काठमाडौं । मुम्बईका एक ५० वर्षीय पुरुष महिनौँदेखि थकान, खुट्टा दुख्ने र बिर्सने समस्याबाट पीडित थिए । पटक–पटक परीक्षण गर्दा पनि कुनै स्पष्ट कारण पत्ता लागेन । अन्ततः हेभी मेटल स्क्रिनिङ गराउँदा चकित पार्ने तथ्य बाहिर आयो—उनको शरीरमा सिसा (लिड) को मात्रा खतरनाक स्तरमा पुगेको थियो ।

झन अचम्मको कुरा के थियो भने सिसा कुनै कारखाना, रङ वा पानीबाट नभई २० वर्षदेखि प्रयोग भइरहेको पुरानो एल्युमिनियम प्रेसर कुकरबाट शरीरमा प्रवेश गरिरहेको थियो ।  लिड प्वाइजनिङ अर्थात् सिसाबाट हुने विषाक्तताबारे जयपुरका अपोलो स्पेक्ट्रा अस्पतालका कन्सल्टेन्ट मेडिसिन डा. रोहित शर्माले भारतीय सञ्चारमाध्यम दैनिक भास्करसँग गरेको कुराकानीको अनुवादित अंश । 

के हो लिड प्वाइजनिङ ?
लिड (सिसा) शरीरमा जम्मा हुँदा लिड प्वाइजनिङ हुन्छ । सिसा एक प्रकारको भारी धातु हो, जुन पुराना रङ, पानीको पाइप, केही भाँडाकुँडाको चमक (ग्लेज), ब्याट्री आदि सामग्रीमा पाइन्छ ।

अमेरिकामै हरेक वर्ष करिब ५ लाख पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकाको रगतमा लिडको मात्रा आवश्यकभन्दा धेरै पाइन्छ । यो खाना, पानी, हावा वा छालाको सम्पर्कबाट शरीरमा प्रवेश गर्छ । यसले विशेषगरी मस्तिष्क, मिर्गौला, स्नायु प्रणाली र प्रजनन क्षमतामा असर गर्छ ।

सुरुमा देखिने लक्षणहरू के हुन् ?
यसका लक्षण बिस्तारै देखिन्छन् । सुरुमा थकान, चिडचिडापन, हल्का पेट दुखाइ, हातखुट्टा सुनिने, स्मरण शक्ति कमजोर हुने, रगतको कमी हुने, सिकाइमा समस्या हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन् । यी सामान्य लाग्ने लक्षणहरूलाई धेरैले बेवास्ता गर्छन्, तर दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर समस्या बन्न सक्छ ।

मुम्बईको घटनामा सिसाको स्रोत कसरी पत्ता लाग्यो ?
पीडित पुरुष थकान र पेट दुखाइको गुनासो गर्दै आएका थिए । रगत परीक्षण गर्दा सिसाको मात्रा २२ माइक्रोग्राम/डेसिलिटर पुगेको पाइयो, जुन सुरक्षित मापदण्डभन्दा चार गुणा बढी हो । घरमा निरीक्षण गर्दा थाहा भयो कि उनी २० वर्षदेखि एउटै एल्युमिनियम कुकर प्रयोग गरिरहेका थिए, र त्यही कुकर सिसाको स्रोत बनेको थियो ।

एल्युमिनियम कुकरबाट सिसा शरीरमा कसरी जान्छ ?
पुराना एल्युमिनियम भाँडाको सतहमा रहेको सुरक्षात्मक तह क्षय भएपछि, टमाटर वा इमली जस्ता अमिलो परिकार पकाउँदा सिसा वा अन्य धातुहरू खानामा घुलिन्छन् । यस्ता धातुहरू शरीरमा जम्मा भई मस्तिष्कलगायत अंगहरूमा क्षति पुर्‍याउँछन् ।

कसरी रोक्न सकिन्छ ?
– पुराना भाँडाकुँडाको अवस्था जाँच गर्नुहोस्
– जीर्ण वा खियाएका एल्युमिनियम भाँडा तुरुन्तै फेर्नुहोस्
– सुरक्षित र गुणस्तरीय सामग्रीबाट बनेका भाँडा प्रयोग गर्नुहोस्
– शंका लागेमा रगत परीक्षण गराउनुहोस्

के उपचार सम्भव छ ?
हो, लिड प्वाइजनिङको उपचार सम्भव छ, तर समयमै पत्ता लाग्नु जरुरी छ । सुरुमै उपचार भएमा सिसाको मात्रा घटाउन सकिन्छ, तर पहिल्यै क्षति भइसकेका अंगहरू पूर्ण रूपमा ठीक हुन सक्दैनन् ।

के सिसा शरीरबाट आफैं बाहिर जान्छ ?
सिसा सजिलै बाहिर निस्कँदैन । यो कलेजो, मिर्गौला वा हड्डीमा वर्षौँसम्म रहन सक्छ । यसैले थोरै मात्राले पनि दीर्घकालीन असर पुर्‍याउन सक्छ ।

बालबालिकामा बढी जोखिम किन ?
बच्चाहरूको मस्तिष्क र स्नायु प्रणाली तीव्र गतिमा विकास भइरहेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा सिसाको असर गम्भीर हुन सक्छ । यसले सिकाइ क्षमतामा ह्रास, व्यवहारमा परिवर्तन र ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुने समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

धाराको पानी पनि जोखिमयुक्त हुन सक्छ ?
यदि पानी पुराना सिसाका पाइपबाट आउँछ वा लामो समय ट्याङ्कीमा राखिन्छ भने त्यसमा पनि सिसा हुन सक्छ । आरओ (RO) फिल्टरले केही हदसम्म हटाउन सक्छ, तर समय–समयमा यसको जाँच आवश्यक हुन्छ ।

उपचारको प्रक्रिया के हो?
सिसाको मात्रा बढी भएमा चिलेशन थेरापी गरिन्छ । यस विधिमा विशेष औषधिले रगतमा रहेको सिसा समातेर पिसाबमार्फत बाहिर निकालिन्छ । यो उपचार डाक्टरको निगरानीमा मात्र दिइन्छ र साइड इफेक्टको सम्भावना हेरी अघि बढाइन्छ ।