तेहरान। इजरायल र अमेरिकाले इरानमाथि संयुक्त आक्रमण गरी सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनी र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूको हत्या गरेपछि तेहरानले तत्काल जवाफ फर्काएको छ। इरानले आफ्नो बदला इजरायल र यस क्षेत्रभरिका अमेरिकी-सम्बन्धित सैन्य स्थलहरू, जसमा खाडी राज्यहरूमा रहेका अमेरिकी सैन्य आधारहरू पनि समावेश छन्, माथि लक्षित भएको बताएको छ।

यो प्रारम्भिक झडपले क्षेत्रीय राजधानीहरू र विश्व बजारका लागि मुख्य प्रश्न तेर्स्याएको छ, के यो प्रतिशोधात्मक आक्रमणको चक्रमा सीमित रहनेछ, वा इरानको आक्रमण क्षमता, सहयोगी शक्तिहरू र ढुवानी तथा ऊर्जा पूर्वाधारमाथिको दबाबले यसलाई लामो अभियानमा परिणत गर्नेछ? 

यस प्रश्नको मुटुमा इरानको क्षेप्यास्त्र भण्डार र अमेरिका तथा अन्यलाई नोक्सान पुऱ्याउन सक्ने अन्य प्लेटफर्महरू र उपकरणहरू छन्।

• यसपटक किन फरक देखिन्छ?

सन् २०२५ को जुनमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि चलाएको १२ दिने युद्धभन्दा फरक, खामेनीको हत्याले तेहरानलाई यो सङ्घर्ष इस्लामिक गणतन्त्रको अस्तित्वका लागि युद्ध हो भन्ने विश्वास दिलाएको देखिन्छ। तेहरानको भनाइमा, ढिलो वा संयमित प्रतिशोधलाई कमजोरीको रूपमा हेरिन सक्छ र यसले थप आक्रमणहरूलाई निम्तो दिन सक्छ।

आइतबार इरानका राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियनले खामेनी र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूको हत्याको बदला लिनु देशको ‘कर्तव्य र वैध अधिकार’ भएको बताएका छन्। तर, इरानले यो ‘बदला’ कुन-कुन तरिकाले लिइरहेको छ?

• इरानको क्षेप्यास्त्र रणनीति: भण्डार, दायरा र रणनीति

इरानको क्षेप्यास्त्र शक्ति यसको लडाई र सङ्केत गर्ने तरिकाको केन्द्रबिन्दु हो। रक्षा विश्लेषकहरूले यसलाई मध्यपूर्वको सबैभन्दा ठुलो र विविध क्षेप्यास्त्र शक्ति भन्छन्, जसमा ब्यालिस्टिक र क्रुज क्षेप्यास्त्रहरू समावेश छन्, र यो तेहरानलाई आधुनिक वायुसेना नभए पनि लक्षित स्थानसम्म पुग्न सक्ने क्षमता दिन डिजाइन गरिएको छ।

इरानी अधिकारीहरूले देशको क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमलाई प्रतिरोधको मेरुदण्डको रूपमा चित्रण गर्छन्, किनभने वायुसेना पुरानो विमानमा निर्भर छ। पश्चिमी सरकारहरूले इरानका क्षेप्यास्त्रहरूले क्षेत्रीय अस्थिरतालाई बढावा दिने र भविष्यमा आणविक हतियार पुऱ्याउने भूमिकालाई समर्थन गर्न सक्ने तर्क गर्छन्, जुन दाबीलाई तेहरानले अस्वीकार गर्छ।

सबैभन्दा लामो दूरीका इरानी ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू २००० किमी (१,२४३ माइल) देखि २५०० किमी (१,५५३ माइल) सम्म यात्रा गर्न सक्छन्। यसको अर्थ यी क्षेप्यास्त्रहरूले इजरायल, खाडीभरिका अमेरिकी-सम्बन्धित आधारहरू र यस क्षेत्रको धेरै भागमा पुग्न सक्छन् । तर ट्रम्प र उनका केही नजिकका व्यक्तिहरूको दाबी विपरीत, यी क्षेप्यास्त्रहरू अमेरिका पुग्न सक्दैनन्।

• छोटो दूरीका क्षेप्यास्त्रहरू: पहिलो प्रहार

छोटो दूरीका ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू, करिब १५०-८०० किमी (९३-५०० माइल), नजिकका सैन्य लक्ष्यहरू र तीव्र क्षेत्रीय आक्रमणका लागि बनाइएका हुन्।

मुख्य प्रणालीहरूमा फतेहका भेरियन्टहरू: जोल्फघार, कयाम-१ र पुराना शाहब-१/२ क्षेप्यास्त्रहरू समावेश छन्। तिनीहरूको छोटो दायरा सङ्कटमा एक फाइदा हुन सक्छ। तिनीहरूलाई भोलिहरूमा प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ, चेतावनी समय घटाउन सकिन्छ र पूर्व-प्रहारलाई अझ कठिन बनाउन सकिन्छ।

इरानले जनवरी २०२० मा यो रणनीति प्रयोग गरेको थियो, जब अमेरिकाले देशका सबैभन्दा प्रख्यात जनरल कासिम सुलेमानीको हत्या गरेपछि इराकको ऐन अल-असद एयरबेसमा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको थियो। यस आक्रमणले पूर्वाधारमा क्षति पुऱ्यायो र १०० भन्दा बढी अमेरिकी कर्मचारीहरूलाई मस्तिष्कमा चोट पुऱ्यायो, जसले इरानले अमेरिकी वायु शक्तिको बराबरी नगरी पनि उच्च लागत लगाउन सक्छ भन्ने प्रदर्शन गर्‍यो।

• मध्यम दूरीका क्षेप्यास्त्रहरू: नक्सा बदल्दै

यदि छोटो दूरीका क्षेप्यास्त्रहरू इरानको द्रुत-प्रहारको जवाफ हुन् भने, मध्यम दूरीका ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरू, करिब १५००-२००० किमी (९००-१२०० माइल), बदलालाई क्षेत्रीय समीकरणमा परिणत गर्ने साधन हुन्। शाहब-३, इमाद, घद्र-१, खोरामशहर भेरियन्टहरू र सेज्जिल जस्ता प्रणालीहरूले इरानको दूरदराजमा प्रहार गर्ने क्षमतालाई आधार दिन्छन्, साथै खेइबर शेकान र हाज कासिम जस्ता नयाँ डिजाइनहरू पनि छन्।

सेज्जिल ठोस-ईन्धन प्रणालीको रूपमा फरक छ, जसले सामान्यतया तरल-इन्धन क्षेप्यास्त्रहरू भन्दा छिटो प्रक्षेपण तयारी गर्न अनुमति दिन्छ । यदि इरानले आक्रामक आक्रमणहरूको अपेक्षा गर्छ र जीवित, प्रतिक्रियात्मक विकल्पहरू चाहिन्छ भने यो एक फाइदा हो।

यी मध्यम दूरीका क्षेप्यास्त्रहरूले इजरायल र कतार, बहराइन, कुवेत, साउदी अरेबिया र संयुक्त अरब इमिरेट्समा रहेका अमेरिकी-सम्बन्धित सुविधाहरूको विस्तृत चापलाई दायरामा राख्छन्, जसले इरानको लक्ष्य सूची र यस क्षेत्रको जोखिम दुवैलाई फराकिलो बनाउँछ।

• क्रुज क्षेप्यास्त्र र ड्रोनहरू: कम उडान समस्या

क्रुज क्षेप्यास्त्रहरू कम उडान गर्छन्, भूभागसँग टाँसिएर उड्न सक्छन्, र प्रायः पत्ता लगाउन र ट्र्याक गर्न कठिन हुन्छन् – विशेष गरी जब ड्रोन वा ब्यालिस्टिक साल्भोहरूसँग प्रक्षेपण गरिन्छ जुन वायु रक्षा प्रणालीहरूलाई ओभरलोड गर्न डिजाइन गरिएको हुन्छ।

इरानसँग जमिन-आक्रमण र एन्टी-शिप क्रुज क्षेप्यास्त्रहरू, जस्तै सोउमार, या-अली, कुड्स भेरियन्टहरू, होवेइजेह, पावेह र राड छन् भन्ने व्यापक रूपमा अनुमान गरिएको छ। सोउमारको दायरा २५०० किमी (१,५५३ माइल) छ।

ड्रोनहरूले दबाबको अर्को तह थप्छन्। क्षेप्यास्त्रहरू भन्दा ढिलो भए पनि सस्तो र ठुलो संख्यामा प्रक्षेपण गर्न सजिलो, एकतर्फी आक्रमण ड्रोनहरू वायु रक्षा प्रणालीहरूलाई कमजोर पार्न र एयरपोर्टहरू, बन्दरगाहहरू र ऊर्जा स्थलहरूलाई मिनेटमा होइन, घण्टौँसम्म निरन्तर सतर्कतामा राख्नका लागि बारम्बार लहरहरूमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। विश्लेषकहरू भन्छन्, यो संतृप्ति रणनीति टकराब गहिरिएमा अझ प्रमुख रूपमा प्रस्तुत हुने सम्भावना छ।

• भूमिगत क्षेप्यास्त्र सहरहरू: पहिलो प्रहारबाट जोगिँदै

क्षेप्यास्त्रका सङ्ख्याहरू महत्त्वपूर्ण छन्, तर एक निरन्तर टकराबमा, मुख्य प्रश्न इरानले प्रहारहरू अवशोषित गरेपछि कति समयसम्म फायर गरिरहन सक्छ भन्ने हो।

तेहरानले आफ्नो कार्यक्रमका भागहरूलाई भूमिगत भण्डारण सुरुङहरू, लुकेका आधारहरू र देशव्यापी संरक्षित प्रक्षेपण स्थलहरूमा बलियो बनाउन वर्षौँ बिताएको छ। त्यो नेटवर्कले इरानको प्रक्षेपण क्षमतालाई छिट्टै कमजोर बनाउन गाह्रो बनाउँछ, र विरोधीहरूलाई यो मान्न बाध्य पार्छ कि कुनै क्षमता ठुलो पहिलो लहरका आक्रमणहरू पछि पनि जीवित रहनेछ।

सैन्य योजनाकारहरूका लागि, त्यो जीवित रहने क्षमताको अर्थ इरानको क्षेप्यास्त्र पूर्वाधारमा थप प्रहार गर्ने निर्णयले छोटो, निर्णायक अभियानको सट्टा लामो आदानप्रदानको जोखिम बोक्छ।

• स्ट्रेट अफ होर्मुज : औपचारिक नाकाबन्दी बिना अवरोध

इरानको प्रतिरोध रणनीति जमिनका लक्ष्यहरूमा मात्र सीमित छैन। खाडी र स्ट्रेट अफ होर्मुज, जहाँबाट विश्वको ठुलो मात्रामा तेल र ग्यासको व्यापार हुन्छ, तेहरानलाई विश्व बजारलाई हल्लाउने द्रुत मार्ग प्रदान गर्दछ।

इरानले एन्टी-शिप क्षेप्यास्त्रहरू, नौसेना खानीहरू, ड्रोनहरू र तीव्र-आक्रमण शिल्पहरू प्रयोग गरेर नौसेना बलहरू र व्यावसायिक ढुवानीलाई धम्की दिन सक्छ। यसले फत्ताह श्रृंखला जस्ता हाइपरसोनिक प्रणालीहरू पनि प्रदर्शन गरेको छ, जसले धेरै उच्च गति र चालुपनको दावी गरेको छ, यद्यपि तिनीहरूको परिचालन अवस्था बारे स्वतन्त्र प्रमाण सीमित छ।

बजारलाई हल्लाउन औपचारिक नाकाबन्दी आवश्यक छैन। इरानको रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) लाई श्रेय दिइएका रेडियो चेतावनीले होर्मुजबाहिर ट्यांकरहरू रोकेको र युद्ध-जोखिम बीमा बढेकोले पहिले नै जहाजको आवागमन र भाडा लागतलाई प्रभाव पारिरहेको छ। आईआरजीसीले होर्मुजको जलसन्धि नजिक तीनवटा अमेरिकी र बेलायती-सम्बन्धित तेल ट्यांकरहरूमाथि आक्रमण गरेको पनि बताएको छ।

डेनमार्कको कन्टेनर ढुवानी समूह मार्सकले आइतबार होर्मुज हुँदै सबै जहाज आवागमन स्थगित गरेको बताएको छ।

• खाडीमा अमेरिकी सेना: थप फायरपावर, थप लक्ष्यहरू

वासिङ्टनले यस क्षेत्रमा नौसेना र वायु सम्पत्तिहरू बढाएको छ, जसलाई अधिकारीहरूले वर्षौंमा इरान नजिक अमेरिकी फायरपावरको सबैभन्दा ठुलो एकाग्रताको रूपमा वर्णन गर्छन्। यसले आक्रमण र वायु रक्षा क्षमतालाई बलियो बनाउँछ, तर यसले सम्भावित लक्ष्यहरूको सूची पनि बढाउँछ।

अमेरिकी सेना धेरै देशहरूमा फैलिएका छन् र आधारहरू, रसद केन्द्रहरू र कमाण्ड केन्द्रहरूको नेटवर्कमा निर्भर छन् जसलाई सबैलाई समान स्तरमा, सधैंभरि रक्षा गर्न सकिँदैन। सैन्य विश्लेषकहरू भन्छन् कि केही स्थानहरूमा रक्षा प्रणालीहरू भेद गर्दा वासिङ्टनमा राजनीतिक गणनाहरू परिवर्तन हुन सक्छ, क्षेत्रीय छिमेकीहरूमा दबाब बढ्न सक्छ, र द्वन्द्वलाई सीमित राख्ने लागत बढ्न सक्छ।

• तेहरानको सन्देश: कुनै सीमित युद्ध छैन

इरानी अधिकारीहरूले लामो समयदेखि चेतावनी दिँदै आएका छन्, इरानी भूमिमा कुनै पनि अमेरिकी वा इजरायली आक्रमणलाई व्यापक युद्धको सुरुवातको रूपमा लिइनेछ, न कि सीमित अपरेशनको रूपमा। खामेनीको हत्यापछि, त्यो सन्देश अझ कठोर भएको छ।

आईआरजीसीले थप प्रतिशोधको वाचा गरेको छ, र इरानले एकल नाटकीय प्रहारको सट्टा एक अभियानको सङ्केत दिएको छ: इजरायलतर्फ निरन्तर प्रक्षेपणहरू, र इरानी मिडियाले धेरै देशहरूमा अमेरिकी-सम्बन्धित सुविधाहरू नजिकका आक्रमणहरूका साथै प्रमुख व्यापार मार्गहरूमा र वरपर कार्यको धम्कीहरू।

लेबनानको हिजबुल्लाह र यमनको हुथीहरू जस्ता इरान-सम्बन्धित समूहहरूमार्फत पनि द्वन्द्व विस्तार हुन सक्छ, दुवैले खामेनीको हत्याको निन्दा गरेका छन् र तेहरानसँगको एकीकरणको सङ्केत दिएका छन्।

अल जजिरा