विश्वभर धेरै महिलाहरू स्तन क्यान्सरसँग जुधिरहेका छन्। यो यस्तो रोग हो जसले युवादेखि वृद्ध महिलासम्म सबैलाई ठुलो मात्रामा प्रभावित गरिरहेको छ। स्तन क्यान्सर र यसको उपचारलाई लिएर मानिसहरूमा अझै पनि धेरै गलत धारणा, भ्रम र डर व्याप्त छ।

स्तन क्यान्सरको रोकथाम र उपचार सम्भव छ तर यसका लागि सही जानकारी हुनु, लक्षणहरू पहिचान गर्नु र बच्ने उपायहरू जान्नु अत्यन्तै जरुरी छ। यस रिपोर्टमा हामी स्तन क्यान्सरसँग जोडिएका हरेक महत्त्वपूर्ण प्रश्नको जवाफ दिने प्रयास गर्नेछौँ।

प्रस्तुत छ, स्तन क्यान्सर सर्जन र म्याक्स सुपर स्पेसियालिटी अस्पतालकी निर्देशक डा. राजिन्दर कौरसँग गरिएको कुराकानी :

• के हरेक अवस्थामा स्तन काटेर फाल्नु जरुरी हुन्छ? 

स्तन क्यान्सर हुनुको अर्थ स्तन काटेर फाल्नु होइन। हिजोआज हामी ‘अन्कोप्लास्टिक ब्रेस्ट कन्जर्भिङ सर्जरी’ नामक आधुनिक शल्यक्रिया गर्छौँ। 

जब बिरामी सुरुवाती अवस्थामै हामीकहाँ आउँछन्, तब हामी गिर्खालाई मात्र हटाउँछौँ र स्तनको बाँकी भागलाई पुरानै आकारमा ल्याउने प्रयास गर्छौँ। कुनै महिलाको स्तनको आकार ठुलो भए पनि हामी त्यसलाई घटाएर सही आकार दिने प्रयास गर्छौँ र यो सम्भव छ।

• के पुरुषहरूलाई पनि स्तन क्यान्सर हुन सक्छ?

स्तन क्यान्सर महिलालाई मात्र होइन, पुरुषलाई पनि हुन सक्छ। यद्यपि यसको सम्भावना निकै कम हुन्छ। महिलाहरूमा १०० वटा मामिला देखिँदा पुरुषहरूमा केवल एक जनालाई यस्तो भएको पाइन्छ। 

वास्तवमा पुरुषहरूमा पनि निप्पलको तल स्तनको तन्तु (टिस्यु) रहेको हुन्छ र त्यहाँ क्यान्सर विकसित हुन सक्छ। यसका लक्षणहरू पनि महिलाको जस्तै हुन्छन्। जस्तै: स्तनमा गिर्खा हुनु, निप्पलबाट पानी आउनु वा निप्पल भित्रतिर भासिनु।

• स्तन क्यान्सरका लक्षणहरू के-के हुन्?

स्तन क्यान्सरका सुरुवाती लक्षणहरू पहिचान गर्नु निकै जरुरी छ। छातीमा नदुख्ने गिर्खा हुनु, निप्पलबाट पानी वा कुनै तरल पदार्थ निस्कनु, निप्पल भित्रतिर धसिनु, छातीको छाला कडा वा रातो हुनु र छातीको आकारमा कुनै परिवर्तन देखिनु स्तन क्यान्सरका सुरुवाती लक्षण हुन्।

• स्तन क्यान्सर कुन कारणले हुन्छ?

केही बानी र शारीरिक परिवर्तनले स्तन क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्छन्। सानै उमेरमा महिनावारी सुरु हुनु, मोटोपना, ढिलो उमेरमा महिनावारी सुक्नु, सन्तान नहुनु वा बच्चालाई दूध नचुसाउनु, शारीरिक व्यायाम पटक्कै नगर्नु र रक्सी, चुरोट वा सुर्तीजन्य पदार्थको कुलत हुनु यसका कारण हुन्। यी सबै खतराका सूचक हुन्। 

यसबाहेक परिवारमा पहिले कसैलाई स्तन क्यान्सर भइसकेको छ भने पनि जोखिम बढ्छ। जब यी सबै कारणहरू एकैसाथ हुन्छन्, तब स्तन क्यान्सर हुने सम्भावना निकै बढ्छ।

• यसबाट बच्न जीवनशैलीमा कस्ता परिवर्तन गर्न सकिन्छ?

यदि शरीरमा मोटोपना छ भने त्यसलाई कम गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। विशेषगरी महिनावारी सुकिसकेपछि पेटको वरिपरि बोसो जम्न नदिनुहोस्। ३० वर्षको उमेरअघि नै सन्तान जन्माउनु फाइदाजनक मानिन्छ र बच्चालाई कम्तीमा एक वर्षसम्म आफ्नो दूध अनिवार्य चुसाउनुहोस्। यसका साथै खानपानमा ध्यान दिनुहोस् र दैनिक रूपमा केही बेर शारीरिक व्यायाम पक्कै गर्नुहोस्। यस्ता साना-साना बानीले स्तन क्यान्सरको जोखिमलाई धेरै हदसम्म कम गर्न सक्छन्।

• कसरी पत्ता लगाउने? 

२० वर्षको उमेरपछि हरेक महिलाले महिनामा एकपटक आफैँले आफ्नो स्तनको जाँच गर्नुपर्छ। यसबाट आफ्नो शरीरको सामान्य अवस्थाबारे थाहा हुन्छ र यदि कहिल्यै केही फरक वा असामान्य महसुस भएमा तुरुन्तै पहिचान गर्न सकिन्छ। जति छिटो परिवर्तन पत्ता लाग्छ, उपचार त्यति नै सहज हुन्छ। त्यसैले ढिला नगरी डाक्टरलाई भेट्नुहोस्।

दोस्रो तरिका भनेको वर्षमा एकपटक डाक्टरद्वारा जाँच गराउनु हो। यसलाई ‘क्लिनिकल ब्रेस्ट एक्जामिनेसन’ भनिन्छ। यसमा डाक्टरले आफ्नै हातले जाँच गरेर सबै कुरा ठिक छ वा छैन भन्ने बताउन सक्छन्। तेस्रो र सबैभन्दा भरपर्दो तरिका म्यामोग्राफी अर्थात् छातीको एक्स-रे हो। यो जाँच यति सूक्ष्म हुन्छ, जसबाट सानोभन्दा सानो गिर्खा पनि पत्ता लाग्छ। ४० वर्षको उमेरपछि हरेक वर्ष म्यामोग्राम गराउँदा स्तन क्यान्सरको जोखिम ४० प्रतिशतसम्म कम हुन सक्ने कुरा अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।

• के कहिल्यै स्तनपान नगराएका महिलाहरूलाई स्तन क्यान्सरको जोखिम बढी हुन्छ?

बच्चालाई आफ्नो दूध चुसाउनु स्तन क्यान्सरबाट बच्ने एउटा प्रभावकारी तरिका हो। एक वर्षसम्म बच्चालाई दूध चुसाउने महिलाहरूमा क्यान्सरको जोखिम २ देखि ४ प्रतिशतसम्म कम हुन्छ। महिलाहरूले जति लामो समयसम्म दूध चुसायो, त्यति नै बढी फाइदा हुन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै महिलाले दुई वर्षसम्म दूध चुसाउँदा यो जोखिम ८ देखि १२ प्रतिशतसम्म घट्छ। वास्तवमा दूध चुसाउने समयमा शरीरमा एस्ट्रोजन हर्मोन कम सक्रिय हुन्छ र यसले गर्दा छातीका कोशिकाहरू छिटो परिपक्व भई क्यान्सरको जोखिम कम हुन्छ।

• कुन स्टेजसम्म स्तन क्यान्सरको उपचार सम्भव छ?

स्तन क्यान्सरको उपचार जति छिटो सुरु भयो, त्यति नै राम्रो हुन्छ। स्टेज-१ र स्टेज-२ मा ९० देखि ९५ प्रतिशत बिरामी निको हुन सक्छन्। यसमा सुरुमा अपरेसन गरिन्छ र त्यसपछि केमोथेरापी अनि रेडिएसन थेरापी दिइन्छ। स्टेज-३ मा क्यान्सर अलि फैलिसकेको हुन्छ। त्यसैले गिर्खा सानो बनाउन र अपरेसन सहज होस् भन्नका लागि पहिले केमोथेरापी दिइन्छ र त्यसपछि बाँकी उपचार गरिन्छ। 

स्टेज-४ मा क्यान्सर शरीरका अन्य भागसम्म पुगिसकेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा टार्गेटेड थेरापी र इम्युनोथेरापीमार्फत बिरामीको जीवनलाई थप सहज र लामो बनाउने प्रयास गरिन्छ। यी सबै आधुनिक उपचारका सुविधाहरू भारतमा उपलब्ध हुनु एउटा सकारात्मक पक्ष हो।

• के क्यान्सर जुनसुकै उमेरमा पनि हुन सक्छ?

स्तन क्यान्सर जुनसुकै उमेरमा हुन सक्छ। एकपटक १९ वर्षकी एउटी किशोरी आफ्नी आमासँग मकहाँ आएकी थिइन्। उनको स्तनमा ट्युमर थियो र त्यसबाट रगत र पानी बगिरहेको थियो। मैले परीक्षण गर्दा रिपोर्टमा स्तन क्यान्सरको पुष्टि भयो। यति ढिलो किन गर्नुभयो भनेर मैले आमालाई सोध्दा १९ वर्षकी बच्चीको छातीमा आएको सानो गिर्खा क्यान्सर हुन सक्छ भन्ने कुरा हामीले सपनामा पनि सोचेका थिएनौँ भन्ने जवाफ उनले दिइन्। 

यही कुरा सोचेर पाँच-छ महिना बित्यो र गिर्खा क्यान्सरमा परिणत भयो। ती किशोरी डाक्टरकहाँ पुग्दासम्म क्यान्सर पूरै शरीरमा फैलिसकेको थियो र महिनौँको उपचारपछि पनि उनलाई बचाउन सकिएन। यो दुःखद घटनाले ढिला गर्नु हुँदैन र गिर्खा देखिनेबित्तिकै तुरुन्तै डाक्टरकहाँ जानुपर्छ भन्ने एउटै पाठ सिकाउँछ।

• के क्यान्सर उपचारका कुनै साइड-इफेक्ट हुन्छन्?

क्यान्सर उपचारका साइड-इफेक्टहरू हुन्छन् तर उपचार सकिएपछि यी प्रभावहरू पनि आफैँ हराएर जान्छन्। महिलाहरूमा देखिने मुख्य साइड-इफेक्ट भनेको कपाल झर्नु हो र यहाँसम्म आँखीभौँको रौं पनि झर्छ। 

उपचारका क्रममा बिरामीको स्तन हटाउनुपर्ने हुन्छ र यसले गर्दा मानसिक र शारीरिक रूपमा धेरै परिवर्तनहरू आउँछन्। तर उपचार पूरा हुनेबित्तिकै बिरामी निको हुन्छन्। टाउको र आँखीभौँको कपाल फेरि पलाएर आउँछ। हामी स्तनलाई पहिलेकै आकारमा पुनः स्थापित गरिदिन्छौँ।

• के आयुर्वेदिक उपचारबाट क्यान्सर निको पार्न सकिन्छ?

आयुर्वेद शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सहयोगी हुन सक्छ तर यो क्यान्सरको पूर्ण उपचार होइन। धेरै पटक बिरामीलाई आयुर्वेदिक औषधिबाट क्यान्सर निको भइरहेको छ भन्ने लाग्छ तर वास्तवमा क्यान्सर भित्रभित्रै बढिरहेको हुन्छ। 

जबसम्म वास्तविकता बाहिर आउँछ, तबसम्म निकै ढिला भइसकेको हुन्छ। यसका नतिजाहरू निकै खतरनाक हुन सक्छन्। त्यसैले आयुर्वेदलाई सहायक उपचारको रूपमा मात्र लिनुहोस् र क्यान्सरको पक्का उपचारका लागि डाक्टरको सल्लाहमा नै भरोसा गर्नुहोस्।

• स्तन क्यान्सर निको भइसकेपछि के कुनै बिरामीलाई फेरि क्यान्सर हुन सक्छ?

केही मामिलामा स्तन क्यान्सर निको भइसकेपछि पनि फेरि फर्किन सक्छ। सुरुवातमै गम्भीर अवस्था भएका वा नियमित उपचार नगराएका र बिचमै उपचार छाडेका व्यक्तिहरूमा यस्तो हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

• यदि परिवारको कुनै महिलालाई स्तन क्यान्सर भएमा, परिवारका पुरुषहरूले कस्तो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ?

क्यान्सर एउटी महिलाको मात्र लडाइँ होइन। यो सम्पूर्ण परिवारको जिम्मेवारी हो। यस समयमा ती महिलालाई भावनात्मक र मानसिक सहाराको सबैभन्दा बढी आवश्यकता हुन्छ। यस अवधिमा महिलाले निकै डराएको महसुस गर्छिन् र उनको मनमा नकारात्मक विचारहरू आउँछन्। धेरै महिलाहरूलाई निद्रा नलाग्ने, भोक नलाग्ने र रुन मन लाग्ने हुन्छ। यस्तो बेला उनलाई सबैभन्दा बढी भावनात्मक सहाराको आवश्यकता पर्छ र यस परिस्थितिमा उनको जीवनसाथी नै सबैभन्दा ठुलो सहारा बन्न सक्छ।

 (बीबीसीका लागि कलेक्टिभ न्युजरुमद्वारा प्रकाशित)