‘जुन पीडा आफैँले भोगेको हुँदैन, त्यसको गहिराइ कथा सुनेर बुझ्न सकिन्छ, तर हृदयले महसुस गर्न कठिन हुन्छ ।’ यही जीवनको सत्य हो । यही इतिहासको सत्य हो । यही लोकतन्त्रको पनि सत्य हो । हामीमध्ये धेरैले अभावको पीडा भोगेका छैनौँ । त्यसैले एक गाँस अन्नको मूल्य कहिलेकाहीँ थाहा हुँदैन ।

जसले भोकै रात काटेको छ, उसले रोटीको सुगन्धमै भगवान् देख्छ । जसले मरुभूमिमा तिर्खा सहेको छ, उसले पानीको एउटा थोपोलाई अमृत ठान्छ । स्वतन्त्रताको पनि यही कथा हो । जसले बोल्न नपाएको पीडा भोगेको छ, उसले बोल्ने अधिकारको मूल्य बुझ्छ । जसले अन्यायविरुद्ध मुख खोल्दा जेलको ढोका देखेको छ, उसले संविधानको महत्त्व बुझ्छ । जसले आफ्नै देशमा आफ्ना विचारका कारण निर्वासन रोज्नुपरेको छ, उसले लोकतन्त्रको अर्थ केवल शासन प्रणाली होइन, जीवनको श्वास हो भन्ने अनुभव गर्छ ।

आजको पुस्ताले ती पीडाहरू भोगेको छैन । यो उनीहरूको दोष होइन, बरु अघिल्लो पुस्ताको सफलताको प्रमाण हो । किनभने हरेक आमाबुबा आफूले भोगेको दुःख आफ्ना सन्तानले दोहोर्‍याउन नपरोस् भन्ने चाहन्छन् ।

किसान चाहन्छ, छोरोले कठोर घाममा खेत जोत्न नपरोस् । मजदुर चाहन्छ, छोरीले भारी बोक्न नपरोस् । गरिब चाहन्छ, उसका सन्तानले भोकको आँसु नदेखून् । त्यसैगरी लोकतन्त्रका योद्धाहरूले पनि चाहेका थिए– आउने पुस्ताले जेल, दमन, डर र निरङ्कुशताको जीवन बाँच्न नपरोस् । त्यसैकारण बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइरालालगायत हजारौँ ज्ञात–अज्ञात लोकतन्त्र सेनानीहरूले आफ्नो युवावस्था, परिवारको सुख, स्वास्थ्य र व्यक्तिगत जीवन राष्ट्रका लागि समर्पण गरे ।

भगवान् श्रीकृष्णले सम्झाउनुहुन्छ, ‘धर्मको रक्षा नगरे अन्याय स्थायी बन्छ । अन्यायसँग सम्झौता गर्नु शान्ति होइन, त्यो भविष्यको अझ ठूलो विनाशको बीउ हो ।’

आज श्रावण ६ मा हामी बीपी कोइरालालाई सम्झिरहेका छौँ । उहाँलाई सम्झनु केवल एउटा नेतालाई श्रद्धाञ्जलि दिनु होइन । उहाँले भोगेको पीडालाई सम्झनु हो । उहाँले देखेको नेपालको सपना सम्झनु हो । र, सबैभन्दा ठूलो कुरा, स्वतन्त्रताको मूल्य सम्झनु हो ।

महाभारतमा एउटा अत्यन्त मार्मिक प्रसङ्ग छ– युद्ध समाप्त भएसँगै कुरुक्षेत्रमा विजयको शङ्ख बज्छ । तर विजयको उत्सवभन्दा बढी युद्धभूमिमा विधवाहरूको रुवाइ गुञ्जिन्छ । लाखौँ परिवार उजाड हुन्छन् । तब धर्मराज युधिष्ठिरको मनमा प्रश्न उठ्छ, ‘यदि राज्य प्राप्त गर्न यति धेरै आँसु बगाउनु पर्थ्यो भने, यो विजयको अर्थ के हो ?’

भगवान् श्रीकृष्णले सम्झाउनुहुन्छ, ‘धर्मको रक्षा नगरे अन्याय स्थायी बन्छ । अन्यायसँग सम्झौता गर्नु शान्ति होइन, त्यो भविष्यको अझ ठूलो विनाशको बीउ हो ।’ महाभारतको मूल शिक्षा युद्ध होइन, धर्मको रक्षा हो । शक्ति होइन, न्याय हो । शासन होइन, उत्तरदायित्व हो ।

जब सत्ता धर्मभन्दा माथि उठ्न खोज्छ, जब शासन जनताको सेवाभन्दा आफ्नै अस्तित्वको रक्षामा केन्द्रित हुन्छ, जब नागरिकको आवाज दबाइन्छ, तब इतिहासले परिवर्तनको माग गर्छ । नेपालको इतिहास पनि यही सत्यबाट अलग छैन । हामीले विभिन्न कालखण्डमा नागरिक स्वतन्त्रता सीमित भएको देख्यौँ । राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो । फरक विचार राख्नेहरू जेल परे । पत्रपत्रिकामाथि नियन्त्रण गरियो । नागरिकले शासन परिवर्तन गर्ने अधिकार प्रयोग गर्न पाएनन् । हजारौँ परिवारले आफ्ना सदस्य जेलमा देखे । कतिपय देश छोड्न बाध्य भए । कतिपयले आफ्नो जीवन नै लोकतन्त्रको वेदीमा अर्पण गरे ।

यी घटनाहरू कुनै एउटा व्यक्तिप्रतिको घृणा सिकाउनका लागि होइनन् । यी घटनाहरू सम्झनुको उद्देश्य एउटा मात्र हो– स्वतन्त्रता कहिल्यै निःशुल्क प्राप्त हुँदैन ।

दुर्भाग्यवश, समय बित्दै जाँदा स्मृति कमजोर हुन्छ । पीडा बिर्सन थालिन्छ । अनि स्वतन्त्रता स्वाभाविक लाग्न थाल्छ ।

बीपी कोइरालाले पटक–पटक भन्नुभएको थियो– लोकतन्त्रको रक्षा केवल नेताले गर्दैन, सचेत नागरिकले गर्छन् । आज हामी स्वतन्त्र रूपमा लेख्न सक्छौँ । सरकारको आलोचना गर्न सक्छौँ । आफ्ना प्रतिनिधि छान्न सक्छौँ । अदालत जान सक्छौँ । आफ्ना विचार सार्वजनिक गर्न सक्छौँ । यी सबै अधिकार कुनै शासकले कृपावश दिएका होइनन् । यी अधिकार नेपाली जनताको दशकौँ लामो सङ्घर्षका उपलब्धि हुन् ।

दुर्भाग्यवश, समय बित्दै जाँदा स्मृति कमजोर हुन्छ । पीडा बिर्सन थालिन्छ । अनि स्वतन्त्रता स्वाभाविक लाग्न थाल्छ । आजको पुस्ताले कहिलेकाहीँ भन्छ– लोकतन्त्रले के दियो ?

यो प्रश्न स्वाभाविक हो । लोकतन्त्रले पनि गल्ती गरेको छ । राजनीतिक दलहरूले पनि जनअपेक्षा पूरा गर्न सकेनन् । भ्रष्टाचार, अस्थिरता, अवसरवाद र निराशाले जनविश्वासमा चोट पुर्‍याएको छ । तर यस प्रश्नलाई हामीले उल्ट्याएरै भए पनि आफैँलाई सोध्नुपर्छ– यदि नागरिकलाई सरकार बदल्ने अधिकार नै नहुने हो भने ? यदि असहमति जनाउँदा डराउनुपर्ने हो भने ? यदि राज्य जनताप्रति होइन, केवल शक्तिप्रति उत्तरदायी हुने हो भने ? लोकतन्त्रको मूल्य त्यसबेला सबैभन्दा बढी बुझिन्छ, जब त्यो हराउन थाल्छ ।

त्यसैले श्रावण ६ केवल एउटा स्मृति दिवस होइन । यो पुस्तादेखि पुस्तासम्म स्वतन्त्रताको कथा सुनाउने दिन हो । यो आफ्ना सन्तानलाई भन्ने दिन हो, ‘हामीले दुःख भोग्यौँ, ताकि तिमीहरूले नभोग्नुपरोस् । तर हाम्रो पीडा नबिर्स, किनभने इतिहास बिर्सने समाजले स्वतन्त्रताको मूल्य पनि बिर्सन्छ ।’

बीपी कोइरालाको जीवनले हामीलाई यही सिकाउँछ– सत्ता क्षणिक हुन्छ, सिद्धान्त अमर हुन्छ । पद समाप्त हुन्छ, तर सत्यका लागि गरिएको सङ्घर्ष इतिहासमा अमिट रहन्छ । राष्ट्र बलियो हुन्छ, जब नागरिक स्वतन्त्र हुन्छन् । र, नागरिक स्वतन्त्र तब मात्र हुन्छन्, जब लोकतन्त्र केवल संविधानका पानामा होइन, जनताको चेतनामा जीवित रहन्छ ।

महाभारतको अर्को अत्यन्त गहिरो प्रसङ्ग द्रौपदीको चीरहरण हो । सभामा भीष्मजस्ता महाज्ञानी थिए, द्रोणाचार्य थिए, कृपाचार्य थिए, धृतराष्ट्र थिए, सबैले अन्याय देखे । तर धेरैजसो मौन रहे । त्यही मौनता अन्यायको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्यो ।

बीपी कोइरालाले यही चेतना नेपाली समाजमा जगाउनुभयो । उहाँले सत्ता खोज्नुभन्दा नागरिकको चेतना जगाउनुभयो ।

त्यसैले भगवान् श्रीकृष्णले प्रत्यक्ष युद्धभन्दा पहिले नै एउटा शिक्षा दिनुभएको थियो– अन्याय गर्ने मात्र दोषी हुँदैन; अन्याय देखेर मौन बस्ने पनि उत्तिकै दोषी हुन्छ । लोकतन्त्रको धर्म पनि यही हो । नागरिकले अन्याय देख्दा बोल्न पाउनुपर्छ । फरक विचार राख्न पाउनुपर्छ । सरकारको आलोचना गर्न पाउनुपर्छ । किनकि आलोचनाबाट भाग्ने व्यवस्था बलियो हुँदैन; आलोचना सुन्न सक्ने व्यवस्था नै बलियो हुन्छ ।

बीपी कोइरालाले यही चेतना नेपाली समाजमा जगाउनुभयो । उहाँले सत्ता खोज्नुभन्दा नागरिकको चेतना जगाउनुभयो । उहाँका लागि लोकतन्त्र चुनाव जित्ने माध्यम मात्र थिएन; त्यो मानिसको आत्मसम्मानसँग जोडिएको जीवनदर्शन थियो ।

बीपीले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा जेलमा बिताउनुभयो । निर्वासन सहनुभयो । परिवारबाट टाढा रहनुभयो । स्वास्थ्य बिग्रँदै जाँदा पनि उहाँले विचार परिवर्तन गर्नुभएन । किनभने उहाँलाई थाहा थियो– व्यक्तिको जीवन सीमित हुन्छ, तर विचारको आयु पुस्तौँसम्म रहन्छ ।

आज हामीले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ– यदि बीपी कोइराला र उहाँका समकालीनहरूले व्यक्तिगत सुख रोजेका भए के हुन्थ्यो ? यदि उनीहरूले ‘हामी किन जेल जाने ? हामीले किन सङ्घर्ष गर्ने ?’ भनेको भए के आजको नेपाल यस्तो हुन्थ्यो ? सायद आज हामीले स्वतन्त्र रूपमा आफ्ना विचार लेख्न पाउँदैनथ्यौँ । सायद हामीले आफ्ना प्रतिनिधि छान्न पाउँदैनथ्यौँ । सायद नागरिक अधिकारलाई अधिकार होइन, शासकको कृपा मान्नुपर्ने अवस्था हुन्थ्यो ।

हामी नेपालीहरूको एउटा सुन्दर संस्कार छ । बुबाले पुरानो जुत्ता लगाएर पनि छोरालाई नयाँ जुत्ता किनिदिन्छन् । आमाले आफू भोकै बसेर पनि सन्तानलाई पेटभरि खाना खुवाउँछिन् । उनीहरू आफ्नो पीडा सन्तानले भोग्न नपरोस् भन्ने चाहन्छन् । लोकतन्त्रको इतिहास पनि यही ममताको इतिहास हो ।

हिजोको पुस्ताले जेल भोग्यो, ताकि आजको पुस्ताले स्वतन्त्रता भोगोस् । हिजोको पुस्ताले यातना सह्यो, ताकि आजको पुस्ताले सम्मान पाओस् । हिजोको पुस्ताले डरको रात बितायो, ताकि आजको पुस्ताले निर्भय भएर भविष्यको सपना देख्न सकोस् ।

तर एउटा जोखिम पनि यहीँ छ । जुन पीडा हामीले भोगेका हुँदैनौँ, त्यसलाई हामी सामान्य ठान्न थाल्छौँ । जसले युद्ध देखेको छैन, उसले शान्तिको मूल्य कम आँक्न सक्छ । जसले दमन भोगेको छैन, उसले स्वतन्त्रतालाई स्वाभाविक ठान्न सक्छ । त्यसैले इतिहास पढ्नु केवल परीक्षा पास गर्नका लागि होइन ।

इतिहास पढ्नु भनेको आफूले नभोगेको पीडालाई चेतनामा अनुभव गर्नु हो । आज धेरै युवाले लोकतन्त्रप्रति प्रश्न उठाउँछन् । ती प्रश्नहरूलाई अस्वीकार गर्नु हुँदैन । लोकतन्त्रमा प्रश्न सोध्ने अधिकार नै लोकतन्त्रको शक्ति हो ।

महाभारतमा विदुरले धृतराष्ट्रलाई बारम्बार चेतावनी दिन्छन्, ‘राजा प्रजाका लागि हो; प्रजा राजाका लागि होइन ।’

हो, हामीले भ्रष्टाचार देखेका छौँ । हो, हामीले राजनीतिक अस्थिरता देखेका छौँ । हो, हामीले नेतृत्वका कमजोरीहरू देखेका छौँ । तर यी कमजोरीहरू लोकतन्त्रका आदर्श होइनन्; लोकतान्त्रिक अभ्यासका चुनौती हुन् । लोकतन्त्रको उत्तर लोकतन्त्रलाई अझ उत्तरदायी, पारदर्शी र संस्थागत बनाउनु हो । नागरिकले सचेत भएर सहभागिता जनाउनु, संस्थाहरूलाई बलियो बनाउनु र जवाफदेहिता माग्नु नै यसको उपाय हो ।

महाभारतमा विदुरले धृतराष्ट्रलाई बारम्बार चेतावनी दिन्छन्, ‘राजा प्रजाका लागि हो; प्रजा राजाका लागि होइन ।’

यही सिद्धान्त आधुनिक लोकतन्त्रको पनि मूल भावना हो । राज्यको वैधता जनताबाट आउँछ र राज्य जनताप्रति उत्तरदायी रहनुपर्छ । बीपी कोइरालाले पनि यही विश्वास बोकेर राजनीति गर्नुभयो । उहाँले राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवादलाई परस्पर जोडिएका मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो ।

उहाँको राष्ट्रियता कुनै व्यक्तिको पूजा होइन; सम्पूर्ण नेपालीको साझा सम्मान थियो । उहाँको लोकतन्त्र केवल मतदानको दिन होइन; हरेक दिन नागरिकको सम्मान सुरक्षित रहने व्यवस्था थियो ।

त्यसैले साउन ६ मा हामीले बीपीलाई सम्झँदै गर्दा, उहाँको तस्बिरमा फूल चढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, उहाँका आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ । यदि हामीले फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई शत्रु ठान्यौँ भने हामीले बीपीलाई बुझेका छैनौँ ।

यदि हामीले लोकतन्त्रलाई केवल चुनावमा सीमित गर्‍यौँ भने हामीले बीपीलाई बुझेका छैनौँ । यदि हामीले राष्ट्रभन्दा व्यक्ति ठूलो ठान्यौँ भने हामीले बीपीलाई बुझेका छैनौँ । यदि हामीले इतिहासबाट शिक्षा लिन छोड्यौँ भने भविष्यले हामीलाई कठोर मूल्य चुकाउन बाध्य पार्न सक्छ ।

हामी आफ्ना सन्तानलाई यस्तो नेपाल सुम्पनेछौँ, जहाँ कुनै पनि नागरिकले आफ्नो विचारका कारण डराउन नपरोस् ।

आजको पुस्तालाई निरङ्कुशताको पीडा महसुस नहुनु स्वाभाविक हो । तर त्यस पीडाको स्मृति जीवित राख्नु हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो । स्मृति बदला लिनका लागि होइन; गल्ती नदोहोर्‍याउनका लागि हो । इतिहास घृणा फैलाउनका लागि होइन; विवेक जगाउनका लागि हो । बीपी कोइरालाको स्मृतिमा सबैभन्दा ठूलो श्रद्धाञ्जलि यही हुनेछ– हामी स्वतन्त्रतालाई अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि मानौँ । लोकतन्त्रलाई केवल प्राप्त उपलब्धि होइन, निरन्तर जोगाइरहनुपर्ने साझा सम्पत्ति ठानौँ ।

साउन ६ ले हामीलाई यही सन्देश दिन्छ– हामीले आफ्ना सन्तानलाई आफ्ना घाउ होइन, आफ्ना सपनाहरू हस्तान्तरण गर्नुपर्छ । तर ती सपनाहरू कुन मूल्य चुकाएर प्राप्त भएका हुन् भन्ने इतिहास पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ ।

किनकि इतिहास सम्झने पुस्ताले मात्र भविष्य सुरक्षित बनाउन सक्छ । बीपी कोइराला आज शारीरिक रूपमा हामीमाझ हुनुहुन्न । तर उहाँको विचार, त्याग र लोकतन्त्रप्रतिको अटुट विश्वास आज पनि प्रत्येक स्वतन्त्र नेपालीको श्वासमा जीवित छ ।

आउनुहोस्, साउन ६ मा हामी प्रण गरौँ– हामी स्वतन्त्रतालाई हल्का रूपमा लिनेछैनौँ । हामी लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्ने होइन, अझ बलियो बनाउने नागरिक बन्नेछौँ । हामी इतिहास बिर्सनेछैनौँ ।

र, हामी आफ्ना सन्तानलाई यस्तो नेपाल सुम्पनेछौँ, जहाँ कुनै पनि नागरिकले आफ्नो विचारका कारण डराउन नपरोस् । जहाँ राज्यको शक्ति जनताको सेवामा समर्पित होस् र जहाँ लोकतन्त्र केवल संविधानको शब्द होइन, प्रत्येक नेपालीको जीवन संस्कार बनोस् । यही हुनेछ, बीपी कोइरालाप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जलि ।