काठमाडौँ। विश्वभर मधुमेह (डायबिटिज) एक गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका रूपमा फैलिरहेको छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ)का अनुसार हाल विश्वमा ८३ करोडभन्दा बढी मानिस मधुमेहबाट प्रभावित छन् । यो रोगले रगतमा चिनी (ब्लड सुगर) को मात्रा असामान्य रूपमा बढाउँछ, जसले शरीरका विभिन्न अङ्गहरूको कामकाजमा असर पुर्‍याउँछ । उच्च मधुमेहका बिरामीलाई आँखासम्बन्धी समस्या सामान्य हो । कयौँ मामिलामा त मधुमेह अन्धोपनको कारण समेत बन्न सक्छ ।

यस्तो किन हुन्छ ? शरीरमा ग्लुकोजको मात्रा बढ्दा आँखाको स्वास्थ्य घट्न थाल्छ ? तपाईंको मनमा पनि यस्ता प्रश्न पक्कै पनि आएको हुनु पर्छ । आजको यस लेखमा हामी  मधुमेहले आँखाको स्वास्थ्यलाई कसरी असर गर्छ र यस्तो भएमा तपाईँले कस्ता जटिलताहरूको सामना गर्न सक्नुहुन्छ भनेर कुराकानी गर्नेछौँ ।

चिनीको उच्चस्तरले आँखालाई किन पुर्‍याउँछ क्षति ?

हाम्रो आँखा रगतमा चिनीको स्तरमा हुने परिवर्तनहरूप्रति धेरै संवेदनशील हुन्छ । जब रगतमा चिनी लामो समयसम्म उच्च रहन्छ, यसले रेटिनामा रहेका साना रक्तनलीहरूलाई क्षति पुर्‍याउँछ । आँखाको पछाडिको प्रकाश–संवेदनशील तन्तु नै दृष्टिको लागि जिम्मेवार छ । उच्च चिनीले यी तन्तुहरूमा भएका नसाहरूलाई कमजोर पार्ने, सुन्नाउने, आँसु चुहिने वा पूर्ण रूपमा अवरुद्ध हुन सक्छ, जसले गर्दा अक्सिजन र पोषक तत्त्वहरूको सामान्य आपूर्तिमा बाधा पुग्छ ।

यति मात्र होइन । रगतमा चिनीको उच्च मात्राले आँखाको लेन्समा पनि परिवर्तन हुन्छ । तरल पदार्थमा हुने सिफ्टले लेन्स सुन्निन सक्छ, जसले गर्दा अस्थायी रूपमा दृष्टि धमिलो हुन्छ । समयसँगै लगातार उच्च ग्लुकोजको स्तरले क्षतिलाई तीव्र बनाउन सक्छ र दीर्घकालीन जटिलताहरूको जोखिम बढाउन सक्छ । यसबाहेक, मधुमेहले आँखाको तन्तु सुन्निने र अक्सिडेटिभ तनाव निम्त्याउन सक्छ, जसले क्षतिलाई अझ खराब बनाउँछ । सरल भाषामा भन्नुपर्दा तपाईंको मधुमेह जति लामो समयसम्म अनियन्त्रित रहन्छ, गम्भीर आँखा समस्याहरू विकास हुने जोखिम त्यति नै बढी हुन्छ ।

यी हुन् मधुमेहले गर्दा आँखामा हुने समस्याहरू

मधुमेह रेटिनोप्याथी

यो मधुमेहसँग सम्बन्धित गम्भीर आँखा समस्या हो । रगतमा चिनीको उच्च मात्राले रेटिनामा रक्तनलीहरूलाई क्षति पु‍र्‍याएपछि मधुमेह रेटिनोपैथी हुन्छ । प्रारम्भिक चरणहरूमा, साना रक्तनलीहरूबाट तरल पदार्थ वा रगत चुहिने हुन्छ जसका कारण आँखा सुन्निन थाल्छ । यसको उन्नत चरणहरूमा, असामान्य रक्तनलीहरू बन्छन्, जसले आँखामा रक्तस्राव निम्त्याउन सक्छ र गम्भीर दृष्टि हानि वा रेटिनल डिटेचमेन्ट निम्त्याउन सक्छ ।

डायबेटिक म्याकुलर एडेमा (डीएमई)

मधुमेह भएका मानिसहरूमा यो अवस्था सामान्य हो । रेटिनाको मध्य भाग म्याकुलामा तरल पदार्थ चुहिन थालेपछि डीएमई हुन्छ । म्याकुलामा तिक्षण दृष्टिको लागि जिम्मेवार हुन्छ । म्याकुला सुन्निएपछि केन्द्रीय दृष्टि धमिलो वा विकृत गर्न सक्छ, जसले गर्दा अनुहारहरू पढ्न वा पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ ।

मोतीबिन्दु

बुढ्यौलीसँगै मान्छेमा मोतीबिन्दु हुन सक्छ । तर मधुमेह भएका मानिसहरूमा पहिले नै मोतीबिन्दु विकास हुन्छ । रगतमा चिनीको उच्च मात्राले लेन्स  छिटो धुम्म हुन सक्छ जसले गर्दा दृष्टि धमिलो हुन सक्छ ।

ग्लूकोमा

मधुमेह भएका मानिसहरूमा ग्लुकोमा हुने जोखिम पनि बढ्छ । यो त्यस्तो अवस्था हो जसमा आँखा भित्र दबाब बढ्छ र अप्टिक नर्भलाई क्षति पुर्‍याउँछ ।

अस्थायी दृष्टि परिवर्तन

उच्च मधुमेहका भएका बिरामीहरूले पनि अस्थायी दृष्टि परिवर्तनहरू अनुभव गर्न सक्छन् । रगतमा चिनीको स्तरमा उतारचढावले लेन्सको आकारमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ, जसले गर्दा यी समस्याहरू हुन्छन् । मधुमेह नियन्त्रणमा आएपछि यी परिवर्तनहरू प्रायः समाधान हुन्छन् ।

मधुमेहका कारण हुने आँखाको समस्या प्रायः प्रारम्भिक चरणमा लक्षण बिना नै विकसित हुन्छ, तर अवस्था बढ्दै जाँदा, निम्न लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्।

• धमिलो वा परिवर्तित दृष्टि
• कालो दाग वा फ्लोटर्स देखिनु
• रातमा हेर्न कठिनाइ
• केन्द्रीय वा परिधीय दृष्टिमा हानी
• रङ्गहरू  फिका देखिनु

यसलाई रोक्न के गर्ने ?

अब प्रश्न यो छ कि मधुमेहको साथ आफ्नो आँखाको स्वास्थ्यको ख्याल कसरी राख्ने र यी रोगहरूको जोखिम कम गर्ने ।  तपाईँ आफ्नो डाक्टरले सिफारिस गरेका यी उपायहरू प्रयास गर्न सक्नुहुन्छ:

• आफ्नो रगतमा चिनी नियन्त्रणमा राख्नुस्
• नियमित रूपमा आँखाको परीक्षण गर्नुस्
•  रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा राख्नुस्
• पौष्टिक आहार खानुस्
• धूम्रपान नगर्नुस्
• शारीरिक रूपमा सक्रिय रहनुस् र नियमित व्यायाम गर्नुस्
• आफ्नो आँखालाई तनावबाट जोगाउनुस्
• स्क्रिन समय सीमित गर्नुस्
•  पर्याप्त प्रकाशमा काम गर्नुस्
• नियमित रूपमा औषधिको सेवन गर्नुस् ।

यी उपायहरूले तपाईंको आँखाको स्वास्थ्यलाई मद्दत गर्छ नै समग्रमा तपाईंलाई पनि फिट रहन मद्दत गर्नेछ । समस्याको प्रारम्भिक पहिचानले तपाईंलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्नेछ।

(अस्वीकरण: सल्लाहसहितको यो सामग्रीले सामान्य जानकारी मात्र प्रदान गर्दछ, थप जानकारीका लागि सधैँ विशेषज्ञ वा आफ्नो डाक्टरसँग परामर्श गर्नुहोस् ।)