कोलकाता । विगत १५ वर्षदेखि ममता बनर्जी र उनको क्षेत्रीय पार्टी तृणमूल कांग्रेस (टीएमसी) भारतको पश्चिम बंगाल राज्यको एउटा राजनीतिक नियमकै रूपमा स्थापित थिए, जसले जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि टिकिरहने बाटो खोज्थे।

सोमबार यसको अन्त्य भएको छ।

भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) सँग यी ‘फायरब्रान्ड’ नेतृको हारसँगै उनको लगातार चौथो पटक मुख्यमन्त्री बन्ने लक्ष्य टुङ्गिएको छ। यो जितले उनलाई ज्योति बसु र नवीन पटनायकजस्ता लामो समय सत्तामा रहेका क्षेत्रीय हस्तीहरूको लहरमा उभ्याउने थियो।

सडक आन्दोलनबाट सुरु भएर आफैँले बनाएको राजनीतिक किल्ला कमजोर हुने बिन्दुमा आइपुग्दा, बनर्जीको यो पराजयले समकालीन भारतको सबैभन्दा उल्लेखनीय राजनीतिक यात्रामध्ये एकलाई गहिरो अनिश्चिततामा धकेलिदिएको छ।

होचो कद, साधारण सुतीको साडी र रबरका चप्पल लगाउने बनर्जीलाई हेर्दा उनी विश्वकै सबैभन्दा लामो समय टिकेको निर्वाचित कम्युनिस्ट सरकार ढाल्ने राजनीतिज्ञ हुन् जस्तो लाग्दैनथ्यो।

यद्यपि सन् २०११ मा उनले लगातार ३४ वर्ष सत्तामा रहेको भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) लाई पराजित गर्दै पश्चिम बंगालको पहिचान बनिसकेको राजनीतिक व्यवस्थालाई उल्ट्याइदिएकी थिइन्। कुनै समय भारतको बौद्धिक र व्यावसायिक राजधानी मानिने यो राज्य दशकौँ लामो औद्योगिक गिरावट र राजनीतिक थकानबाट गुज्रिरहेको थियो।

त्यतिबेला न्युयोर्क टाइम्सले उनलाई ‘आफ्नै बर्लिनको पर्खाल भत्काउने धारिलो हतियार’ भनेर स्मरण गरेको थियो भने टाइम म्यागजिनले उनलाई विश्वका १०० प्रभावशाली व्यक्तिहरूको सूचीमा राखेको थियो।

बनर्जीको उदय बंगालको आक्रामक राजनीतिक संस्कारमा भएको थियो, जहाँ चुनाव प्रायः लामो सडक युद्धजस्तै देखिन्छ। उनका समर्थकहरू उनलाई ‘अग्नि देवी’ भनेर बोलाउँथे।

यो पनि

पश्चिम बंगालमा जनताले किन रुचाए बीजेपी ? यी हुन् मुख्य ४ कारण

मोदीको भाजपाले तोड्यो भारतको सबैभन्दा कठिन राजनीतिक किल्ला

कोलकाताको एउटा निम्न मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएकी बनर्जीले कांग्रेस पार्टीको विद्यार्थी संगठनमार्फत राजनीतिमा प्रवेश गरेकी हुन्। सन् १९८० को दशकसम्ममा उनी राज्यको सबैभन्दा चर्चित कम्युनिस्ट विरोधी अनुहार बनिसकेकी थिइन् र पछि कांग्रेसबाट छुट्टिएर टीएमसी गठन गरिन्।

बंगालको राजनीतिक हिंसाले उनको व्यक्तित्व निर्माणमा पनि भूमिका खेलेको छ। सन् १९९० मा एउटा विरोध र्‍यालीका क्रममा कम्युनिस्ट कार्यकर्ताहरूले उनीमाथि आक्रमण गर्दा उनको खप्पर फुटेको थियो र उनलाई अस्पताल भर्ना गरिएको थियो।

यो घटनाले उनलाई दशकौँसम्म टिकिरहने एउटा नयाँ पहिचान दियो- आधा सडक लडाकु र आधा सहिद। सत्तामा हुँदा पनि उनी निरन्तर विद्रोही नै देखिन्थिन्।

सन् २००७ मा कम्युनिस्ट सरकारले सिंगुरमा प्रस्ताव गरेको टाटा मोटर्सको कार कारखाना र नन्दीग्राममा गरेको जग्गा अधिग्रहणको विरोध गरेपछि बनर्जीको राजनीतिक उचाइ ह्वात्तै बढेको थियो। जबर्जस्ती औद्योगीकरणको विरुद्धमा आफूलाई किसानहरूको रक्षकका रूपमा उभ्याउँदै उनले ग्रामीण र गरिब मतदाताहरूको अटल विश्वास जितिन्। तर ती आन्दोलनहरूले अधिकांश सहरी मध्यमवर्ग र व्यापारिक घरानालाई भने उनीबाट टाढा बनायो, जसले उनलाई पश्चिम बंगालबाट लगानी भगाएको आरोप लगाएका थिए।

लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सकी मानवशास्त्री मुकुलिका बनर्जी ‘ममताले प्रधानमन्त्री एवं भाजपा नेता नरेन्द्र मोदीले जस्तै जीवनभर राजनीति मात्रै गरेको’ बताउँछिन्।

उनका अनुसार ममताका विपक्षीहरू बंगालका शिक्षित, उच्च-जातीय मध्यमवर्गीय कम्युनिस्ट पुरुषहरू थिए, जसले उनको कालो वर्ण र ‘प्रतिष्ठित’ व्यवहारको अभावलाई लिएर उनलाई हेप्ने गर्थे।

उनको प्रारम्भिक सफलताले सर्वसाधारणको पक्षमा उभिने उनको प्रतिबद्धतालाई झन् बलियो बनायो। व्यापारीहरूसँग भुइँमा बस्ने, समस्या परेको ठाउँमा पुगिहाल्ने र साधारण पहिरन लगाउने शैली नै उनको पहिचान बन्यो।

मानवशास्त्री मुकुलिका बनर्जीका शब्दमा, ती सुरुवाती सङ्घर्षहरूले ममतालाई निडर बनायो र यदि उनी जनताको साथमा उभिइन् भने अरूलाई पनि त्यस्तै निडर महसुस गराउन सक्छिन् भन्ने महसुस गरायो।

सबैले उनलाई ‘दिदी’ भनेर बोलाउँथे किनभने उनले त्यस्तै भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्। मुकुलिकाका अनुसार उनी ‘मानिसहरूका लागि ज्यान दिन तयार हुने अत्यन्तै संरक्षणात्मक व्यक्तित्व’ थिइन्।

भारतीय राजनीतिका अधिकांश चर्चित महिला नेत्रीहरूभन्दा फरक, ममता कुनै पारिवारिक विरासत वा शक्तिशाली गुरुको समर्थनबिना नै उदाएकी थिइन्।

मुकुलिका बनर्जी भन्छिन्, कसैले पनि आफ्नै पार्टी खोलेर कम्युनिस्टजस्तो अजेय शक्तिसँग लड्दै ३४ वर्षपछि उनीहरूलाई सत्ताबाट हटाएर लगातार तीन कार्यकालसम्म सत्ता सम्हाल्न सकेको थिएन। अन्य महिला राजनीतिज्ञहरूभन्दा भिन्न उनले सक्रिय रूपमा अन्य महिलाहरूलाई पनि अगाडि बढाएको मुकुलिकाको भनाइ छ। यस चुनावमा उनको पार्टीले ५२ जना महिला उम्मेदवार उठाएको थियो।

वर्षौँसम्म बनर्जीको जादुमयी व्यक्तित्व, महिला र ग्रामीण गरिबहरूका लागि ल्याइएका कल्याणकारी योजनाहरू अनि बंगालको बलियो क्षेत्रीय पहिचानले सत्ता विरोधी लहर, भ्रष्टाचारका आरोप र भाजपाको उदयलाई रोकेर राखेको थियो।

क्रिया युनिभर्सिटीकी प्रोमा रायचौधरीको भनाइमा ममताको सफलता एउटा सन्तुलनमा टिकेको थियो, जसमा उनले आफूलाई कहिल्यै नझुक्ने सडक लडाकु र आर्थिक असुरक्षामा बाँचिरहेकाहरूलाई कल्याणकारी सुविधा दिने सादगीपूर्ण एवं मातृसमान व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गरेकी थिइन्।

आलोचकहरूले समेत बनर्जीसँग आफ्ना मतदाताको भावनात्मक मनोविज्ञान बुझ्ने स्वाभाविक क्षमता रहेको स्वीकार गर्थे। तर जादुमयी व्यक्तित्वले मात्रै राजनीतिक प्रणालीलाई सधैं टिकाउन सक्दैन।

राजनीतिक विश्लेषक द्वैपायन भट्टाचार्यले कुनै समय कम्युनिस्ट शासनअन्तर्गतको बंगाललाई ‘पार्टी समाज’ को रूपमा चित्रण गरेका थिए, जहाँ पार्टी गाउँलेहरूको दैनिक जीवन र जीविकासँग जोडिएको थियो। बनर्जीको पार्टीले यो संरचना विरासतमा पायो तर यसलाई परिवर्तन गर्‍यो। कम्युनिस्टहरूको अनुशासित कार्यकर्ता संगठनभन्दा फरक, बनर्जीको पार्टी उनी आफ्नै व्यक्तित्व र अधिकारको वरिपरि घुमिरह्यो।

भट्टाचार्यले टीएमसीलाई एक प्रकारको राजनीतिक ‘फ्रेन्चाइजी मोडल’ को संज्ञा दिएका छन्, जसअन्तर्गत स्थानीय बाहुबली र तल्लो तहका नेताहरूलाई बनर्जीप्रतिको वफादारीको बदलामा आफ्नो प्रभाव र प्रायः व्यापारिक स्वार्थ विस्तार गर्न छुट दिइएको थियो।

सन् २०२३ मै भट्टाचार्यले यो फ्रेन्चाइजी मोडलले टीएमसीलाई कमजोर बनाएको कुरा दूरदर्शी रूपमा लेखेका थिए। नेताहरूको भौतिक लाभप्रतिको अत्यधिक लालचले लेनदेनको स्वार्थलाई बढवा दिएको र यसले नैतिक राजनीतिको देखावटीपनलाई समेत नष्ट गर्दै जनतासँगको पार्टीको सम्बन्धलाई बिगारेको उनको बुझाइ थियो।

बनर्जीको नेतृत्वमा बंगाल बढ्दो आर्थिक संकटसँग पनि जुधिरहेको थियो। राज्यको ऋण चुलिँदै गयो र केन्द्रीय बैंकको अनुमानअनुसार महिलाहरूका लागि ल्याइएका उनका चारवटा मात्रै कल्याणकारी योजनाले राज्यको आन्तरिक राजस्वको झन्डै एक चौथाइ हिस्सा खपत गर्थे। रिक्त सरकारी दरबन्दी, शिक्षक भर्नाको ठूलो घोटाला र महिला सुरक्षाबारे बढ्दो चिन्ताले सरकारको साखलाई थप गिरायो।

अब यो हारपछि बनर्जीले राजनीतिक अस्तित्व बचाउने फरक र सायद अझै गम्भीर चुनौतीको सामना गरिरहेकी छन्।

बंगालको राजनीति लामो समयदेखि पराजित सत्ताधारी पार्टीहरूप्रति निर्दयी रहँदै आएको छ, जहाँ नेताहरू र स्थानीय बाहुबलीहरू छिट्टै नयाँ शक्तिको केन्द्रतिर आकर्षित हुन्छन्। राजनीतिक विश्लेषक सायनतन घोषका अनुसार धेरै तृणमूल नेताहरू अब भाजपातर्फ लाग्न सक्छन्। कोही स्वेच्छाले त कोही दबाबमा परेर पार्टी छाड्दा पार्टीभित्रै फुट आउने सम्भावना बढेको उनी बताउँछन्।

रायचौधरीको तर्क छ, टीएमसीमा स्पष्ट वैचारिक एकताको अभाव रहेकाले यो हारपछि पार्टी र यसकी नेत्री दुवैलाई विशेष रूपमा कमजोर बनाउन सक्छ। व्यक्तिगत रूपमा दशकौँसम्म सत्ताको केन्द्रमा रहेकी बनर्जीका लागि यो नयाँ परिस्थितिसँग अभ्यस्त हुन निकै कष्टकर हुन सक्छ।

घोष यसलाई ममताको लागि एउटा कठिन चरण भएको बताउँछन्। सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर पहिलो पटक चुनाव जितेयता, ममतालाई पद वा अधिकारबिना देख्नु बंगालको राजनीतिको लागि विरलै मात्र भएको घटना हो।

७१ वर्षीया यी नेत्रीको राजनीतिक अवसानको घोषणा गर्नु अझै हतार हुन सक्छ। यद्यपि, यो हार उनले विगतमा सामना गरेका सङ्कटहरूभन्दा बढी आधारभूत र गम्भीर प्रकारको दरार साबित हुन सक्छ।

मुकुलिका बनर्जीका अनुसार ममताजस्ता राजनीतिज्ञहरू कुनै समय ‘उचित प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण’ भएको बेला फस्टाएका थिए। मोदीको भाजपाको एकदलीय दबदबाप्रति सङ्केत गर्दै उनी अब त्यस्तो अवस्था नरहेको जिकिर गर्छिन्। सोमबारको चुनावी नतिजाले असन्तुष्टि मात्र नभई त्यही असन्तुलनलाई पनि प्रतिविम्बित गरेको उनको सुझाव छ।

यसले केही अन्तिम प्रश्नहरू खडा गरेको छ।

के ममता बनर्जीले कुनै बेला बंगालको ध्यान खिच्ने एक क्रुद्ध बाहिरी व्यक्तिको रूपमा सडकमै फर्किएर आफूलाई फेरि स्थापित गर्न सक्लिन्? या जीवनभर जुन पुरानो राजनीतिक व्यवस्थाविरुद्ध उनले सङ्घर्ष गरिन्, बिस्तारै उनी आफैँ त्यही व्यवस्थाको लोपोन्मुख अवशेष बन्नेछिन्?

ममताले राजनीतिबाहेक अर्को जीवन नजानेकाले उनी अब कता जान्छिन् भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण रहेको मुकुलिका बनर्जी बताउँछिन्।

रायचौधरीको विचारमा एउटा सम्भावना भनेको ममता त्यही राजनीतिमा फर्किनु हो, जसले उनलाई सुरुमा शक्तिशाली बनाएको थियो। कम्युनिस्ट युगदेखिको सडक आन्दोलन र विपक्षी राजनीतिको उनको अनुभव फेरि फर्किन सक्ने उनी औँल्याउँछिन्।

मंगलबार साँझ बनर्जी आफैँ पनि त्यही भूमिकामा फर्किने सङ्केत गरिरहेकी थिइन्।

राष्ट्रिय स्तरमा विपक्षी ‘इन्डिया’ गठबन्धनलाई बलियो बनाउन काम गर्ने वाचा गर्दै उनले पत्रकारहरूसँग आफू अब ‘कुर्सी नभएको एउटा स्वतन्त्र चरा र सर्वसाधारण नागरिक’ भएको बताइन्।

निर्वाचन आयोगले भाजपालाई पक्षपोषण गरेको आरोप लगाउँदै र ‘एकदलीय शासन’ विरुद्ध चेतावनी दिँदै, बनर्जीले आफ्नो पार्टीबाट जनादेश खोसिएको दाबी गरिन्। ‘हामीले चुनाव हारेका होइनौँ, उनीहरूले बलजफ्ती हामीबाट खोसेका हुन्’ भन्दै उनले लगाएको यो आरोपलाई राज्यका मुख्य निर्वाचन अधिकृतले कुन सन्दर्भमा भनिएको हो भनेर परीक्षण गर्ने बताएका छन्।

त्यसपछि उनले त्यस्तो वाक्य बोलिन्, जसले दशकौँ अघि बंगालले चिनेकी उनै ममता बनर्जीको झल्को दिन्थ्यो :

‘म जहाँ पनि हुन सक्छु, जहाँ पनि लड्न सक्छु। त्यसैले म अब सडकमै हुनेछु।’

बीबीसी