कङ्गो । डेमोक्रेटिक रिपब्लिक अफ कङ्गोको जङ्गलमा बसोबास गर्ने, आकर्षक गुलाबी–सुन्तला रङको ओठ र कालो अनुहार भएको एउटा बाँदर विज्ञानका लागि नयाँ प्रजातिका रूपमा पुष्टि भएको छ। कालो भुत्ला भएको यो प्राणी देशको मध्यपूर्वमा अवस्थित लोमामी राष्ट्रिय निकुञ्जको घना उष्णकटिबंधीय जङ्गलको उच्च रूखको छहारीमा लुकेको अवस्थामा फेला परेको र तस्बिर खिचिएको हो।

त्यहाँ कार्यरत संरक्षणवादीहरूले पहिलो पटक सन् २००८ मा यो असामान्य देखिने जनावर देखेको रिपोर्ट गरेका थिए । तर त्यतिबेला उनीहरूले केवल एउटा धमिलो तस्बिर मात्र खिच्न सकेका थिए । त्यसको १० वर्षपछि अर्को पटक देखिएपछि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय टोलीले यस बाँदरको खोजी र अध्ययन सुरु गरेको थियो, जसले यो पहिले अज्ञात रहेको प्रजाति भएको खुलासा गर्‍यो ।

विगत ७५ वर्षमा अफ्रिकामा फेला परेको बाँदरको यो केवल पाँचौँ नयाँ प्रजाति हो। फ्लोरिडा एट्लान्टिक विश्वविद्यालयका पीएचडी विद्यार्थी जुनियर अम्बोकोले यस खोजीमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गरेका थिए, जसमा अडियो रेकर्डिङ, फोटोग्राफी र विस्तृत आनुवंशिक (जेनेटिक) अध्ययनहरू समावेश थिए। यो अनुसन्धानको निष्कर्ष ‘प्लोस वान’ जर्नलमा प्रकाशित भएको छ।

अम्बोकोले बीबीसी न्यूजसँग कुरा गर्दै धेरै कम मानिसलाई मात्र अस्तित्वबारे थाहा भएको जनावरको अनुहारमा हेर्न पाउनु एउटा ‘आश्चर्यजनक अनुभूति’ भएको बताएका छन् । यस सन्दर्भमा प्रजाति पत्ता लगाउनुको अर्थ आधिकारिक रूपमा रेकर्ड गर्नु र यो आनुवंशिक रूपमा भिन्न रहेको पुष्टि गर्नु हो। केही स्थानीय बासिन्दालाई यो बाँदरको अस्तित्वबारे पहिले नै थाहा थियो र उनीहरू यसलाई ‘लिक्वेली’ नामले पुकार्छन्।

अम्बोकोका अनुसार यी बाँदरहरू एक प्रकारले लजालु स्वभावका छन् र रूखहरूको धेरै माथि लुक्ने गर्छन्। आफ्नो खोजीका क्रममा उनीहरूले जनावरहरू बस्ने क्षेत्र नजिकका ५२ वटा गाउँका मानिसहरूसँग अन्तर्वार्ता लिएका थिए। तर केवल आठ वटा गाउँका मानिसहरूले मात्र तिनीहरूलाई पहिल्यै देखेका थिए।

कङ्गो, अमेरिका र जर्मनीका अनुसन्धानकर्ताहरूको टोलीले देशको प्राकृतिक विविधताको कदर गर्दै यस जनावरलाई ‘कोलोबस कङ्गोएन्सिस’ ल्याटिन नाम दिएको छ। यो बाँदर कोलोबस बाँदरहरूको ठुलो समूहमा पर्दछ। फ्लोरिडा एट्लान्टिक विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक केट डेटवाइलरले भनिन्, ‘यी वास्तवमै महत्त्वपूर्ण अफ्रिकी बाँदरहरू हुन् जसका बुढीऔँला हुँदैनन्।’

उनले थपिन्, ‘उनीहरू जङ्गलको माथिल्लो भागमा बस्ने शाकाहारी प्राणी हुन् र इकोसिस्टमको एक महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्।’ उनीहरूले जङ्गलमा बीउ प्रशोधन र अङ्कुरणमा ठुलो भूमिका खेल्ने अनुमान अनुसन्धानकर्ताहरूको छ।

प्राध्यापक डेटवाइलरका अनुसार यी बाँदरहरूको असामान्य र चम्किलो अनुहारको पहिचान अन्य जनावरहरूका लागि एउटा दृश्य सङ्केत हुन सक्छ, जसले सम्भावित रूपमा जोडीलाई आकर्षित गर्न वा जनावरहरूलाई एकअर्कालाई चिन्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यी बाँदरहरूको एउटा छुट्टै किसिमको गर्जने आवाज पनि हुन्छ।

अम्बोकोले भनेका छन्, ‘तपाईँ अक्सर उनीहरूको आवाज सुन्नुहुन्छ, तर उनीहरूलाई देख्नुहुन्न।’ अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यी जनावरहरू दुर्लभ छन् र जङ्गलको एउटा निश्चित हिस्सामा मात्र सीमित छन्, जहाँ उनीहरूले आवश्यक पर्ने खाना र बासस्थान पाउन सक्छन्।

यी जनावरहरूको मासुका लागि शिकार हुने गरेकाले अब यो प्रजाति आधिकारिक रूपमा सुरक्षित हुन सक्ने आशा अनुसन्धानकर्ताहरूले राखेका छन् । अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यस नयाँ र रहस्यमय प्रजातिका बारेमा अझै धेरै प्रश्नहरू बाँकी छन् । उनीहरूले यिनीहरूको जनसङ्ख्या अनुमान गर्न र व्यवहारको अध्ययन गर्न थप विस्तृत सर्वेक्षण गर्ने योजना बनाएका छन्।