मानिसलाई उच्च शक्ति वा ब्रह्माण्डीय एकताको अनुभूति हुन सक्छ । यस्तो अनुभव प्रायः गहिरो ध्यान वा रहस्यमय अवस्थाहरूमा रिपोर्ट गरिन्छ । 

न्युबर्गको अनुसन्धान अनुसार, ध्यानमा गहिरो एकाग्रता हुँदा टीपीजेले संवेदी इनपुट कम गर्छ । त्यसैले मस्तिष्कले आत्म र बाहिरी संसारबिच स्पष्ट सीमा बनाउन सक्दैन, जसको कारण आत्मलाई ‘अनन्त र सबैसँग जोडिएको’ अनुभव हुने गर्छ । यसले आध्यात्मिक अनुभवहरूको गहिरो व्यक्तिपरक वास्तविकतालाई अस्वीकार गर्दैन; बरु यसले तिनीहरूलाई मस्तिष्कको भौतिक कार्यप्रणालीमा दृढतापूर्वक आधारित गर्छ । नास्तिक ध्यानीमा गरिएको अध्ययनले देखाउँछ कि उनीहरुले ‘ईश्वर’मा ध्यान गर्दा विश्वासीहरूमा देखिनेजस्तो सामान्य फ्रन्टल लोब सक्रियता उत्पन्न भएन, जसले मस्तिष्कको शारीरिक प्रतिक्रिया व्यक्तिको पूर्व–अवस्थित विश्वास र संज्ञानात्मक ढाँचाहरूद्वारा मोड्युलेट हुन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण प्रमाण प्रदान गर्छ । 

विकासवादी मनोविज्ञानले धार्मिक व्यवहारमा संलग्न हुने प्रवृत्ति मानव इतिहासको प्रारम्भिक चरणमा विकसित भएको थियो भनी मान्छ । धर्म आफैँ एक अनुकूलनका रूपमा विकसित भएको हो, जसले समूहहरूभित्र एकता र सहयोग बढाउँछ, वा यो अन्य अनुकूलनीय संज्ञानात्मक विशेषताहरूको उपउत्पादनका रूपमा देखापरेको हो । ‘लागतपूर्ण संकेत सिद्धान्त’ले धार्मिक व्यवहार र अनुष्ठानहरू एक व्यक्तिको धार्मिक समूहप्रति वास्तविक प्रतिबद्धताको ‘लागतपूर्ण संकेत’को रूपमा कार्य गर्छ भनी मान्छ । रिचर्ड सोसिसको १९औँ शताब्दीका कम्युनहरूमा गरिएको अध्ययनले धार्मिक कम्युनहरूको बाँच्ने दर धर्मनिरपेक्ष कम्युनहरूभन्दा उल्लेखनीय रूपमा उच्च रहेको देखाउँछ, यसमा धार्मिक अनुष्ठान र विश्वासहरूको भूमिकालाई श्रेय दिइन्छ, जसले विश्वास र सहयोगलाई बढावा दिन्छ । यसले धर्मलाई एक शक्तिशाली ‘सामाजिक प्रविधि’का रूपमा पुनः परिभाषित गर्र्छ, जसले ठुलो मात्रामा सहयोगलाई सक्षम बनाउँछ तर फेरि पनि यसको आधार सामुदायिक या भौतिक अवस्था नै थियो, हो । 

सारमाः केशव दाहालले औँल्याउनुभएको ‘मिश्रित अवस्था’ भन्ने कुरा अन्ततः चेतनाको विविध आयाम मात्र हो, जसको जरो भने भौतिक नै हो भन्नका लागि यी आधार काफी लाग्छन् । हाम्रो चेतना, अनुभूति, प्रेम, पीडा आदि, सबै मस्तिष्कका भौतिक संयन्त्रबाट उत्पन्न हुन्छन् । हाम्रो शरीर र मस्तिष्कले जुन अनुभवहरू सिर्जना गर्छ, त्यसैलाई हामीले भौतिक वा आध्यात्मिक भनी परिभाषित गर्ने प्रयास गर्छौं । मानव अस्तित्वको जटिलतालाई बुझ्नका लागि भौतिक प्रक्रियामा आधारित वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ । यसले जीवनको मूल्य र अर्थलाई घटाउँदैन, बरु यसलाई अझ गहिरो र तार्किक आधारमा बुझ्न मद्दत गर्छ । यस यथार्थवादी दृष्टिकोणले हामीलाई समाजका समस्यालाई वैज्ञानिक र वस्तुनिष्ठ तरिकाले सम्बोधन गर्न र प्रगतिशील समाज निर्माण गर्न सक्षम बनाउँछ । विज्ञान र भौतिक प्रक्रिया जीवन र चेतनाको सबै आयामलाई बुझ्नका लागि सबभन्दा उपयुक्त र विश्वसनीय साधन हो ।