काठमाडौँ । पोर्चुगलविरुद्धको राउन्ड अफ ३२ खेलको अन्तिम समयमा क्रोएसियाले बराबरी गोल गरेको ठानिएको थियो । योस्को ग्भार्डिओलले नजिकबाट गोल गरेपछि खेल २–२ भएको जस्तो देखिएको थियो । तर त्यसो भएन । 

भिडियो सहायक रेफ्री (भिएआर) को जाँचले ग्भार्डिओललाई पास दिने मारियो पासालिच अफसाइडमा रहेको देखायो । इगोर मातानोभिचको शरीरबाट हल्का छोएर बल पासालिचको खुट्टामा पुगेको पुष्टि भएपछि गोल रद्द गरियो ।

यो निर्णयलाई अझ नाटकीय बनाएको कुरा के थियो भने, मातानोभिचले बल छोएको प्रमाण क्रिकेटमा प्रयोग हुने ‘स्निकोमिटर’ जस्तै ग्राफमा देखिएको एउटा ‘स्पाइक’ अर्थात् तरङ्गको उचाइबाट पुष्टि गरिएको थियो । क्रिकेटमा यस्तै प्रविधिले ब्याट्सम्यानले बल छोएको वा नछोएको देखाउने गर्छ ।

भिडियो सहायक रेफ्रीले यो स्पर्श पुष्टि गरेपछि रेफ्री एस्पेन एस्कासले गोल रद्द गरे । त्यससँगै पोर्चुगलको २–१ को अग्रता कायम रह्यो र उसले अन्ततः अन्तिम १६ मा स्थान सुरक्षित गर्‍यो ।

त्यसो भए, यो प्रविधि कसरी काम गर्छ ? के यो क्रिकेटमा प्रयोग हुने गरेकै प्रविधिको नक्कल हो ? अनि, के विश्वकपमा यस्तो पहिलो पटक भएको हो ? होइन । समूह चरणमा स्विडेनले ट्युनिसियालाई ५–१ ले हराएको खेलमा विकल्पका रूपमा मैदान प्रवेश गरेको केवल १८ सेकेन्डमै माटियास स्वानबर्गले गोल गरेका थिए । तर त्यो गोललाई मान्यता दिलाउन पनि यही प्रविधिले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो ।

यासिन अयारीको फ्रिकिकलाई भोल्फ्सबर्गका मिडफिल्डर स्वानबर्गले जाली चुमाए पनि सुरुमा सहायक रेफ्रीले अफसाइडको झन्डा उठाएका थिए ।

फ्रिकिक प्रहार हुँदा स्वानबर्ग अन्तिम डिफेन्डरभन्दा अगाडि थिए । त्यसपछि उनी पुनः अनसाइड स्थानमा फर्केर बल भेट्न पुगेका थिए । स्विडेनले भने टोलीका अर्का खेलाडी अलेक्जान्डर इसाकले बीचमा बल छोएको दाबी गर्‍यो । यदि इसाकले बल छोएका थिए भने त्यसपछि स्वानबर्ग अनसाइड अवस्थामा रहेकाले गोल वैध हुने थियो ।

यही बेला प्रविधि प्रयोग गरियो । भिडियो सहायक रेफ्री (भिएआर) टोलीले इसाकले बल छोएको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण क्षण पहिचान गर्‍यो र मुख्य रेफ्री याएल फाल्कनलाई गोल मान्यता दिनुपर्ने जानकारी दियो ।

क्रिकेटको ‘स्निको’ प्रविधिजस्तै प्रसारणकर्ताहरूले पनि इसाकले बल छोएको ठ्याक्कै क्षण देखाउने ग्राफिक प्रदर्शन गरेका थिए ।

कुन प्रविधि प्रयोग भइरहेको छ ?
फुटबलमा पछिल्ला केही वर्षयता प्रविधिको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । आधुनिक प्रतियोगितामा प्रयोग हुने खेलको बलले पनि यही परिवर्तनलाई झल्काउँछ ।

फिफाको सबैभन्दा पुरानो व्यावसायिक साझेदार एडिडासले विश्वकपमा प्रयोग हुने बल उत्पादन गर्दै आएको छ । कतार विश्वकप २०२२ देखि बलभित्र ५०० हर्जको इनर्सियल मेजरमेन्ट युनिट (आईएमयू) मोसन सेन्सर जडान गरिएको छ । यसको उद्देश्य खेलसम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नु र भिएआर प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु हो ।
एडिडासले यसलाई ‘कनेक्टेड बल टेक्नोलोजी’ (सीबीटी) नाम दिएको छ ।

यो प्रविधिलाई खेलाडीहरूको स्थानसम्बन्धी तथ्याङ्क र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) सँग जोडिएको छ । यसबाट अर्ध–स्वचालित अफसाइड प्रणालीलाई वास्तविक समयमा आवश्यक जानकारी प्राप्त हुन्छ । बलभित्र रहेको सेन्सरले प्रति सेकेन्ड ५०० पटक तथ्याङ्क पठाउँछ । यसले खेलाडीले बल छोएको ठ्याक्कै क्षण निर्धारण गर्न निकै सहज बनाउँछ ।

यसको मुख्य उद्देश्य अफसाइड निर्णयलाई सहयोग गर्नु भए पनि यसले कुनै खेलाडीले बल छोएको वा नछोएको पनि पत्ता लगाउन सक्छ ।

रोनाल्डोले पनि यसको असर भोगेका थिए
यस प्रविधिको प्रभाव चार वर्षअघि क्रिस्टियानो रोनाल्डोले पनि भोगेका थिए । कतार विश्वकप २०२२ मा उरुग्वेविरुद्ध २–० को जितमा ब्रुनो फर्नान्डेजको क्रसमा आफूले हल्का स्पर्श गरेको दाबी गर्दै रोनाल्डोले गोलको उत्सव मनाएका थिए । तर पछि फिफाले त्यो गोल फर्नान्डेजकै नाममा दर्ता गर्‍यो ।

प्रतियोगिता आयोजकहरूले त्यसबेला जारी गरेको वक्तव्यमा भनेका थिए, ‘हाम्रो मापनअनुसार बलमा कुनै बाह्य स्पर्श भएको प्रमाण भेटिएन, जुन हाम्रो तथ्याङ्कमा ‘हार्टबिट’ अर्थात् संकेत नदेखिएको अवस्थाबाट पुष्टि हुन्छ ।’ यही सिद्धान्तलाई चार वर्षपछि पुनः प्रयोग गर्दै स्वानबर्गको गोललाई वैध ठहर गरिएको थियो ।

ट्रियोन्डा बलमा नयाँ सेन्सर
एडिडासको नवीनतम विश्वकप बल ‘ट्रियोन्डा’ मा पनि फिफा र जर्मन प्रविधि कम्पनी किनेक्सन सँगको सहकार्यमा विकसित गरिएको सेन्सर जडान गरिएको छ ।
यसले इसाकको जुत्ताबाट बलमा परेको अत्यन्त हल्का बाह्य स्पर्श पनि पहिचान गर्न सकेको थियो । त्यसकै आधारमा स्वानबर्ग आफ्नो पहिलो विश्वकप गोल गर्दा अफसाइडमा नरहेको पुष्टि भयो ।

सीबीटी प्रणालीले बलको गति पनि मापन गर्न सक्छ । एडिडासका अनुसार ट्युनिसियाविरुद्ध यासिन अयारीले गरेका दुई गोल प्रतियोगिताकै सबैभन्दा तीव्र गतिका गोल बनेका छन् । ती गोलको गतिलाई क्रमशः १२० किलोमिटर प्रतिघण्टा र ११८ किलोमिटर प्रतिघण्टा मापन गरिएको थियो ।

एडिडासको यही प्रविधि सन् २०२४ को युरोपियन च्याम्पियनसिपमा पनि प्रयोग गरिएको थियो । तर इङ्ग्लिस प्रिमियर लिगले भने, जहाँ खेलको बल पुमाले उपलब्ध गराउँछ, हालसम्म बलभित्र मोसन सेन्सर प्रयोग गर्न सुरु गरेको छैन ।

के यो क्रिकेटको प्रविधिजस्तै होइन ?
फिफाले सार्वजनिक गरेको ग्राफिक हेर्दा धेरैलाई क्रिकेटको प्रविधिको सम्झना आएको थियो । क्रिकेटमा निर्णय पुनरावलोकन प्रणाली (डीआरएस) अन्तर्गत अल्ट्रा एज वा स्निकोमिटर प्रविधिले बल ब्याट नजिक पुग्दा सम्पर्क भएको वा नभएको कुरा ग्राफमा देखाउने गर्छ । सम्पर्क भएको खण्डमा ग्राफमा स्पष्ट ‘स्पाइक’ देखिन्छ ।

यस प्रविधिको प्रयोग क्याच र लेग बिफोर विकेट (एलबिडब्ल्यू) सम्बन्धी निर्णयमा गरिन्छ । तर यो बलभित्रको सेन्सरमा होइन, विकेटको आधारभागमा राखिएका अत्यन्त संवेदनशील माइक्रोफोनमा आधारित हुन्छ ।

गत वर्ष अस्ट्रेलिया र इङ्ग्ल्यान्डबीचको एसेज शृङ्खलाका क्रममा केही विवादास्पद निर्णयपछि ‘स्निको’ प्रविधिको आलोचना पनि भएको थियो । कतिपय अवस्थामा ग्राफमा देखिएको स्पाइक र भिडियोमा देखिएको बलको अवस्थाबीच मेल नखाएको भन्दै त्यसको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाइएको थियो ।

फिफाले पारदर्शिता बढाउने उद्देश्यले इसाकले बल छोएको क्षण दर्शकलाई मुटुको धड्कन मापन गर्ने उपकरणजस्तै देखिने ग्राफमार्फत देखाएको थियो । इसाकको दायाँ खुट्टामा बल लाग्नेबित्तिकै ग्राफमा स्पष्ट स्पाइक देखिएको थियो ।

यद्यपि त्यो ग्राफ गोललाई मान्यता दिइसकेपछि मात्र सार्वजनिक गरिएको थियो । त्यसैले क्रिकेटमा निर्णय घोषणा हुनुअघि दर्शकले अनुभव गर्ने जस्तो रोमाञ्चक नाटकीयता भने यहाँ देख्न पाइएन ।