तेहरान । इरानमाथि अमेरिका-इजरायल युद्ध चर्किरहेको बेला गत हप्ता मध्यपूर्वको एक हवाई अखडामा अमेरिकी एफ-३५ लडाकु विमानले आपतकालीन अवतरण गरेपछि, यस विषयमा जानकार दुई स्रोतले अमेरिकी मिडियालाई बताएअनुसार कम्ब्याट मिसनबाट फर्किने क्रममा उक्त जेटलाई इरानले प्रहार गरेको थियो । यो दाबी इरानी सरकारी मिडियाले पनि रिपोर्ट गरेको छ।

यदि यो साँचो हो भने, वासिङ्टनको हवाई आक्रमण शक्तिको आधारशिला मानिने एफ-३५ विमानलाई यस युद्धको दौरान इरानले प्रहार गरेको यो पहिलो पटक हुनेछ।

बिहीबार एफ-३५ स्टेल्थ लडाकु विमानले आपतकालीन अवतरण गरेपछि, अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमाण्ड (सेन्टकम) का प्रवक्ता क्याप्टेन टिम हकिन्सले विमान सुरक्षित रूपमा अवतरण भएको र पाइलटको अवस्था स्थिर रहेको बताएका थिए। ‘यस घटनाको अनुसन्धान भइरहेको छ,’ विमान किन र कहाँ अवतरण भयो भन्ने कुरा नखुलाई हकिन्सले थपे।

सोही दिन, इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्सले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै आफूले अमेरिकी विमानलाई निशाना बनाएको बताएको थियो।

सुपरसोनिक लडाकु विमानलाई राडार र अन्य प्रविधिहरूले पत्ता लगाउन नसक्ने गरी डिजाइन गरिएको छ।

अमेरिकी हवाई रक्षा र राष्ट्रिय सुरक्षाका विषयमा समाचार सम्प्रेषण गर्ने ‘एयर एण्ड स्पेस फोर्सेस म्यागजिन’ को आइतबारको रिपोर्ट अनुसार, पाइलटलाई छर्रा लागेर चोट लागेको छ। घटनाको बारेमा जानकारी भएका अज्ञात स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै उक्त रिपोर्टमा विमानलाई जमिनबाट प्रहार गरिएको बताइएको छ।

इरानको तस्निम समाचार एजेन्सीले एउटा सैन्य भिडियो सार्वजनिक गर्दै उक्त फुटेजमा तेहरानको हवाई रक्षा प्रणालीले अमेरिकी एफ-३५ स्टेल्थ फाइटरलाई प्रहार गरेको देखिएको दाबी गरेको छ।

Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) has release a statement, accompanied by video footage, which claims to show the targeting of an American F-35A/B Lightning ll with a surface-to-air missile in the skies over Iran. This claim by the IRGC follows reports that a F-35… pic.twitter.com/5omxjVESR3

— OSINTdefender (@sentdefender) March 19, 2026

• एफ-३५ के हो र यसको विशेषता के छ?

एफ-३५ ले अमेरिकी एयरोस्पेस कम्पनी लकहिड मार्टिनद्वारा निर्मित स्टेल्थ स्ट्राइक लडाकु विमानहरूको शृङ्खलालाई जनाउँछ। यसको आधिकारिक वेबसाइटले एफ-३५ लाइटनिङ २ (विमानको पूरा नाम) लाई संसारको सबैभन्दा उन्नत लडाकु विमानको रूपमा चिनाएको छ।

यस विमानको हवाई श्रेष्ठताको अधिकांश ख्याति स्टेल्थ प्रविधि, उन्नत सेन्सर र उच्च गतिको कम्प्युटिङको संयोजनबाट आउँछ। यो जेटलाई अघिल्ला पुस्ताका लडाकु विमानहरूभन्दा कम पत्ता लाग्न सक्ने र आफ्नो वरपरको बारेमा थप जानकारी सङ्कलन गर्न सक्ने गरी इन्जिनियरिङ गरिएको छ, जसले ३६०-डिग्री क्यामेरा सुइट र अन्य सेन्सरहरूबाट सीधै पाइलटलाई डाटा प्रदान गर्दछ।

एक बेलायती सुरक्षा तथा जोखिम सल्लाहकार र पूर्वसैन्य मुख्य प्रशिक्षक जोन फिलिप्सले अल जजिरालाई भने, ‘एफ-३५ को मुख्य कुरा यसको राडार सुइट हो।’ राडार सुइटहरू हार्डवेयर र सफ्टवेयरको यस्तो संयोजन हुन् जसले विशिष्ट खतराहरू पत्ता लगाउन र विश्लेषण गर्न तथा त्यस्ता खतराहरू विरुद्ध प्रतिक्रिया जनाउन मद्दत गर्दछन्।

फिलिप्सले स्पष्ट पारे, ‘यसमा कुनै एउटा स्ट्यान्डर्ड राडार सुइट छैन, र ती राष्ट्र अनुसार फरक हुन्छन्। हल्ला के छ भने केही निश्चित देशहरूलाई मात्र निर्माताद्वारा निश्चित राडारहरू दिइएको थियो। मलाई लाग्छ कि यो चीन वा रुस जस्ता विदेशी विरोधीहरूले प्रविधिलाई ‘रिभर्स इन्जिनियरिङ’ गर्ने प्रयासलाई रोक्नको लागि हो।’

अस्ट्रेलिया, क्यानडा, इटाली, डेनमार्क, नेदरल्याण्ड्स, नर्वे र बेलायत लगायतका धेरै देशहरू एफ-३५ निर्माणमा अमेरिकासँग साझेदार छन्। तिनीहरूले या त लडाकु विमानका निश्चित भागहरू उत्पादन गर्छन् वा आफ्नै सरकारहरूले प्रयोग गर्ने जेटहरू जडान गर्ने सुविधाहरू राखेका छन्।

यी जेटहरू खरिद गर्ने अन्य २० देशहरूमध्ये जापान, दक्षिण कोरिया, बेलायत, इटाली, अस्ट्रेलिया र इजरायल पनि रहेका छन्।

लाइटनिङ २ एफ-३५ का तीन प्रकार छन्, जसमध्ये सबैमा तिनीहरूको स्टेल्थ डिजाइनलाई बढाउन हतियारहरू भित्रै जडान गरिएका हुन्छन्। एफ-३५ए सबैभन्दा सामान्य मोडल हो र यो अन्य देशहरूसँग व्यापक रूपमा रहेको छ। यसले व्यावसायिक विमानहरूले प्रयोग गर्ने जस्तै सामान्य धावनमार्गमा टेकअफ र अवतरण गर्न सक्छ।

एफ-३५बी इटाली, जापान, सिंगापुर, बेलायत र अमेरिकाले प्रयोग गर्छन्। यो हेलिकप्टर जस्तै ठाडो रूपमा अवतरण गर्न र एकदमै छोटो धावनमार्गबाट टेकअफ गर्न सक्षम छ, जसले गर्दा यसलाई छोटो हवाई पट्टीबाट, हिमाली क्षेत्रमा, समुद्री किनारहरूबाट वा साना टापुहरूबाट सञ्चालन गर्न राम्रो विकल्प बनाउँछ।

एफ-३५सी एक सुपरसोनिक विमान हो, जसको अर्थ यसले ध्वनिको गति भन्दा छिटो यात्रा गर्न सक्छ। अमेरिकी नौसेनाले लामो दुरीको स्टेल्थ अपरेशनका लागि यो मोडल प्रयोग गरेको छ। अहिलेसम्म यो मोडल अमेरिकी नौसेनासँग मात्र छ। लकहिड मार्टिनका अनुसार अमेरिकी मरिन कोर्प्सले पनि आफ्नै एफ-३५बी सँगै सञ्चालन गर्न एफ-३५सी विमानहरू प्राप्त गर्दैछ। एफ-३५बी को विपरीत, एफ-३५सी लाई लामो धावनमार्ग चाहिन्छ।

गत हप्ता इरानले खसालेको दाबी गरेको विमान यी तीनवटा मोडलमध्ये कुन हो भन्ने खुल्न सकेको छैन।

• यदि इरानले एउटा विमान खसालेको हो भने यो किन यति महत्त्वपूर्ण हुनेछ?

गत हप्ता इरानी आक्रमणबाट एफ-३५ लडाकु विमानमा साँच्चिकै प्रहार भएको थियो भन्ने कुरा अमेरिकी अधिकारीहरूले अहिलेसम्म पुष्टि गरेका छैनन्। बिहीबार, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पत्रकारहरूलाई भने, ‘हामी जहाँ चाहन्छौं त्यहाँ उडिरहेका छौँ। कसैले हामीलाई गोली पनि हानेको छैन।’

एफ-३५ स्टेल्थ फाइटरहरूलाई सन् २०१८ देखि लडाकु अपरेसनहरूमा तैनाथ गरिएको छ, शत्रुको आक्रमणबाट यो विमानमा प्रहार भएको कुनै पनि घटना पुष्टि भएको छैन।

तसर्थ, रक्षा विशेषज्ञहरूले भनेका छन्, ‘यदि इरानले एफ-३५ विमानलाई सफलतापूर्वक निशाना बनाएको दाबी सत्य हो भने, यसले युद्धमा एफ-३५ अजेय छैन भन्ने प्रमाणित गर्नेछ।’

इन्टरनेशनल क्राइसिस ग्रुपका इरान प्रोजेक्टका निर्देशक अली वाजले अल जजीरालाई भने, ‘यो महत्त्वपूर्ण हुनेछ - स्टेल्थ प्रविधि काम नलाग्ने हुँदैछ भन्ने अर्थमा होइन, बरु यसले सघन र अनुकूलनीय हवाई-रक्षा वातावरणमा एफ-३५ पनि अजेय हुँदैन भन्ने देखाउनेछ।’

‘यस चरणमा, कुनै आधारभूत सतह-बाट-हावा मिसाइल प्रणालीले आफैँ यो सफलता हासिल गरेको हो भन्ने कुनै भरपर्दो सार्वजनिक प्रमाण छैन,’ उनले थपे।

• इरानसँगको युद्धमा कुन-कुन अमेरिकी जेटहरू खसालिएका छन्?

फेब्रुअरी २८ मा इरानमाथि अमेरिका-इजरायली हमला सुरु भएदेखि, अमेरिकाले १२ वटा एमक्यु-९ रिपर ड्रोनहरू गुमाएको रिपोर्ट गरिएको छ। अमेरिकी वायुसेनाको जानकारीअनुसार, यी ड्रोनहरूलाई रिमोटद्वारा उडाइन्छ र मुख्यतया कुनै क्षेत्रको गुप्तचर जानकारी सङ्कलन गर्नका साथै उच्च-मूल्य भएका, छिटो भाग्ने र समय-संवेदनशील लक्ष्यहरू विरुद्ध आक्रमण, समन्वय र निगरानी गर्न प्रयोग गरिन्छ।

यस बाहेक, मार्च १४ मा साउदी अरेबियाको एउटा बेसमा इरानी मिसाइल आक्रमणको क्रममा ५ वटा केसी-१३५ इन्धन भर्ने विमानहरू क्षतिग्रस्त भएको अमेरिकी अधिकारीहरूले बताएका छन्, यद्यपि यी रिपोर्टहरू स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएका छैनन्।

मार्च १ मा, कुवेती एफ/ए-१८ संलग्न रहेको एउटा ‘फ्रेन्डली फायर’ (आफ्नै पक्षबाट गल्तीले भएको प्रहार) घटनामा तीन अमेरिकी एफ-१५ई स्ट्राइक इगल लडाकु विमानहरू खसालिएका थिए। सबै छ जना चालक दलका सदस्यहरू सुरक्षित रूपमा बाहिर निस्के र उनीहरूको उद्धार गरियो।

आइतबार, इरानले होर्मुज टापु नजिकैको आफ्नो दक्षिणी तटमा इरानी हवाई क्षेत्रको उल्लङ्घन गर्ने एउटा एफ-१५ लडाकु विमानलाई रोकेको बताएको छ। तर अमेरिकाले यो दाबीलाई अस्वीकार गरेको छ। सेन्टकमले एक्समा लेखेको छ, ‘गलत: इरानी शासनले हालै इरानमाथि अमेरिकी एफ-१५ खसालेको भन्ने अफवाहहरू झूटा हुन्।’

‘सत्य: अमेरिकी सेनाले अपरेशन एपिक फ्युरीको समयमा ८,००० भन्दा बढी लडाकु उडानहरू भरेको छ। इरानद्वारा कुनै पनि अमेरिकी लडाकु विमान खसालिएको छैन।’

इरान विरुद्धको लडाकु अपरेसनमा कम्तीमा १३ अमेरिकी सैनिक मारिएका छन् भने करिब २०० जना घाइते भएका छन्। स्थानीय स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार द्वन्द्व सुरु भएदेखि इरानमा कम्तीमा १,४४४ जना मारिएका छन् र १८,५५१ जना घाइते भएका छन्।