विक्रम संवतको पौष महिनापछि माघ महिना सुरु हुन्छ । सनातन क्यालेन्डर अनुसार, विक्रम संवतको एघारौं चन्द्र महिना र दसौँ सौर्य महिनालाई माघ महिना भनिन्छ । मघा नक्षत्रयुक्त पूर्णिमा हुने भएको कारणले गर्दा यो महिनाको नाम माघ राखिएको हो । 

शास्त्र–पुराणहरूले माघ महिनाको महत्त्व निकै वर्णन गरेको देखिन्छ । माघ महिना सुरु हुने बित्तिकै शुभ घटनाहरू आयोजना गर्न थालिन्छन् । किनभने माघ महिनादेखि दक्षिणायन समाप्त भई उत्तरायण प्रारम्भ हुन्छ । माघ महिनामा गङ्गा र यमुनाको किनारमा माघ मेला पनि सुरु हुन्छ । अंग्रेजी क्यालेन्डर अनुसार, यस वर्ष माघ महिना जनवरी १५ मा सुरु भएको हो  ।

धार्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने माघ महिनाको ठुलो महत्त्व छ । माघ महिनामा देवताहरू मानव रूपमा पृथ्वीमा अवतरण गर्छन् र प्रयाग नदीमा स्नान गर्छन्, ब्रह्मको प्रार्थना र जप गर्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले प्रयाग नदीमा माघ महिनामा स्नान गर्नुको विशेष महत्त्व रहेको छ । 

प्रयाग नदीमा स्नान गर्नाले सबै मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ । यदि पुष्य नक्षत्र माघ पूर्णिमामा पर्छ भने, यस तिथिको महत्त्व अझ बढेर जान्छ ।

प्रयाग गङ्गा र यमुना नदीको सङ्गममा अवस्थित एक प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो । यस्तो देखिन्छ कि प्राचीन समयमा सरस्वती नदीको किनारमा जसरी धेरै यज्ञ र अन्य अनुष्ठानहरू गरिन्थ्यो, पछि गङ्गा र यमुनाको सङ्गममा पनि त्यस्तै अनुष्ठानहरू गरिन्थ्यो । त्यसैले यसको नाम प्रयाग रहन गएको हो । यो तीर्थस्थल प्राचीन कालदेखि नै प्रसिद्ध छ र यहाँबाट बग्ने जल अभिषेक गर्न प्रयोग गरिन्थ्यो । 

यो कुरा वाल्मीकि रामायणमा उल्लेख छ । वनमा जाँदा श्री रामचन्द्रले ऋषि भारद्वाजको आश्रम हुँदै प्रयागको भ्रमण गरेका थिए । प्रयाग लामो समयसम्म कोसल राज्यको हिस्सा थियो । अशोक जस्ता बौद्ध राजाहरूको शासनकालमा यहाँ असङ्ख्य बौद्ध मठ र विहारहरू निर्माण भए । 

अशोकको स्तम्भ अझै पनि समुद्रगुप्तले स्तुतिगान लेखेको किल्ला भित्र छ । ४१४ ईस्वीमा फा–हियान नामक चिनियाँ यात्रीले भ्रमण गरेका थिए । त्यस समयमा प्रयागलाई कोसल राज्यको हिस्सा मानिन्थ्यो । प्रयागको अर्को छेउमा प्रतिष्ठान नाम गरेको प्रसिद्ध किल्ला थियो, जसलाई समुद्रगुप्तले बलियो बनाएका थिए । 

प्रयागको अक्षयवट रूख प्राचीन कालदेखि नै प्रसिद्ध छ । चिनियाँ यात्री ह्वेनसाङले सातौं शताब्दीमा प्रयागको भ्रमण गरेका थिए । उनले अक्षयवट देखे । आज पनि लाखौँ तीर्थयात्रीहरू यस बरगदको रूखको दर्शन गर्न प्रयाग जान्छन्, जुन सृष्टिको सुरुवातदेखि नै अस्तित्वमा रहेको मानिन्छ । 

आफ्नो वर्तमान रूपमा उपलब्ध पुराणहरूमध्ये, मत्स्य पुराणलाई सबैभन्दा प्राचीन र प्रामाणिक मानिन्छ । यस पुराणको अध्याय १०२ देखि १०७ ले यस तीर्थस्थलको महत्त्व वर्णन गर्छ । यसले प्रयाग प्रजापतिको भूमि हो भनेर बताउँछ, जहाँ गङ्गा र यमुना बग्छ । साठी हजार वीर योद्धाहरूले गंगाको रक्षा गर्छन्, र सूर्य आफैँले यमुनाको रक्षा गर्छन् । यहाँको बरगदको रूखलाई शूलपाणीले आफैँले रक्षा गर्छन् । 

जान्हवी नदी बग्ने पाँच पोखरीहरू छन् । माघ महिनामा, सबै तीर्थयात्रीहरू यहाँ बस्न आउँछन् । त्यसैले, यो महिनामा यस तीर्थस्थलमा बस्नु अत्यन्तै फलदायी हुन्छ । सङ्गममा आगोले आफूलाई होम गर्नेहरू आफ्नो रौं जत्तिकै हजार वर्षसम्म स्वर्गमा बस्छन् । 

मत्स्य पुराणमा माथिको वर्णनमा सरस्वतीको कुनै उल्लेख छैन भन्ने कुरा ध्यान दिन लायक छ, जुन पछि मानिसहरूले त्रिवेणी वरपरको भ्रममा थपेका छन् । वास्तविकतामा, त्रिवेणी गङ्गा र यमुनाका दुई धाराहरू र ती दुईको संयुक्त प्रवाहबाट बनेको हो ।

माघ महिनाको शीतल पानीमा डुबुल्की लगाउने मानिस पापबाट मुक्त हुन्छन् । माघ मास वा माघ पूर्णिमामा गङ्गा–यमुना सङ्गममा स्नान गर्नुको ठुलो महत्त्व छ । यदि सङ्गममा होइन भने, गङ्गा, गोदावरी, कावेरी, नर्मदा, कृष्णा, क्षिप्रा, सिन्धु, सरस्वती र ब्रह्मपुत्र जस्ता पवित्र नदीहरूमा भए पनि स्नान गर्नुपर्छ भन्ने शास्त्रोपदेश रहेको छ ।

प्रयागे माघमासे तुत्र्यहं स्नानस्य यद्रवेत् । दशाश्वमेघसहस्त्रेण तत्फलं लभते भुवि ।।

भनिन्छ, माघ महिनामा प्रयागमा तीन पटक स्नान गर्दा प्राप्त हुने जति लाभ पृथ्वीमा दश हजार अश्वमेध यज्ञ गर्दा पनि प्राप्त हुन सक्दैन ।

माघे निमग्नाः सलिले सुशीते विमुक्तपापास्त्रिदिवं प्रयान्ति ।

पद्म पुराणमा माघ महिनाको महत्त्व वर्णन गर्दै भनिएको छ कि भगवान विष्णुलाई पूजा गर्दा पनि त्यति प्रसन्नता हुँदैन जति कि भक्तले माघ महिनामा स्नान गर्नाले मात्र प्रसन्नता मिल्छ । त्यसैले, सबै पापबाट मुक्ति र भगवान वासुदेवको प्रेम प्राप्त गर्न, प्रत्येक व्यक्तिले माघ महिनामा स्नान गर्नुपर्छ ।

माघ महिनामा यहाँ स्नान गर्नाले चारै लक्ष्यहरू पूरा हुन्छन्ः अर्थ, काम, मोक्ष र धर्म । यस स्थानमा स्नान गर्नाले मानिसको अकाल मृत्यु हुँदैन । यो पनि भनिन्छ कि यस घाटमा भगवान विष्णुको पद चिन्ह पाइन्छ । माघ पूर्णिमामा विधिवत स्नान गरी माता गंगाको विधिवत पूजा गर्नाले सबै मनोकामनाहरू पूरा हुन्छन् ।

माघ महिनाको पूर्णिमाको विशेष महत्त्व रहन्छ । पूर्णिमाको दिन जल र वायुमण्डल विशेष ऊर्जाले भरिपूर्ण हुन्छ । यस पटक माघ पूर्णिमामा शनि र बृहस्पतिको संयोग हुनेछ । सूर्य र शुक्रको संयोग पनि बनी रहन्छ । त्यसैले यस दिन स्नान गर्नुको बढी महत्त्व छ । त्यसैले यस दिन स्नान र दान गर्नाले चन्द्र दोष हट्छ र सबै ग्रहहरूको शुभ प्रभाव प्राप्त हुन्छ । 

यस दिन सबै ग्रहहरूसँग सम्बन्धित वस्तुहरू दान गर्नाले राम्रो स्वास्थ्य प्राप्त हुन्छ । माघ महिनाको पूर्णिमा १६ फेब्रुअरीमा पर्ने उल्लेखनीय छ । माघ महिनामा नदीको किनारमा कल्पवास गरिन्छ । कल्पवासको समयमा, माघ महिनामा मन्दिर, आश्रम र नदीको किनारमा सत्संग, प्रवचनका साथै माघ महात्म्य र पुराणका कथाहरू आयोजना गरिन्छन् । 

आचार्य विद्वानहरूले धर्मानुरागीहरूलाई सद आचरण सिकाउने प्रवचनहरू प्रस्तुत गर्छन् । कथा प्रसंग मार्फत, शरीर र मनको स्वास्थ्य कायम राख्न प्रेरित गर्ने अनेक प्रसँगहरू सुनिन्छन् । सत्संग मार्फत धर्मको ज्ञान प्राप्त हुन्छ । धर्मको ज्ञानले जीवनका बाधाहरूको सामना गर्न समाधान प्रदान गर्छ ।

यसका साथै, कल्पवासमा स्वाध्यायको महत्त्वपूर्ण स्थान छ । स्वाध्यायको दुईवटा अर्थ छन्ः एउटा आत्म–अध्ययन हो, र अर्को धार्मिक शास्त्रहरूको अध्ययन । आत्म–अध्ययन भनेको असल विचारहरूको अध्ययन गर्नु र यो अध्ययनको आचरणमा अभ्यास गर्नु हो । आफ्नो ज्ञान, कार्य र व्यवहारको समीक्षा गर्नु हो, र आफ्नो जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा र खुशी ल्याउने कुनै पनि कुरा पढ्नु हो । त्यसैले, राम्रा पुस्तकहरूलाई आफ्नो साथी बनाउनु राम्रो हो ।

माघ महिनाको शुक्ल पञ्चमीमा वसन्त ऋतु सुरु हुन्छ र तिल चतुर्थी, रथसप्तमी, भीष्माष्टमी आदि व्रतहरू सुरु हुन्छन् । माघ शुक्ल चतुर्थीलाई उमा चतुर्थी पनि भनिन्छ । शुक्ल सप्तमीमा यो व्रत राखिन्छ । माघ कृष्ण द्वादशीमा यमले तिलको बीउ बनाए र दशरथले ती बीउलाई पृथ्वीमा ल्याए र खेतमा रोपे । त्यसैले, मानिसहरूले त्यस दिन व्रत बस्नुपर्छ, तिल दान गर्नुपर्छ र तिल मात्र खानुपर्छ । यस दिन भगवान विष्णुको पूजा गरिन्छ ।

माघ महिनामा धेरै ठाउँमा मेला लाग्छन् । प्रयागको संगम र पश्चिम बंगालको गङ्गा सागरमा मेला लाग्छन् । यसबाहेक, नेपाल र भारतका अनेक नदी तीर्थहरूमा  मेलाहरू लाग्छन् ।

श्रावण महिनादेखि सूर्य दक्षिणायन र माघ महिनादेखि उत्तरायण हुन्छन् । दक्षिणायन हुँदा दिन छोटो, रात लामो र उत्तरायण हुँदा दिन लामो, तर रात छोटा हुने गर्छ । ज्योतिष शास्त्रअनुसार सूर्य १२ राशिमा परिभ्रमण गर्छन् । नयाँ वर्ष वैशाखदेखि मेष हुँदै चैत्रमा मीनमा प्रवेश गर्दै एक वर्ष व्यतीत गर्छन् ।

उत्तरायणलाई शुभ र दक्षिणायनलाई अशुभ भन्ने मान्यता छ । उत्तरायणमा नयाँ घर सर्ने, बिहे, व्रतबन्ध आदि शुमकर्म बढी हुने गर्छ भने दक्षिणायन समयमा अधिकांश मुख्य चाडपर्व चतुर्मास व्रत, सोह्रश्राद्ध, दसैँ, नाग पञ्चमी, कृष्ण जन्माष्टमी, तिहार, छठ आदि पर्छन् ।

माघ महिनाको संक्रान्तिलाई मकर सङ्क्रान्ति पनि भनिन्छ । यस दिन मिथिलामा तिला संक्रान्ति र पहाडमा माघी नामले पर्व मनाइन्छ । ज्योतिष शास्त्र अनुसार सौर्यमासको हिसाबले माघे सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने हुनाले यसलाई ‘मकर सङ्क्रान्ति’ पनि भनिएको हो ।

माघे सङ्क्रान्ति पर्व नेपाल भर विभिन्न नदी तथा त्रिवेणीमा स्नान गरी मन्दिरमा पूजाआजाका साथै घिउ, चाकु, तिलको लड्डु र तरुल खाएर मनाइन्छ । यस पर्वमा देवघाट, बराहक्षेत्र, रिडी, पनौती, दोलालघाट, कन्काई तथा भारतको प्रयाग र गङ्गा सागर लगायतका नदी र घाटहरूमा स्नान, दान, श्राद्ध आदि गर्नेको ठुलो भिड लाग्छ ।

मकर संक्रान्तिको दिन मिथिलामा तिला सङ्क्रान्ति पर्व मनाइन्छ । सनातनमा मकर संक्रान्तिको विशेष महत्त्व छ । यस दिन सूर्य देवको पूजा गरिन्छ । मकर संक्रान्तिमा गङ्गा स्नान र दान गर्नाले धेरै गुणा पुण्य प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । नेपालमा मकर संक्रान्तिलाई पहाडी जिल्लाहरूमा माघे संक्रान्ति, मिथिला, थारू लगायत भारतका हिन्दू समुदायहरूमा माघी र मिथिलाको मौलिक रूपमा तिला सङ्क्रान्ति भनी मनाइन्छ । 

यस दिन बिहान सबेरैदेखि नदी, पोखरी र अन्य जलाशयहरूमा मानिसहरूको भीड देखिन्छ । भक्तहरूले जाडोको पर्वाह नगरी स्नान र ध्यान गरेर सूर्य भगवानको पूजा गर्छन् र पूजा गरेपछि तिल, मुढी–चुडा लड्डु (तिलवा, लाइ) खान्छन् । मानिसहरूले यस दिन दिउँसोको खानामा खिचडी र तरुवा–पापड–चिकनौरी आदि खान्छन् किनभने यसको औषधीय गुण र विशेषताहरू छन् ।

शिशिर ऋतुमा पर्ने यो सङ्क्रान्तिमा शरीर शुद्ध गरी घिउ, चाकु र तिल तथा खिचडी खानाले शरीरमा गर्मीको मात्रा बढेर तागत दिने तथा मास हाली पकाइएको तेल शरीरमा घुस्दा चिसोबाट मुक्त भई शरीरका छालासम्बन्धी र अन्य रोग नाश हुने विश्वास गरिन्छ ।

(लेखक झा इतिहास, संस्कृति र समसामयिक विषयमा रुचि राख्छन्)