सन् १९७० को दशकमा जब देव आनन्द आफ्नो फिल्म ‘हरे रामा हरे कृष्णा’ बनाउँदै थिए, तब हिन्दी फिल्मकी कुनै पनि नायिका फिल्ममा उनको बहिनीको भूमिका निर्वाह गर्न तयार भइरहेका थिएनन्।

सबैजना उनीसँग रोमान्टिक भूमिका नै गर्न चाहन्थे, यद्यपि फिल्ममा उनको बहिनीको भूमिका नायिकाको भूमिकाभन्दा ठुलो थियो र त्यसमा अभिनयको निकै गुञ्जायस थियो।

देव आनन्द चाहन्थे कि यस फिल्ममा एउटी यस्तो युवतीलाई लिइयोस् जो हेर्दा त भारतीय होस् तर उनको हुर्काइ पश्चिमा शैलीमा भएको होस् र जसलाई पर्दामा चुरोट पिउन र छोटा कपडा लगाउन कुनै समस्या नहोस्।

त्यही समयमा देव आनन्दका साथी अमरजीतले आफ्नो घरमा एउटा पार्टी राखे, जहाँ उनले हालसालै ‘मिस एसिया प्यासिफिक’ चुनिएकी जिनत अमानलाई पनि आमन्त्रित गरे। जिनत आधुनिक पहिरनमा सजिएर उक्त पार्टीमा पुगिन्।

‘परिपक्व अभिनेत्री’
देव आनन्द आफ्नो आत्मकथा 'रोमान्सिङ विद लाइफ' मा लेख्छन्, ‘जिनत मेरो अगाडि आत्मविश्वासले भरिएर बसेकी थिइन्। उनले स्ल्याक्स लगाएकी थिइन् र हातमा एउटा सानो पर्स थियो। अचानक उनको हात पर्सभित्र गयो र त्यहाँबाट उनले एउटा महँगो चुरोटको बट्टा निकालिन्।’
‘त्यसपछि उनले लाइटरले चुरोट सल्काइन्। उनलाई आफूलाई कसले हेरिरहेको छ भन्ने कुराको कुनै परवाह थिएन। त्यही बेला उनको आँखा मसँग जुध्यो। उनी मुस्कुराइन् र आफ्नो हात अघि बढाउँदै मतिर चुरोटको बट्टा तेर्साइन्। म कहिलेकाहीँ मात्र चुरोट पिउँथेँ तर यसपटक मैले अस्वीकार गर्न सकिनँ।’

जब-जब राज कपुर कुनै नयाँ फिल्म सुरु गर्थे, उनकी नयाँ नायिकाबारे धेरै अनुमान लगाइन्थ्यो। ‘सत्यम शिवम सुन्दरम’ को हकमा पनि त्यस्तै भयो।

देव आनन्द लेख्छन्, ‘भोलिपल्ट साढे एघार बजे मैले उनलाई स्क्रिन टेस्टका लागि बोलाए। उनी क्यामेरा फ्रेन्डली थिइन्। सजिलै स्क्रिन टेस्ट पास गरिन्। उनले धेरै राम्रो सनग्लास (चस्मा) लगाएकी थिइन्। मैले भनेँ कि यो तिमीलाई निकै सुहाएको छ। उनले तुरुन्तै त्यो चस्मा उतारिन् र मेरो खल्तीमा राखिदिइन्। त्यो चस्मा आज पनि मसँग सुरक्षित छ।’

देव आनन्दले जिनतलाई यस फिल्मको सुटिङका लागि नेपाल ल्याए। यस फिल्मको चर्चित गीत ‘दम मारो दम’ को छायाङ्कन हुनुअघि नै जिनत अमान एक परिपक्व अभिनेत्री बनिसकेकी थिइन्।

यस फिल्मले जिनतलाई हिन्दी फिल्म उद्योगमा थप बलियो रूपमा स्थापित गर्‍यो र उनी युवा तथा आधुनिक पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्न थालिन्।

राज कपुरले पनि रोजे
‘दम मारो दम गर्ल’ रातारात सुपरस्टार बनिन् तर उनलाई हिरोको बहिनीको छापबाट बाहिर निकाल्न देव आनन्दले उनीसँग ‘हिरा पन्ना’ फिल्म बनाए, जसमा उनले एक अन्तर्राष्ट्रिय फोटोग्राफर र मोडलको भूमिका निर्वाह गरिन्।

जिनतलाई अर्को एउटा फिल्मले प्रसिद्धि दिलायो, त्यो थियो राज कपुरको ‘सत्यम शिवम सुन्दरम’।

जब-जब राज कपुर कुनै नयाँ फिल्म सुरु गर्थे, उनकी नयाँ नायिकाबारे धेरै अनुमान लगाइन्थ्यो। ‘सत्यम शिवम सुन्दरम’ को हकमा पनि त्यस्तै भयो।

यस फिल्ममा कसलाई नायिका लिने भनेर राज कपुर अझै सोचिरहेका थिए, त्यही बेला जिनत अमान घाँघरा चोली लगाएर र कपालमा गजरा लगाएर उनको कटेजमा पुगिन्।

ऋतु नन्दाको किताब ‘राज कपुर द वन एन्ड ओन्ली शोम्यान’ मा जिनत अमानले राज कपुरबारे भनेकी छन्, ‘जब मैले उहाँको कोठाको ढोका ढकढकाएँ, उहाँले सोध्नुभयो – को हो ? मैले भनेँ, तपाईंकी भावी नायिका रूपा। उहाँले मेरो स्क्रिन टेस्ट लिनुभयो र मैले त्यो भूमिका पाएँ। राज कपुरकी कला निर्देशक भानु अथैयाले मेरो माटोको एउटा पुतला बनाउन लगाइन्। उनी त्यसमा थरीथरीका लुगा लगाएर हेर्थिन् कि त्यो कस्तो देखिन्छ। मैले आफूलाई पूर्ण रूपमा राज कपुरको जिम्मा लगाइदिएँ।’

‘उहाँ एक कुमाले जस्तै हुनुहुन्थ्यो र म उहाँको हातमा भएको माटो जस्तै थिएँ। यो फिल्म सुट गर्न पूरा दुई वर्ष लाग्यो। धेरैजसो सुटिङ पुणेमा रहेको उहाँको फार्ममा भयो। त्यहाँ हरेक बिहान मेरा लागि ताजा फूलहरू उपलब्ध हुन्थे। उहाँले पूरै फार्ममा मेरा ठूला-ठूला पोस्टरहरू लगाइदिनुभएको थियो।’

‘क्यामेरा पछाडि उहाँ निकै कडा व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो र कुनै कुरामा सम्झौता नगर्ने। कथाको माग अनुसार मलाई अक्सर पानीमा भिज्नु पर्थ्यो। तर सुटिङपछि मेरा लागि ओढ्न एउटा तातो सल र एक चम्चा ब्रान्डी सधैँ तयार रहन्थ्यो।’

उही वर्ष कृष्ण शाहले उनलाई एक अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म ‘शालीमार’ मा साइन गराए, जसमा रेक्स ह्यारिसन र धर्मेन्द्र उनका हिरो थिए। अमिताभ बच्चनका साथ आएको उनको फिल्म ‘डन’ ले बक्स अफिसमा उनको मागलाई झन् बढाइदियो।

मोडलिङ र मिस एसिया प्यासिफिक
जिनत मिश्रित संस्कृतिबाट आएकी थिइन्। १९ नोभेम्बर १९५१ मा बम्बईमा जन्मेकी जिनत सुरुदेखि नै फिल्मसँग जोडिएकी थिइन्।

अमेरिकाबाट फर्किएर उनले मोडलिङमा आफ्नो हात आजमाइन् र सन् १९७० मा ‘फेमिना मिस इन्डिया’ प्रतियोगितामा दोस्रो स्थानमा आइन्। त्यसपछि उनले ‘मिस एसिया प्यासिफिक’ को उपाधि जितिन्।

उनका बुवा अमानुल्लाह खान फिल्म अभिनेता मुरादका काकाका छोरा थिए। अमानुल्लाह स्क्रिनप्ले र डायलग राइटर थिए र उनले के आसिफ, सोहराब मोदी र अब्दुल रसिद कारदार जस्ता धेरै सफल निर्देशकहरूसँग काम गरेका थिए। उनी ‘मुगल-ए-आजम’ लेख्ने लेखकहरूको टोलीमा पनि समावेश थिए।

जिनत निकै सानो छँदा उनका आमाबुवाको सम्बन्ध विच्छेद भएको थियो। उनी भारतमा जन्मिए पनि उनको पालनपोषण जर्मनीमा भयो र उनले आफ्नो पढाइ अमेरिकामा गरिन्।

अमेरिकाबाट फर्किएर उनले मोडलिङमा आफ्नो हात आजमाइन् र सन् १९७० मा ‘फेमिना मिस इन्डिया’ प्रतियोगितामा दोस्रो स्थानमा आइन्। त्यसपछि उनले ‘मिस एसिया प्यासिफिक’ को उपाधि जितिन्।

बोल्ड र असामान्य भूमिका
उनलाई सबैभन्दा पहिले ओपी रल्हनले सन् १९७१ मा आफ्नो फिल्म ‘हलचल’ मा काम दिए। १९७० को दशकमा उनले आफ्ना भूमिकाहरूमार्फत हिन्दी फिल्मकी नायिकाको छविलाई पूर्ण रूपमा बदलिदिइन्। उनी जस्तो पहिरनमा देखिइन्, त्यसअघि भारतीय नायिकाहरू विरलै देखिन्थे।

उनका चरित्रहरू आम नायिकाको भूमिकाभन्दा निकै फरक र ‘बोल्ड’ हुन्थे। जिनतले सायदै कुनै फिल्ममा साडी लगाएकी छिन्। उनले यस्ता पात्रहरू रोजिन् जो त्यस समयमा सामान्य मानिँदैनथे।

सन् १९७३ मा आएको ‘धुन्ध’ मा उनले विवाहेत्तर सम्बन्ध राख्ने महिलाको भूमिका गरिन्। ‘रोटी कपडा और मकान’ मा उनले एक करोडपतिको चाहनामा आफ्नो बेरोजगार प्रेमीलाई छाडिदिएकी थिइन्। ‘अजनबी’ मा उनले एउटा यस्तो महिलाको भूमिका निर्वाह गरिन् जो आफ्नो महत्त्वाकांक्षा पूरा गर्न गर्भपतन गराउन समेत पछि पर्दिनन्।

‘मनोरञ्जन’ मा उनी एक यौनकर्मीको भूमिकामा आएकी थिइन् जसलाई आफ्नो कामप्रति कुनै पछुतो छैन। जब उनी बिकिनी लगाएर फिरोज खानको फिल्म ‘कुर्बानी’ मा देखिइन्, तब उनले हलिउड अभिनेत्री बो डेरेकको याद दिलाएकी थिइन्।

पछि उनले एक अन्तर्वार्तामा भनेकी थिइन्, ‘मभन्दा अघि नायिकाहरू या त राम्रो भूमिकामा आउँथे या नराम्रो, कालो वा सेतो । म सायद पहिलो नायिका थिएँ जसले ‘खैरो’ पनि एउटा रङ हुन्छ भनेर देखाउने प्रयास गरेँ। मैले ती निर्देशकहरूसँग काम गरेँ जो त्यस समयका सर्वश्रेष्ठ निर्देशक थिए।’

जिनतले त्यस जमानाका शीर्ष निर्देशकहरू नासिर हुसेन, बीआर चोपडा, मनोज कुमार, प्रकाश मेहरा, राज खोसला, शक्ति सामन्त र मनमोहन देसाईका फिल्महरूमा काम गरिन्।

सञ्जय खानसँगको नजिकपना
तर जहाँ एकतर्फ जिनत आफ्नो व्यावसायिक जीवनको उचाइ छुँदै थिइन्, अर्कोतर्फ उनको निजी जीवनमा धेरै आँधीहरू आइरहेका थिए। उनले सञ्जय खानसँग विवाह गरिन्, जबकि सञ्जय पहिले नै विवाहित भएको बताइन्थ्यो। सञ्जय र जिनतको भेट फिल्म ‘अब्दुल्लाह’ को सुटिङका क्रममा भएको थियो तर यसको अन्त्य निकै अप्रिय परिस्थितिमा भयो। 

सञ्जयले आफ्नो आत्मकथा ‘द मिस्टेक्स अफ माइ लाइफ’ मा आफू कसरी जिनतको धेरै नजिक पुगेका थिए भनेर बताएका छन्। सञ्जय खानले लेखेका छन्, ‘धुन्धको सुटिङका क्रममा जब सबैजना सुत्न जान्थे, म र जिनत ‘वाक’ मा निस्कन्थ्यौँ। कहिलेकाहीँ हामी दुवै मेरो मर्सिडिज कारमा घुम्न जान्थ्यौँ। कारको इन्जिनको आवाज मानिसहरूले नसुनून् भनेर म र जिनत कारलाई केही परसम्म हातले धकेल्थ्यौँ। जब कार अलि पर पुग्थ्यो तब हामी इन्जिन स्टार्ट गर्थ्यौँ। फर्कँदा पनि यही प्रक्रिया दोहोर्‍याइन्थ्यो।’

देव आनन्द र राज कपुर
देव आनन्दसँग जिनतको नजिकपनाको चर्चा धेरै फिल्म पत्रिकाहरूमा हुन थालेको थियो। देव आनन्दले यहाँसम्म लेखेका छन् कि एक समय उनी जिनत अमानसँग आफ्नो प्रेम प्रस्ताव राख्नेवाला थिए तर उनले आफूलाई रोके।

राज कपुरले जिनतलाई गुनासो गरे, तिमीले आफ्नो वाचा तोड्यौ। तिमीले त भनेकी थियौ कि तिमी मेरो अगाडि सधैं सेतो साडीमा आउनेछ्यौ। यो सुन्नेबित्तिकै मेरो मुटुका हजार टुक्रा भए।

उनले आफ्नो आत्मकथा ‘रोमान्सिङ विद लाइफ’ मा लेखेका छन्, ‘एक दिन मलाई लाग्यो कि मलाई जिनतसँग प्रेम भएको छ। म उनलाई यो कुरा भन्न चाहन्थेँ। मैले उनलाई फोन गरेर भनेँ कि म उनलाई ताज होटलको ‘रनदेबु’ रेस्टुरेन्टमा खाना खान लैजान चाहन्छु। तर, जिनतले हामीहरू आज अर्को एउटा पार्टीमा जान लागेको बताइन्।’

‘मैले भनेँ, हामी त्यो पार्टीपछि रेस्टुरेन्ट जाऔँला। जब हामी पार्टीमा पुग्यौँ तब राज कपुरले टाढैबाट जिनतको नाम लिएर बोलाए र उनका लागि आफ्ना हातहरू फैलाए। मलाई अचानक लाग्यो कि उनीहरू दुईबिच अलि बढी नै घनिष्ठता छ। राज कपुरले जिनतलाई गुनासो गरे, तिमीले आफ्नो वाचा तोड्यौ। तिमीले त भनेकी थियौ कि तिमी मेरो अगाडि सधैं सेतो साडीमा आउनेछ्यौ। यो सुन्नेबित्तिकै मेरो मुटुका हजार टुक्रा भए। मैले त्यतिबेलै रेस्टुरेन्ट छोड्ने निर्णय गरेँ। मैले आयोजकसँग माफी मागेँ र चुपचाप बाहिर निस्किएँ।’

द रोयल्सकी राजमाता
सन् १९८५ मा जिनतले मजहर खानसँग विवाह गरिन्, जसबाट उनका दुई सन्तान अजान र जहान जन्मिए। यो विवाह पनि धेरै दिन टिक्न सकेन।

मजहर चाहन्थे जिनतले फिल्ममा काम नगरून्। मजहर गम्भीर बिरामी परे र सेप्टेम्बर १९९८ मा उनको निधन भयो। आजकल जिनतको पर्दासँगको नाता टाढिएको छ।

जब उनलाई आजकल फिल्महरूमा किन कम देखिनुहुन्छ भनेर सोधियो, उनको जवाफ थियो– ‘हिन्दी फिल्महरूमा ६० वर्षभन्दा माथिका महिलाहरूका लागि निकै कम भूमिकाहरू लेखिन्छन्।’

यस वर्ष उनलाई फिल्मफेयर लाइफ टाइम अचिभमेन्ट अवार्डबाट सम्मानित गरियो। यसअघि उनलाई नर्वेमा वार्षिक बलिउड फेस्टिभलको मुख्य अतिथि बनाइएको थियो।

जब उनलाई आजकल फिल्महरूमा किन कम देखिनुहुन्छ भनेर सोधियो, उनको जवाफ थियो– ‘हिन्दी फिल्महरूमा ६० वर्षभन्दा माथिका महिलाहरूका लागि निकै कम भूमिकाहरू लेखिन्छन्।’

सन् २००० पछि जिनत अमानले ‘भोपाल एक्सप्रेस’, ‘जाना’, ‘न जाने क्युँ’, ‘बूम’ र ‘पानीपत’ जस्ता फिल्महरूमा काम गरिन्। केही समयअघि जब उनी नेटफ्लिक्स वेब सिरिज ‘द रोयल्स’ मा राजमाताको रूपमा देखा परिन्, तब उनको अभिनयको सर्वत्र प्रशंसा भयो।
बीबीसीका लागि कलेक्टिभ न्युजरुमको तर्फबाट प्रकाशित।