यो त्यो हात मिलाइ थियो, जसलाई सम्पूर्ण जमैकाले महसुस गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो । बब मार्लीले २३ अप्रिल, १९७८ को बिहान जमैकाका प्रधानमन्त्री माइकल म्यानले र उनका राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वी एडवर्ड सिगालाई कन्सर्टको मञ्चमा एकैसाथ उभ्याएका थिए।

डिसेम्बर १९७६ मा आफू र आफ्नी श्रीमती रिटामाथि भएको असफल हत्या प्रयासपछि जमैकामा पहिलो पटक प्रस्तुति दिइरहेका मार्लीले किङ्स्टनको राष्ट्रिय रंगशालामा भएको ऐतिहासिक ‘वान लभ पिस कन्सर्ट’मा आफ्नो चर्चित गीत ‘ज्यामिङ’ गाउँदै दर्शकलाई सम्बोधन गरेका थिए। ‘म केवल हात मिलाउन चाहन्छु र मानिसहरूलाई देखाउन चाहन्छु कि हामी यसलाई ठीक गर्नेछौँ, हामी एकजुट हुनेछौँ, हामीले एकजुट हुनैपर्छ,’ मार्लीले आफ्नो देशलाई गाँजेको राजनीतिक हिंसालाई लक्षित गर्दै भनेका थिए।

मार्लीको सङ्गीतले एकताको सन्देश दिन सक्छ भन्ने विश्वास नै उनको बायोपिक चलचित्र ‘बब मार्ली : वान लभ’ को केन्द्रमा छ। बेलायती अभिनेता किङ्स्ले बेन-एडिरले मार्ली र लशाना लिन्चले रिटाको भूमिका निर्वाह गरेको यो चलचित्रले गायकको जीवनको उत्तरार्ध र ‘वान लभ’ महोत्सवमा उनको अविस्मरणीय उपस्थितिसम्मका घटनाहरूमा केन्द्रित छ।

३० हजारभन्दा बढी मानिस सहभागी भएको र त्यस समयका सबैभन्दा लोकप्रिय रेगे कलाकारहरूले प्रस्तुति दिएको उक्त कार्यक्रमले सत्तारुढ पिपल्स नेसनल पार्टी (पीएनपी) र जमैका लेबर पार्टी (जेएलपी) का समर्थकहरूबिचको तनाव कम गर्ने आशा गरिएको थियो। तर ‘तेस्रो विश्वको वुडस्टक’ भनेर चिनिएको यो कार्यक्रमले आशाको एक क्षणिक किरण छरे पनि र मार्लीका लागि व्यक्तिगत विजय साबित भए पनि, उनले जमैकाका लागि देखेको शान्ति अझै धेरै टाढा थियो।

• जमैका राजनीतिक हिंसाले ग्रस्त थियो

सन् १९७० को दशकको मध्यसम्ममा, पीएनपी र जेएलपी बिचको विभाजनका कारण जमैका ग्याङ गतिविधि र सडक हिंसाले ग्रस्त थियो।

पीएनपीका प्रमुख व्यक्तित्व माइकल म्यानले सन् १९७२ मा प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएका थिए। चार वर्षअघिको ‘रोड्नी दङ्गा’ पछि उनले लोकप्रियता कमाएका थिए, जसमा जेएलपी नेतृत्वको सरकारले एक लोकप्रिय गुयानी लेक्चरर र समाजवादी व्यक्तित्व वाल्टर रोड्नीलाई देश फर्कन प्रतिबन्ध लगाएपछि किङ्स्टनका जनताले विरोध प्रदर्शन गरेका थिए। ६० को दशकको उत्तरार्धमा ‘ब्ल्याक पावर’ र ‘रास्ताफेरियन’ आन्दोलनले पनि जरा गाड्न थालेको थियो, र म्यानलेले बेरोजगारी र गरिबीबाट निराश धेरै युवा जमैकालीहरूको समर्थन जितेका थिए।

तर सन् १९७४ मा म्यानलेको सरकारले आफूलाई पूर्ण रूपमा प्रजातान्त्रिक समाजवादमा समर्पित गरेपछि, किङ्स्टनको टिवोली गार्डेन क्षेत्रलाई एक सम्पन्न समुदायमा पुनर्विकास गर्न मद्दत गरेका एडवर्ड सिगा, जो अधिक रूढिवादी र खुला बजारमुखी जेएलपी को प्रतिनिधित्व गर्थे, एक प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा उदाए। पार्टीहरूबिचको विभाजन बढ्दै गयो, र दुवै पक्षका समर्थक सडक ग्याङहरूले किङ्स्टन र अन्य सहरहरूका गरिब समुदायहरूमा हिंसात्मक गतिविधिहरू गर्न थाले। अन्धाधुन्ध गोली प्रहार र पूरै शहरका ब्लकहरू जलाउनु सबैभन्दा ठूला अत्याचारहरू मध्येका थिए।

डिसेम्बर १९७६ को चुनावसम्ममा, प्रति हप्ता १६० भन्दा बढी गम्भीर अपराधहरू हुन थालेका थिए। फलस्वरूप, म्यानलेले आपतकाल घोषणा गरे, जसले जेएलपीभित्र झनै रिस बढायो किनभने उनीहरूलाई यो सार्वजनिक सुरक्षाका लागि नभई राजनीतिक कारणले गरिएको हो भन्ने लागेको थियो।

• सन् १९७६ मा मार्लीको हत्या प्रयास

त्यसबेलासम्म बब मार्ली र उनको ब्यान्ड, द वेलर्स, विश्वव्यापी रूपमा परिचित भइसकेका थिए। उनीहरूले बेलायत र संयुक्त राज्य अमेरिकामा टुर गरिसकेका थिए र ब्रुस स्प्रिङ्स्टिनको कार्यक्रममा सुरुवाती प्रस्तुतिसमेत दिएका थिए। यसको ठूलो श्रेय क्रिस ब्ल्याकवेललाई जान्छ, जसले आइल्यान्ड रेकर्ड्स लेबल स्थापना गरे र मार्ली तथा अन्य रेगे कलाकारहरूलाई मुख्यधारामा ल्याउन मद्दत गरे।

जमैकाभित्र उनको प्रभाव स्थापित भइसकेकाले, मार्ली सन् १९७६ मा राजनीतिक रूपमा प्रेरित देखिने एक हत्या प्रयासको निशाना बने। गायक र उनको ब्यान्डले ‘स्माइल जमैका’ नामक निःशुल्क कन्सर्टको लागि तयारी गरिरहेका थिए, जुन पीएनपी नेतृत्वको सरकारले तनाव कम गर्न आयोजना गरेको थियो। डिसेम्बर ३ मा, बन्दुकधारीहरूले बब, उनकी श्रीमती रिटा र ब्यान्डमाथि गायकको घरमा आक्रमण गरे। बबलाई छाती र पाखुरामा तथा रिटालाई टाउकोमा गोली लाग्यो। चमत्कारिक रूपमा, दुवैलाई गम्भीर चोट लागेन, र बबले दुई दिनपछि ‘स्माइल जमैका’मा प्रस्तुति दिए।

केही दिनपछि हुने चुनावअघि जेएलपीले रेगे स्टारलाई निशाना बनाएको भन्ने कुरा लगभग निश्चित थियो। मार्लीलाई कन्सर्टमा निम्तो दिइएकाले, यसलाई सरकारी कन्सर्ट भए पनि पीएनपीको कन्सर्टको रूपमा हेरिएको थियो।

स्वाभाविक रूपमा, मार्ली कन्सर्ट लगत्तै देश छाडेर लन्डन र बहामासमा स्व-निर्वासनमा गए। उनी दुई वर्षपछि दुई अप्रत्याशित स्रोतहरूले ‘वान लभ पिस कन्सर्ट’ को प्रस्ताव नगरेसम्म फर्केनन्।

• दुई ग्याङ लिडरले ‘वान लभ’ आयोजनामा सघाए

निर्वासनमा रहँदा, मार्ली र द वेलर्सले लन्डनमा आफ्नो एक्सोडस एल्बम रेकर्ड गरे र यसलाई सन् १९७७ मा जारी गरे। ‘जामिङ’, ‘थ्री लिटल बर्ड्स’, र शीर्षक गीतजस्ता लोकप्रिय गीतहरूका साथ, एक्सोडस तुरुन्तै हिट भयो र व्यापक प्रशंसा पायो।

एक वर्षपछि सन् १९७८ मा, जेएलपीका समर्थक ग्याङ लिडर क्लोडियस म्यासोप र पीएनपीका समर्थक एस्टन ‘बकी’ मार्शलले एक अस्थायी युद्धविराम घोषणा गरे र किङ्स्टनका भित्री-सहरका छिमेकहरूको अवस्था सुधार गर्न पैसा जुटाउन शान्ति आन्दोलन सुरु गर्ने घोषणा गरे। यसको मुख्य कार्यक्रम ‘वान लभ पिस कन्सर्ट’ हुने थियो, जसमा मार्लीको पुनरागमन प्रस्तुति समावेश थियो।

२२ अप्रिल, १९७८ मा भएको उक्त सङ्गीत महोत्सवलाई जमैकालीहरूले अँगाले। मार्लीले नायकको जस्तो स्वागत पाए। ‘म १० वर्षको थिएँ। एयरपोर्टमा ठूलो भीड थियो,’ बबका छोरा जिग्गी मार्लीले सम्झिए, ‘यति भीड र अस्तव्यस्त थियो कि मलाई कारभित्र पसाउन झ्यालबाट तान्नुपरेको थियो... जमैका परिवर्तन हुन लागेको जस्तो थियो।’

कन्सर्टमा लगभग ३५,००० मानिसहरू उपस्थित थिए— जसमा म्यानले र सिगा पनि थिए। सुरक्षा व्यवस्था कडा थियो; फललाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्न सकिने डरले रंगशालाभित्र सुन्तला बेच्नसमेत प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। दर्शकहरूलाई ‘एकता’, ‘प्रेम’, र ‘शान्ति’ नामक तीन खण्डहरूमा बस्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो।

कन्सर्ट साँझ ५ बजे सुरु भएर भोलिपल्ट बिहानसम्म चल्यो, र मार्ली र द वेलर्स मध्यरातपछि मञ्चमा चढे। त्यहाँ, रेगे स्टारले म्यानले र सिगालाई मञ्चमा बोलाएर एकताको प्रदर्शन गरे। मार्लीले आफ्नो प्रस्तुतिको क्रममा दुवै प्रतिद्वन्द्वीहरूको नाम लिए, र अन्ततः तीनै जनाले हात मिलाए।

कम्तिमा एक रातको लागि, शान्ति वास्तविक सम्भावना जस्तो देखिन्थ्यो—यद्यपि त्यो वास्तविकताभन्दा धेरै टाढा थियो।

• कन्सर्टपछि पनि हिंसा जारी रह्यो

मार्ली आफैँ क्यान्सरसँग जुधिरहेका थिए—गायकलाई सन् १९७७ मा दाहिने खुट्टाको बुढी औँलामा एक प्रकारको छालाको क्यान्सर भएको पत्ता लागेको थियो—जमैकामा तनाव जारी रह्यो र सन् १९८० को अर्को चुनावअघि झनै तीव्र भयो, जसमा म्यानले र सिगा फेरि आमनेसामने भए।

सन् १९८० को एक रिपोर्टअनुसार, त्यो वर्ष मतदान सुरु हुनुअघि फेब्रुअरीदेखि अक्टोबरको अन्त्यसम्ममा राजनीतिक हिंसाका कारण ४५० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भयो। पछि यो अनुमान ८०० सम्म पुग्यो।

‘वान लभ’ कन्सर्टका आयोजकहरू पनि यो चक्रबाट बच्न सकेनन्। फेब्रुअरी १९७९ मा, म्यासोपको प्रहरीसँगको भिडन्तमा ४० पटक गोली हानेर हत्या भयो। मार्च १९८० मा, मार्शलको न्यूयोर्क सहरको एक नाइटक्लबभित्र हत्या भयो।

• सन् १९८० को चुनावको केही समयपछि मार्लीको निधन

सिगाले अन्ततः सन् १९८० को चुनाव जिते। दुर्भाग्यवश, मार्ली आफ्नो गृह देशमा कुनै महत्त्वपूर्ण प्रगति देख्न धेरै समय बाँचेनन्। ११ मे, १९८१ मा ३६ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो, त्यतिबेलासम्म क्यान्सर उनको पूरै शरीरमा फैलिसकेको थियो।

यद्यपि गायकले एकताबद्ध जमैकाको आफ्नो सपना साकार भएको देख्न पाएनन्, उनको सन् १९७८ को प्रदर्शनलाई अब देशको घाउ निको पार्ने एक महत्त्वपूर्ण पहिलो कदमको रूपमा हेरिन्छ। 

क्रिस ब्ल्याकवेलले भनेका छन्, ‘त्यो कन्सर्टले परिस्थिति बदल्यो। त्यसपछि, स्थिति शान्त भयो। शून्यमा त झरेन, तर त्यो कन्सर्टले मानिसहरूलाई परिवर्तन गरायो।’

बायोग्राफी डटकम