कहिलेकाहीँ जीवनका सबैभन्दा गहिरा पाठहरू कक्षाकोठाभन्दा बाहिर, सडकमा सिकिन्छन् । असार ३ गते बिहान भरतपुरबाट काठमाडौँ ओर्लिएर रानीवन जाने क्रममा मैले एउटा यस्तो अनुभव गरेँ, जसले मलाई नागरिकता, शिक्षा र सामाजिक चेतनाको गहिरो अर्थ सम्झायो । 

यो कुनै ठुलो घटना थिएन, न त समाचार बन्ने खालको तर यही सानो यात्राले हाम्रो समाजको एउटा गहिरो मनोविज्ञान उजागर गर्‍यो, नियम उल्लङ्घनलाई सामान्य ठान्ने प्रवृत्ति । 

यात्राको झल्को : नियमको उल्लङ्घन, सामान्य व्यवहार ?

असार ३ गते बिहान १० बजे भरतपुरबाट काठमाडौँ विमानस्थलमा अवतरण गरेपछि बाहिर निस्किएर आफ्नो गन्तव्य रानीवन आउन राइड लिएँ । हाँडीगाउँ चोकमा ट्राफिक बाक्लो थियो । केही मोटरसाइकलहरू फुटपाथ चढेर अघि बढे । मेरा चालक भाइले पनि त्यही गर्नुभयो । साथै उहाँले धेरैपटक बायाँबाट ओभरटेक गर्दै बाइक चलाइरहनुभएको थियो । मैले हाँस्दै भनेँ, ‘भाइ, म ट्राफिक प्रहरी भएको भए तपाईंलाई दुईवटा चिट काट्थेँ । ’ उहाँले पनि हाँस्दै स्वीकार गर्नुभयो, ‘सबैले यस्तै गर्छन् ।’

यो सामान्य घटना भनि त्यत्तिकैमा सीमित राखिनँ र मेरो फेसबुक भित्तामा छोटो प्रतिक्रिया पोस्ट गरेँ । यो संवाद सामान्य लाग्न सक्छ, तर यसले हाम्रो सामाजिक सोचको गहिरो तह उजागर गर्छ । नियम उल्लङ्घनलाई हामीले किन सामान्य ठान्छौँ ? के हामीले नियमलाई डरको कारणले मात्र पालना गर्ने हो ? कि त्यसको मूल्य र मर्म बुझेर ?

सोही पोस्टउपर आएका प्रतिक्रियालाई यस स्तम्भमा विविध आयामसँग जोडेर हेर्ने र व्यापक विमर्श चलाउन सार्थक होस् भनी पाठकहरू समक्ष पस्किएको हुँ । 

सामाजिक सञ्जालमा उठेका आवाजहरू

मैले यो अनुभव फेसबुकमा साझा गरेपछि आएका प्रतिक्रियाहरूले देखायो— यो विषय सतही होइन, गहिरो छ । कसैले हल्का व्यङ्ग्य गरे, कसैले गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरे । 
शैलेश : ‘दाइले पनि नेपाली पाइलटलाई शिक्षा दिनु भएछ ।’

प्रकाशजी : ‘एकजनालाई भने पनि बाटैमा केही पढाउने मौका पाएछौ ।’

मञ्जु दीदी र कृष्णबहादुरजी : नियम उल्लङ्घनको सामान्यीकरणप्रति चिन्ता । 

हरिशरणजी : ‘सिर्फ जनचेतना होइन, प्रणालीगत सुधार पनि आवश्यक छ ।’

विमल र राजेन्द्रजी : हल्का व्यङ्ग्य र सकारात्मक ऊर्जा र जीवन मूल्यको प्रशंसा गर्दै लेखको भावनात्मक पक्षलाई उजागर गर्नुभयो । राजेन्द्रजीले हल्का व्यङ्ग्य गर्दै लेखको यथार्थपरकता र व्यावहारिकता झल्काउने टिप्पणी गर्नुभयो, ‘धन्न उसैले ट्राफिक नियम सिकाएन छन् हजुरलाई ! ’

यी प्रतिक्रियाले देखाउँछन्— सडकमा देखिएको एउटा सामान्य घटना हाम्रो सामाजिक संरचना, शिक्षा प्रणाली र शासनप्रतिको दृष्टिकोणको प्रतिविम्ब हो । 

‘सबै गर्छन्’ भन्ने सामूहिक सोच

‘सबै यस्तै गर्छन्’ भन्ने सोचले व्यक्तिगत जिम्मेवारीलाई सामूहिक लापरबाहीमा रूपान्तरण गर्छ । जब नियम उल्लङ्घनलाई सामान्य मानिन्छ, तब त्यो व्यवहार सामाजिक संस्कार बन्छ । यसले समाजमा अनुशासन, सुरक्षा र पारस्परिक सम्मान कमजोर बनाउँछ । 

फुटपाथ पैदल यात्रुका लागि हो । त्यहाँ सवारी चलाउनु उनीहरूको अधिकार हनन गर्नु हो । तर जब हामी आफैँले त्यो अधिकार हनन गर्छौं, हामीले आफूलाई पनि कमजोर बनाइरहेका हुन्छौँ । 

शिक्षा र नागरिकता पाठ्यपुस्तकमा सीमित ?

हाम्रो शिक्षा प्रणालीले नागरिकता पढाउँछ । तर के त्यो व्यवहारमा झल्किन्छ ? विद्यालयमा ट्राफिक चिन्ह पढाइन्छ, तर सडकमा नियम पालना गर्ने संस्कार किन देखिँदैन ?

शिक्षा भनेको ज्ञान मात्र होइन, व्यवहार पनि हो । विकसित देशहरूमा शिक्षा प्रणालीले व्यवहारिक नागरिकता सिकाउँछ :

फिनल्यान्ड : निर्णय क्षमता, समूहमा काम, सामाजिक उत्तरदायित्व । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीहरूले ट्राफिक व्यवस्थापनको अभ्यास गर्न सक्छन् । 

क्यानडा : सामुदायिक परियोजनामार्फत स्थानीय समस्यामा संलग्नता । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीहरूले आफ्नो समुदायमा फोहोर व्यवस्थापनको परियोजना सञ्चालन गर्न सक्छन् । 

हाम्रो शिक्षामा पनि यस्तो व्यवहारिकता आवश्यक छ— जहाँ विद्यार्थीहरूले नियमको मर्म बुझून्, न कि केवल परिक्षाका लागि याद गरून् । 

नियम उल्लङ्घनको मूल्य

ट्राफिक नियम उल्लङ्घन केवल सामाजिक वा शैक्षिक समस्या होइन, आर्थिक बोझ पनि हो । ट्राफिक जामले इन्धनको खपत, समयको नोक्सानी, र दुर्घटनाको जोखिम बढाउँछ । जसको असर विशेषगरी निम्न आय भएका नागरिकहरूमा पर्छ । 

फुटपाथमा सवारी चलाउनु पैदल यात्रुको अधिकार हनन हो । यसले स्वास्थ्य, वातावरण र सार्वजनिक जीवनशैलीमा नकारात्मक असर पार्छ । 

शिक्षा र सरकारको सहकार्य

अब प्रश्न उठ्छ, के गर्न सकिन्छ ? समस्या पहिचान गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन । समाधानतर्फ उन्मुख हुनु आवश्यक छ । नियम उल्लङ्घनको प्रवृत्तिलाई परिवर्तन गर्न शिक्षा र सरकारी संयन्त्रबीचको सहकार्य अपरिहार्य देखिन्छ । शिक्षामा व्यावहारिकता थप्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

नागरिक प्रयोगशाला : विद्यालयमा विद्यार्थीहरूले ट्राफिक प्रहरी, नगर प्रमुख वा नागरिकको भूमिका निर्वाह गर्दै सामाजिक समस्याको समाधान अभ्यास गर्ने अवसर पाउने । यसले उनीहरूमा निर्णय क्षमता र उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्छ । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीहरूले ट्राफिक व्यवस्थापनको अभ्यास गर्न सक्छन् । 

सामुदायिक परियोजना : विद्यार्थीहरूलाई ट्राफिक व्यवस्थापन, फोहोर व्यवस्थापन वा सार्वजनिक स्थानको संरक्षणमा प्रत्यक्ष संलग्न गराउने । यसले व्यवहारिक शिक्षा र सामाजिक सहभागिता दुवैलाई प्रवर्द्धन गर्छ । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीहरूले आफ्नो समुदायमा फोहोर व्यवस्थापनको परियोजना सञ्चालन गर्न सक्छन् । 

युवा नेतृत्वमा जनचेतना अभियान : विद्यालय वा कलेजस्तरमा ट्राफिक नियम, वातावरण संरक्षण वा सार्वजनिक शिष्टाचारबारे जनचेतना फैलाउने अभियान सञ्चालन गरिनु आवश्यक छ । उदाहरणका लागि विद्यार्थीहरूले ट्राफिक नियमको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने कार्यक्रम आयोजना गर्न सक्छन् । 

शिक्षक तालिम : व्यावहारिक शिक्षा दिन सक्ने क्षमतायुक्त शिक्षक तयार पार्न विशेष तालिम आवश्यक छ, जसले विद्यार्थीको सोच र व्यवहारमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सकोस् । उदाहरणका लागि, शिक्षकहरूले विद्यार्थीहरूलाई ट्राफिक नियमको मर्म बुझाउन विशेष तालिम लिन सक्छन् । 

सरकारी संयन्त्रको भूमिका

पाठ्यक्रम सुधार : नागरिक शिक्षा सबै कक्षामा समावेश गर्दै व्यावहारिक अभ्यासमा जोड दिनु आवश्यक छ । उदाहरणका लागि पाठ्यक्रममा ट्राफिक नियमको महत्त्वबारे व्यावहारिक अभ्यास समावेश गर्नुपर्छ । 
पूर्वाधार सुधार : फुटपाथ, ट्राफिक संकेत चिन्ह र जेब्राक्रसिङजस्ता पूर्वाधारको सुधारले नियम पालना गर्न सहज बनाउँछ । उदाहरणका लागि फुटपाथको सुधारले पैदल यात्रुहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्छ । 
शिक्षामूलक कानुनी कार्यान्वयन : ट्राफिक प्रहरीले जरिवाना मात्र होइन, चेतनामूलक संवाद र शिक्षा पनि दिन सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । उदाहरणका लागि ट्राफिक प्रहरीले नियम उल्लङ्घन गर्नेहरूलाई जरिवाना गर्नुका साथै ट्राफिक नियमको महत्त्वबारे शिक्षा दिनुपर्छ । 
सञ्चारमाध्यम र संस्थासँग सहकार्य : जनचेतना फैलाउने अभियानमा सञ्चारमाध्यम र गैरसरकारी संस्थाको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ । उदाहरणका लागि सञ्चारमाध्यमले ट्राफिक नियमको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने कार्यक्रम प्रसारण गर्न सक्छ । 

पाठकका लागि अन्तिम सन्देश

जीवनका सामान्य क्षणहरू कहिलेकाहीँ गहिरा सन्देश बोकेर आउँछन् । यो लेख केवल एउटा यात्राको अनुभव होइन हाम्रो सामूहिक सोच, व्यवहार र जिम्मेवारीप्रतिको दृष्टिकोणको प्रतिविम्ब हो । 

सामान्य पाठकहरूका लागि : नियम पालना गर्नु केवल डरको कारणले होइन, मूल्य र मर्म बुझेर गर्नुहोस् । तपाईंको सानो निर्णयले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । 

शिक्षक र शिक्षाविद्हरूका लागि : शिक्षा केवल ज्ञान होइन, संस्कार पनि हो । तपाईंको शिक्षणले विद्यार्थीको सोच र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ ? होइन भने हामीले के परिवर्तन गर्न सक्छौँ ?

नीतिनिर्माताहरूका लागि : नीति केवल कागजमा होइन, सडकमा पनि देखिनुपर्छ । तपाईंको नीति व्यवहारिक छ ? जनताको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ ?

युवा र विद्यार्थीहरूका लागि : नियम पालना गर्नु विद्रोह होइन, सकारात्मक नेतृत्वको पहिलो पाइला हो । तपाईं परिवर्तनको हिस्सा बन्न तयार हुनुहुन्छ? तपाईंको ऊर्जा, सोच र क्रियाशीलता नै समाजको भविष्य हो । 

निष्कर्ष : साना क्षण, गहिरा सन्देश

गन्तव्यमा पुग्दा चालक भाइको अनुहारमा सन्तोष देखिन्थ्यो । सायद हाम्रो संवादले केही सोच्न बाध्य बनायो । यस्ता साना क्षणहरू नै नागरिक शिक्षाको बिउ हुन् । शिक्षा केवल कक्षाकोठामा होइन, सडक, घर र समाजमा पनि हुन्छ । 

हामी सबैले नियम पालना गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । किनभने परिवर्तन सरकारबाट मात्र होइन, हामीबाट पनि सुरु हुन्छ । जीवनमा परिवर्तनको चाहना राख्ने हरेक व्यक्तिका लागि महात्मा गान्धीको भनाइ ‘तपाईं संसार परिवर्तन गर्न चाहनुहुन्छ भने सुरु आफैँबाट गर्नुहोस्’ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । यो भनाइ केवल प्रेरणादायी शब्द होइन । यो एक गहिरो प्रतिविम्ब हो । जब हामी नियम उल्लङ्घनलाई सामान्य ठान्छौँ, तब हामी परिवर्तनको बाटोबाट टाढा जान्छौँ । तर जब हामी आफैँले नियम पालना गर्न थाल्छौँ, तब त्यो सानो कदमले समाजमा ठुलो प्रभाव पार्न सक्छ । 

यस लेखको मूल सन्देश पनि यही हो— परिवर्तन सरकार वा प्रणालीबाट मात्र होइन, हाम्रा व्यक्तिगत निर्णय र व्यवहारबाट सुरु हुन्छ । हामी सबै परिवर्तनका वाहक हौँ, हामीले त्यसको जिम्मेवारी लिन सक्यौँ भने ।

(दुल्लभ मावि, रेडन कलेजका पूर्वप्राचार्य, नेल्टाका पूर्वअध्यक्ष तथा नेपाल शिक्षक संघका पूर्वकेन्द्रीय वरिष्ठ उपाध्यक्ष डा. भट्ट कोवेन्ट्री विश्वविद्यालय ग्रुप, बेलायतमा प्राध्यापन गर्छन् ।)