केही समयअघि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले ३० वर्ष भित्रै तीन वटा बच्चा जन्माउन सुझाव दिनुभयो । प्रधानमन्त्रीले यस्ता सुझाव दिए पनि कुनै पनि दम्पतीले कति बच्चा जन्माउने भन्ने निर्णय स्वयम्ले गर्ने गर्छन् । 

बच्चा जन्माउन नचाहने दम्पतीले परिवार नियोजनका अस्थायी र स्थायी साधन प्रयोग गरेर आफ्नो परिवारको योजना बनाइरहेका हुन्छन् । तर परिवार नियोजनका अस्थायी साधन प्रयोग गर्दै गर्दा महिलाहरूमा विभिन्न समस्या देखिने गरेको छ । 

कतिपयले त बाँझोपनाको समस्या भएको भन्दै गुनासो समेत गर्ने गरेका छन् । परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गर्दा के कस्ता असर देखिन्छन् ? यसको भ्रम र यथार्थका विषयमा हामीले नेपाल परिवार नियोजन सङ्घकी नर्सिङ इन्चार्ज बबी विष्टसँग कुराकानी गरेका छौँ :

• परिवार नियोजनको साधनले स्वास्थ्यमा केही असर गर्छ ? 

परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गर्दा स्वास्थ्यमा कुनै पनि दीर्घकालीन असर गर्दैन । 

तपाईंले परिवार नियोजनको साधन पाँच वर्षसम्मको लागि डिपो वा इम्प्लान्ट लगाउनुभएको छ भने : 

• पाँच वर्षसम्म तपाईँको महिनावारी पाँच वर्षसम्मको लागि गडबड हुन सक्छ । 
• महिनावारी हुन पनि सक्ने/नहुन सक्ने समस्या देखिन सक्छ ।
• तीन महिनामा एक पटक मात्रै महिनावारी हुने लगायतका समस्या देखिन सक्छ । 
• महिनावारी भयो भने लामो अवधिसम्म रगत बगिरहने हुन सक्छ । 

• धेरै रगत बगेको अवस्थामा के गर्ने ? 

धेरै रगत बगेको अवस्थामा स्वास्थ्य संस्थामा तत्कालै जानुपर्छ । यदि एक घण्टामा दुई वटा र दुई घण्टामा चारवटा प्याड भिज्ने गरी रगत बग्यो भने तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मी वा स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्ने हुन्छ । तर थोरै थोरै रगत देखा परेको छ भने यो सामान्य हो भन्ने बुझ्नु पर्छ । 

• परिवार नियोजनका कुन-कुन साधन प्रयोग गर्दा मोटोपन बढ्न ?

डिपो, इम्प्लान्ट, पिल्स जस्ता परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गर्दा तपाईँमा मोटोपन बढ्न सक्छ । तर कपर्टी राख्नुभयो भने मोटाइँदैन, तर कपर्टीले महिनावारी भएको समयमा बढी रगत बग्ने, वा महिनावारी भएको देखा पर्ने तर चार दिनपछि बढी रगत जाने जस्ता समस्या देखिन सक्छ । कसैलाई आठ दिन मात्रै महिनावारीमा रगत देखिने हुन्छ भने १२ दिनसम्म पनि रगत बग्ने समस्या हुन सक्छ । यो सामान्य हो । तर धेरै रगत बगेको खण्डमा जहाँबाट व्यक्तिले परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरेको छ त्यही गएर जाँच गराउनुपर्छ । 

• परिवार नियोजनको साधन जहाँ प्रयोग गरेको छ, केही समस्या भएमा त्यहीँ जानुपर्छ ? 

पर्छ । किनभने कतिपय महिला मैले परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरेको छु भन्न लाज मान्ने गर्छन् । चिकित्सकहरूले किन समस्या भइरहेको छ भनेर थाहा पाइराखेका हुँदैनन् । जसका कारण अनावश्यक खर्च र औषधीको प्रयोग भइरहेको हुन्छ । त्यसैले परिवार नियोजन जुन स्थानमा गरेको त्यही गएर आफूलाई परेको समस्या राख्नु राम्रो हुन्छ । 

• महिलाहरूले मात्रै परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरिरहेका हुन्छन् । पुरुषहरूले पनि परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरे अझै सहज हुन्थ्यो नि होइन ? 

नेपालमा महिलाहरूले प्रयोग गर्ने परिवार नियोजनको साधन बढी छ । पुरुषका लागि अस्थायी साधन भनेको कन्डम नै हो । कि त स्थायी परिवार नियोजन नै गर्नुपर्ने हुन्छ । जुन भनेको बन्ध्याकरण नै हो । पुरुष पार्टनरहरूले सुरक्षित तवरले कन्डम प्रयोग गर्दिनु भयो हर्मोनल परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गर्न नमिल्ने महिलाहरूलाई सहज हुन्छ । 

• परिवार नियोजनको साधनको विषयमा पुरुषले बुझ्नै पर्ने कुरा के हो ? 

कन्डम लगाएर सम्पर्क राख्यो भने यौन सम्बन्धमा सन्तुष्टि आउँदैन भन्ने भ्रम छ । तर त्यो गलत हो । यदि पुरुषहरूले कन्डमको प्रयोग गर्ने गरिदिनुभयो भने यौन जन्य सङ्क्रमणबाट जोगिन, महिला गर्भवती हुनबाट जोगिन सहयोग मिल्छ । 

• परिवार नियोजनको साधनले अन्य के-के समस्या भयो भन्ने गुनासो आएको हुन्छ ? 

हर्मोनल परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गर्नेहरूले महिनावारी गडबड भयो भन्ने समस्या लिएर आउनुहुन्छ । कतिपयले बाँझोपनको समस्या भएर समेत आउनुहुन्छ । तर कुनै पनि परिवार नियोजनको अस्थायी वा स्थायी साधनले बाँझोपना ल्याउँदैन र दीर्घकालीन रोगहरू निम्ताउँदैन । 

प्रत्येक परिवार नियोजनको साधनको धेरै फाइदा छ भने सामान्य साधारण असरहरू देखिन्छन् । तर पछिसम्म जटिलता भने निम्ताउँदैन । परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरेपछि केही समय भने बच्चा बस्न समय लाग्ने हुन सक्छ । 

कुन परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गर्दा कति समयसम्म गर्भ बस्दैन ? 

तीन महिने डिपो लगाएका महिलाको गर्भ बस्न १२ देखि १८ महिना लाग्न सक्छ । किनभने डिपोले हर्मोनल परिवर्तन गरेको हुन्छ । 

• इम्प्लान्ट प्रयोग गर्नुभएको छ भने गर्भ बस्न ३ महिना ढिलो हुन्छ ।  
• पिल्स प्रयोग गर्नुभएको छ भने गर्भ बस्न ९ देखि १२ महिना ढिलो हुन सक्छ । 
• कपर्टी प्रयोग गर्नुभएको छ भने कपर्टी निकाल्ने बित्तिकै गर्भ बस्छ ।

त्यसैले महिलाले परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरेको छ भने मैले चाहेको बेला गर्भ बस्न समय लाग्छ भन्ने बुझ्नु पर्छ त्यही अनुसार आफूलाई तयार गर्नुपर्छ, आत्तिनु हुँदैन । तर लामो समयसम्म पनि गर्भ बसेन भने चिकित्सकको जानु भने आवश्यक छ । 

परिवार नियोजनका लागि अन्य विधिहरू पनि छन् । 

मालाचक्र विधि 

• मालाचक्र विधिमा महिलाले महिनावारी चक्र र आफ्नो महिनावारी चक्रमा गर्भ रहन सक्ने/नसक्ने दिनहरूको पहिचान गर्न सक्छन् । 
• यो विधिमा गर्भवती हुनबाट बच्न गर्भवती हुन सक्ने सम्भावित दिनहरूमा दम्पतीहरूले यौन सम्पर्क राख्न हुन्न वा कन्डमको सही तरिकाले प्रयोग गर्नुपर्छ । 
• मालामा भएका १२ वटा सेतो रङका गेडीहरूले महिनावारी चक्रको ८औँ दिनदेखि १९औँ दिनसम्म गर्भधारण हुनसक्ने दिनहरूलाई जनाउँछ । यी दिनहरूमा कन्डमको प्रयोग गर्नु पर्छ वा यौन सम्पर्क नराखी बस्नु पर्छ ।
• यो विधि नियमित महिनावारी (महिनावारी चक्र २६ देखि ३२ दिन) हुने महिलाहरूको लागि उपयुक्त छ ।

स्तनपान विधि 

स्तनपान विधि प्राकृतिक गर्भनिरोधको विधि हो । जुन बच्चा जन्मिने बित्तिकै प्रयोग गरिन्छ । यो यस्तो विधि हो जुन निश्चित प्रक्रिया अपनाए मात्र काम गर्छ ।

जब महिलाले पूर्ण रूपमा स्तनपान गराउँछिन् उनको अण्डाशयबाट अण्डा निष्कासन हुँदैन र गर्भवती हुनबाट बचाउँछ । प्रसूति पश्चात्का महिलाहरूले पूर्णरुपमा स्तनपान गराएमा, बच्चाको उमेर छ महिनाभन्दा कम छ भने,  सुत्केरीपछि महिनावारी सुरु भैसकेको छैन भने यो विधिले पनि गर्भ रहनबाट जोगाउँछ । 

स्तनपान विधिको पूर्ण प्रभावकारिताको लागि बच्चालाई ठोस आहार र पानी पनि नदिई स्तनपान मात्र (४–६ घण्टा भन्दा बढी फरक नपर्ने गरी २४ घण्टामा कम्तीमा ८–१० पटक साथै बच्चाले मागेको बेला) गराई राख्नुपर्दछ । 

यदि स्तनपनमा कमी आयो भने महिनावारी सुरु हुन सक्छ । महिनावारी सुरु हुनु भनेको शरीरले गर्भ निरोध गर्न नसक्ने सङ्केत पनि हो ।