• प्रकाश ढुङ्गाना 

हालै गरिएको एक सामुदायिक सर्वेक्षणको निष्कर्षले जुम्ला जिल्लाका ग्रामीण घर–परिवारका लागि जलवायु परिवर्तन एक गहिरो र चर्को यथार्थ बनेको स्पष्ट देखाएको छ । प्रत्येक सहभागीले स्थानीय मौसममा देखिएको परिवर्तनको अनुभव व्यक्त गरेका छन् । जसमा तापक्रमको वृद्धि, अनियमित वर्षा र हिउँको कमीजस्ता पक्षहरू समावेश छन्, जसले प्रत्यक्ष रूपमा कृषि उत्पादनशीलता र जीविकोपार्जनमा असर पारेको छ ।

जुम्लाको प्रमुख नगदे बाली स्याउमा देखिएको उत्पादन घट्ने प्रवृत्तिले र बाली लगाउने समय तालिकामा आएको परिवर्तनले यस क्षेत्रको कृषि अर्थतन्त्र कति संवेदनशील छ भन्ने प्रस्ट पारेको छ । स्याउ, सिमी र आलुमा देखिएका किरा र रोगको व्यापक संक्रमणले खेतीलाई अझ जोखिमपूर्ण र बढी श्रमप्रधान बनाएको छ ।

यी चुनौतीका बाबजुद समुदायले लचिलोपन र अनुकूलन क्षमता देखाएको छ; धेरै घर–परिवारले पोलीहाउस खेती, उच्च घनत्व रोपाइँ र नयाँ जातका बालीको प्रयोगजस्ता नयाँ कृषि अभ्यास अपनाएका छन् तर वैकल्पिक बालीको प्रयोग अझै सीमित छ । 

औषधिजन्य वनस्पति विशेष गरी यार्सागुम्बा संकलन अधिकांश घर–परिवारका लागि एक महत्त्वपूर्ण पूरक जीविकोपार्जन बनेको छ तर वातावरणीय परिवर्तनका कारण यसको उपलब्धता घट्दै गएको र अझ उच्च स्थानमा जानुपर्ने अवस्था आएको सहभागीले बताएका छन् ।

सर्वेक्षणमा सहभागी घर–परिवारमा कम्तीमा एक सदस्य रोजगारी वा अध्ययनका लागि सहरी क्षेत्रमा बसाइँ सरेका छन्, जसले आप्रवासनलाई सबैका लागि ‘कपिङ स्ट्राटेजी’ बनाएको छ । यद्यपि यसले आम्दानीका वैकल्पिक स्रोतहरू उपलब्ध गराए पनि अधिकांश अवस्थामा यसले कृषि श्रमशक्ति घटाएको र कतिपयको कुल आम्दानी समेत घटाएको पाइएको छ ।

जुम्लाको प्रमुख नगदे बाली स्याउमा देखिएको उत्पादन घट्ने प्रवृत्तिले र बाली लगाउने समय तालिकामा आएको परिवर्तनले यस क्षेत्रको कृषि अर्थतन्त्र कति संवेदनशील छ भन्ने प्रस्ट पारेको छ ।

सरकार तथा गैरसरकारी संस्थाहरूबाट अनुदान, तालिम र कृषि सामग्रीजस्ता केही सहयोग प्रदान गरिए पनि समुदायले पहिचान गरेका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आवश्यकता भने अझै सम्बोधन हुन सकेका छैनन् । सबै सहभागीले बजार पहुँच, बाली बिमा र सिँचाइ पूर्वाधारलाई जीविकोपार्जन कायम राख्न तथा जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित जोखिम घटाउन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानेका छन् ।

यस अध्ययनले प्राविधिक नवप्रवर्तन, संस्थागत सहयोग र बजार सञ्जालको सुदृढीकरणलाई समावेश गर्ने एकीकृत र स्थानीय सन्दर्भमा उपयुक्त अनुकूलन रणनीतिहरूको आवश्यकता औँल्याएको छ । साथै स्थानीय समुदायहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउनु र अनुकूलन योजना बनाउने प्रक्रियामा समावेश गर्नु अत्यावश्यक देखिएको छ ।

यी आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्नु कृषि उत्पादनशीलता र ग्रामीण आम्दानी कायम राख्नका लागि मात्र होइन, जलवायु परिवर्तनका तीव्र प्रभाव भोगिरहेका पहाडी समुदायको दीर्घकालीन लचिलोपन निर्माण गर्नका लागि पनि अनिवार्य छ । आगामी प्रयासहरूमा स्रोतहरूको पहुँच विस्तार, कृषि सल्लाह सेवाको सुदृढीकरण, समावेशी नीतिको प्रवर्द्धन र सरोकारवालाबिच सहकार्य अभिवृद्धि गर्ने कार्यहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ ताकि अनुकूलन रणनीतिहरू सबै वर्गका लागि प्रभावकारी, न्यायोचित र दिगो हुन सकुन् ।

प्रकाश ढुङ्गाना
कृषि विद्यार्थी
प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन कलेज, बर्दिवास
इन्टर्न : स्याउ सुपरजोन, जुम्ला