नेपालमा शान्ति प्रक्रियाको सुरुवातसँगै दशकौँदेखि हेपिएर रहेको श्रमिक वर्गले आफ्नो अधिकार प्राप्तिका लागि भीषण संघर्ष गरे, फलस्वरूप केही उपलब्धि समेत हात पार्न सफल भए ।  

श्रमिकका समस्याको समाधान र हकहितका लागि बनेको ट्रेड युनियन श्रमिक शक्तिका रूपमा स्थापित छ । राज्य सत्तामा वर्गीय पक्षधरता कायम गर्न पनि यसले दीर्घकालीन हिसाबले संगठित शक्तिको उपयोग गर्छ । राज्य व्यवस्था परिवर्तनको आन्दोलनमा ट्रेड युनियनहरू आन्दोलनको मुख्य शक्तिका रूपमा रहेको विगतको जनयुद्ध तथा जनआन्दोलनले पुष्टि गरिसकेका छन् । 

पछिल्लो समय नेपालको ट्रेड युनियन आन्दोलन कुहिरोको कागजस्तो अवस्थामा छ । श्रम बजारमा हेरिनसक्नु समस्या छन्, नेपाली श्रम–बजार रित्तिएसरि युवा तथा दक्ष श्रमिकको विदेश पलायनको क्रम दिन प्रतिदिन बढ्दो अवस्थामा छ । यो दृश्यले राज्य सत्तालाई दुख्छ, न त श्रमिकहरूको मसिहा ट्रेड युनियनलाई । ट्रेड युनियन आन्दोलनहरूले निर्दिष्ट गरेको प्रोजेक्टहरू सञ्चालन गर्ने संरचनामा रूपान्तरण हुँदै गएका छन् । मुद्दाका आधारमा संगठन निर्माण हुने र त्यो मुद्दालाई श्रमिकको हितमा कसरी लागु गराउने भन्ने विषयले प्राथमिकता पाउन छाडेका छन् । दातृ संस्थाहरूले कुन इस्युमा लगानी गर्छन्, त्यसै अनुरूपको एजेन्डा बन्न थालेका छन् । के यस्तो संस्कृतिले नेपाली ट्रेड युनियन आन्दोलनप्रति श्रमिक आश्वस्त हुन सक्छन् ? नेपाली ट्रेड युनियन आन्दोलन मुर्झाउँदै जानुको कारणमध्येको मुख्य कारण हो कि यो ? गम्भीर आत्मसमीक्षा मजदुर संगठनहरूले गर्न जरुरी छ । 

प्रविधिको नवीनतम विकास र विश्वव्यापीकरणले श्रम बजारलाई प्रभावित गरी श्रम बजारमा चुनौती र अवसरसहितका समस्या पैदा गरेका छन् । यस अवस्थामा मजदुर संगठनले श्रमिकसँग अझ बढी अन्तक्र्रिया गरी वास्तविक समस्यासम्म पुग्ने बाटो बनाउन जरुरी छ । श्रमिक संगठन प्रविधिमैत्री बन्न जरुरी छ नै, श्रमिकको आजको समस्या पहिचान गरी त्यसलाई कसरी श्रमिकका पक्षमा समाधान गर्न सकिन्छ, त्यता कार्यक्रम बनाएर लाग्न जरुरी छ । 

प्रविधिको नवीनतम विकास र विश्वव्यापीकरणले श्रम बजारलाई प्रभावित गरी श्रम बजारमा चुनौती र अवसरसहितका समस्या पैदा गरेका छन् । यस अवस्थामा मजदुर संगठनले श्रमिकसँग अझ बढी अन्तक्र्रिया गरी वास्तविक समस्यासम्म पुग्ने बाटो बनाउन जरुरी छ ।

नेपालमा विभिन्न राजनीतिक पार्टीका विचार र कार्यदिशालाई अंगीकार र समर्थन गर्ने झन्डै दुई दर्जन ट्रेड युनियन महासंघ अस्तित्वमा छन् । त्यसमध्ये पाँच–सात वटा महासंघ श्रमिकका बिचमा अस्तित्वमा रहेका छन् भने बाँकी सबै कागजी रूपमा छन् । यस्तै नीतिगत रूपमा श्रमिक पक्षीय हस्तक्षेपका लागि ट्रेड युनियनको संयुक्त फोरम संयुक्त ट्रेड युनियन समन्वय केन्द्र लगायत अस्तित्वमा छन् । विभिन्न दातृ संघ–संस्थाले श्रमिकहरूको हकहितका निमित्त ट्रेड युनियनमार्फत सहयोग पनि गरिरहेका छन् । तर यस्ता संयुक्त फोरम श्रमिकका समस्या समाधानका लागि क्रियाशील हुनुभन्दा पनि कसरी परियोजना ल्याउने र सञ्चालन गर्ने भन्ने केन्द्रित देखिन्छन् । 

श्रमिकहरूको माझ अस्तित्व नै नभएका ट्रेड युनियन महासंघहरू ती संयुक्त फोरममा आफूलाई सबभन्दा बढी मजदुर पक्षीय देखाउन उद्यत् रहेका छन् । साथै ठुला ट्रेड युनियनहरू समेत त्यस्ता फोरमलाई श्रमिकमैत्री बनाउनुको साटो परियोजना केन्द्रित मात्र हुँदै गएका देखिन्छन् । श्रमिकका बिचमा रहेका ट्रेड युनियनहरूले श्रमिकहरूसँग अन्तक्र्रिया गरी श्रमिककेन्द्रित कार्यक्रम तय गर्नुपर्ने देखिन्छ । यस्तो कार्यक्रमलाई सबै महासंघहरू सहमत हुन सक्ने संयुक्त फोरममार्फत अगाडि बढाउनुपर्छ । यसो गर्दा कागजी ट्रेड युनियनहरू हराउँदै जानेछन् भने श्रमिकको वास्तविक मुद्दा साझा फोरममार्फत हल गर्न सहज हुनेछ । 

ट्रेड युनियनहरूले श्रमिकको रोजगारीको स्थायित्व तथा नयाँ रोजगारी सिर्जनालाई मुख्य मागका रूपमा उठाउन जरुरी छ । पर्यटन क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकले दशकौँदेखि प्राप्त गर्दै आएको सेवा–शुल्क पुनः प्राप्तिका लागि दरिलो नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक छ । जीवन धान्न पुग्ने पारिश्रमिक वा नेपाल सरकारको श्रेणीविहीन कर्मचारीसरह न्यूनतम पारिश्रमिकको व्यवस्थाका लागि पहल गर्नुपर्नेछ । यस्तै श्रमिक सहुलियत कार्डको व्यवस्था गरिनुपर्छ । नेपाली युवा श्रमिक बिदेसिने तर विदेशी श्रमिक नेपालमा काम गर्ने अवस्थाको अन्त्य गरिनुपर्छ । यस्तै बिदेसिने र भित्रिने श्रमिकको यकिन तथ्यांक राज्यसँग हुनुपर्छ ।

नेपालमै बसेर श्रम गर्न र त्यस्ता श्रमप्रति सम्मानको वातावरण बनाउन ट्रेड युनियन लाग्न जरुरी छ । श्रमिक आपूर्तिकर्ताको नाममा भइरहेका खुलेआम मानव बेचबिखनका विरुद्ध अभियान चलाउनु, सामाजिक सुरक्षाको पूर्ण कार्यान्वयनमा पहल गर्नु,  नीतिगत तहमा श्रमिकको प्रतिनिधित्वको सुनिश्चितताका लागि पहल गर्नु आजको ट्रेड युनियनको कर्म हो ।