कवि रमेश क्षितिजका पाँच कृति प्रकाशित छन्— ‘अर्को साँझ पर्खेर साँझमा’ (कवितासंग्रह २०५७), ‘आफैँ आफ्नो साथी भएँ’ (गीतगजलहरू २०६३), ‘घर फर्किरहेको मानिस’ (कविताहरू २०६९), ‘क्षितिज’ (गीति अल्बम २०६८) र ‘पर्वत पर्वतमा बटुवा घाम’ (कविता संग्रह २०७९) । 

उनै कविलाई हामीले यसपटक रातोपाटीको ‘किताबका कुरा’ शृङ्खलामा निम्त्याएका छौँ ।   

• तपाईंका लागि पुस्तक के हो ? किताबसँग यहाँको साइनो कसरी जोडियो ? 

मेरा लागि पुरानो आत्मीय मित्रजस्तो हो पुस्तक । स्कुल पढ्दा म परिवारबाट टाढा होस्टेलमा बस्थेँ । अन्तर्मुखी स्वभाव थियो । सायद आफूभित्रको एक्लोपन मेटाउने भरपर्दो माध्यम पुस्तक नै थियो । म भेटेसम्म किताबको खोजीमा हुन्थेँ । स्कुलमा काठको दराजमा केही किताब थिए । हामी त्यसलाई पुस्तकालय भन्थ्यौँ । त्यहाँका प्रायः किताब पढेँ मैले तर ती थोरै थिए । गाउँबाट हिँड्दै तुलसीपुर आउँदा मसँग भएको जेब खर्चले किताब नै किन्थेँ म । साझा प्रकाशनबाट निस्केका किताब सस्तो मूल्यमा पाइन्थे । म लेखक वा कृतिको नाम हेरेर होइन, मूल्य सूची हेरेर किताब किन्थेँ । धेरै किताब किन्न पाइयोस् भनेर । 

पढ्ने भोक थियो तर टाढा गाउँमा पुस्तक वा पुस्तकालय अनि त्यही प्रकारको सत्सङ्ग नहुनाले मेरो पढाइको सीमितता थियो । प्रायः किताब दोहोर्‍याएर पढ्थेँ म, किनभने नयाँ पाउन सम्भव थिएन । जेजति उपलब्ध भयो, पढ्नु आनन्दको विषय थियो । पढ्दै जाँदा किताबको मायी दुनियाँ रोमाञ्चक लाग्दै गयो । किताबी पात्रहरूसँग सामीप्यता बढ्दै गयो । यसरी किताबप्रति आकर्षण भयो । अहिले पनि किताबसँगै हुनु भनेको आनन्दको एक मानस यात्रामा हिँडिरहनु हो मेरा लागि । 

• यहाँले दिनमा कति समय पढ्नुहुुन्छ ? पढ्नका लागि समयको व्यवस्थापन कसरी गरिरहनुभएको छ ?

अध्ययनका लागि दिनमा यति र यही समय भन्नेछैन । यसै पनि म समय तालिका अनुसार चल्ने व्यवस्थित प्रकृतिको मानिस होइन । रात–बिहान कुनै पनि बेला लेख्ने–पढ्ने गरिन्थ्यो तर केही गरे पनि यसै बसे पनि मलाई मन पर्ने समय साँझको हो । यस बेला समय शान्त हुने भएकाले एकाग्रता हुन्छ । कल्पनाशीलता बढ्छ । अरूबेला त अरू नै काममा समय बितिजान्छ । साँझको समय मेरो निजी हो जस्तो लाग्छ । आफ्नो समय होजस्तो लाग्छ । प्रायः लेख्ने पढ्ने काम साँझतिर नै गरिन्छ । 

यति धेरै पात्र, यति धेरै कथा र तिनीहरूले बोकेको जीवनदर्शन अनि मौलिक स्वभाव कसरी निर्माण भयो होला महाभारतमा ! यो कसरी लेखियो होला भनेर चकित हुन्छु म ।

यसबाहेक बिदाका दिनहरू पनि पढ्न समय मिल्ने दिनहरू हुन् । म थोरै साथी भएको र कार्यक्रमहरूतिर प्रायः नहिँड्ने मानिस भएकाले रोजेका किताब पढ्ने समय हुन्छ । फेरि समय भन्ने कुरा व्यवस्थापनको कुरा रहेछ । तपाईं केलाई प्राथमिकतामा राख्नुहुन्छ, त्यसका लागि अवश्य समय मिल्छ । 

• पछिल्लो समय के–कस्ता पुस्तक धेरै पढिरहनुभएको छ ? हालैका दिनमा पढेको पुस्तक कुन थियो ? कस्तो छ यो पुस्तक ?

एक समय हारुकी मुराकामीको ‘नर्वेजियन वुड’ मन परेपछि उनलाई पढ्न थालियो । करिब एक वर्षपहिले होला, उनका ‘मेन विदआउट वुमन’ र ‘फर्स्ट पर्सन सिङ्गुलर’ भन्ने दुइटा किताब जमल गएका बेला भेटेर ल्याएँ । पहिलो किताब पढेँ पनि, दोस्रो किताब यसै छाडेको थिएँ । अहिले त्यो पढिरहेको छु । भर्खरै पढेको पुस्तक हो, भारतीय लेखक रूपसिंह चन्देलको ‘दोस्तोएवस्की प्रेम’ । यसमा उनको स्त्री–परस्त्रीसँगको सम्बन्ध र प्रेमजीवन, साइबेरिया निर्वासन, तत्कालीन रुसी समाज, सम्बन्धका जटिलता र उनको लेखन यात्राका अनेक उतारचढावको चाखलाग्दो वर्णन छ । उनका विश्वप्रसिद्ध कृति कुन पृष्ठभूमिमा लेखिए भन्ने बुझ्न पनि यसले सघाउँछ । 

• यहाँले पहिलोपटक पढेको मोटो आकारको पुस्तक कुन थियो ? त्यसबाट के पाउनुभयो ?

महाभारत नै आकारको हिसाबले ठुलो हुनुपर्छ । महाभारतमा नभेटिने, नपाइने के कुरा होला र जस्तो लाग्छ मलाई त । यसमा पाइने अनगिन्ती पात्रको संयोजन, फरक चरित्र, मनोविज्ञान, दर्शन, जीवनकला, अध्यात्म सबैको गहन लेखन अरू कुनै किताबमा भेटिएलाजस्तो लाग्दैन । यति धेरै पात्र, यति धेरै कथा र तिनीहरूले बोकेको जीवनदर्शन अनि मौलिक स्वभाव कसरी निर्माण भयो होला ! कसरी लेखियो होला भनेर चकित हुन्छु म । 

कृष्ण, अर्जुन, भीष्म, कर्ण, द्रौपदी, अश्वत्थामा, माधवी, ययाति वा कुनै पनि पात्रका बारेमा सिङ्गो किताब लेख्न सकिन्छ । कर्ण वा द्रौपदीलाई नै पात्र बनाएर धेरै किताब लेखिएका छन् । सत्यवतीलाई पात्र बनाएर लेखिएको योजनगन्धा उत्कृष्ट नेपाली कृति हो । महाभारतजस्तो गहन कृतिलाई अध्येताले भने आफ्नो गच्छेअनुसार बुझ्ने कुरा हुन्छ । गीता मात्रै पढे पनि त्यसले जीवन जिउने कला, ऊर्जा र दर्शन दिन्छजस्तो लाग्छ मलाई त । 

• तपाईंले बारम्बार पढ्नुभएको कुनै पुस्तक छ कि ? 

मलाई मन परेको पुस्तक प्रायः दोहोर्‍याएर पढ्ने गर्छु म । परमहंस योगानन्दको ‘योगीको आत्मकथा’ यस्तै किताब हो । अध्यात्मलाई सरल र जीवनकथाको माध्यमबाट भनिएको यो पुस्तक मेरो प्रिय पुस्तक हो । त्यो एक चार्जरजस्तो हो, आफूलाई उदास र उद्विग्न अनुभूति हुँदा पढ्छु र ताजा अनुभूति गर्छु । मलाई जीवन र प्रकृतिका रहस्यको खोजको यात्रा गराउने पुस्तक बढी मन पर्छ । यसबाहेक विचार विज्ञान, लिभिङ विथ द हिमालयन मास्टर्स र ‘अन्ना करेनिना’ मैले दोहोर्‍याएर पढ्ने किताब हुन् । भाषा, विचार वा किताबको विषयवस्तुले तान्यो भने म दोहोर्‍याएर पढ्छु । 

• नेपाली साहित्यका पुस्तक सम्बन्धमा ‘अन्डररेटेड’ र ‘ओभररेटेड’ कुरा आउँछन्, यसमा यहाँको धारणा के छ ?

जब सामान्य पुस्तकको अति प्रशंसा हुन थाल्छ, बजार र विज्ञापनको भाषा चर्को बन्छ, राम्रा पुस्तक यसै ओझेल पर्छन् । एक दशकका पुस्तकको अध्ययन गर्नुस् र हेर्नुस्, कति नयाँ प्रयोग विचार, शैली, आविष्कार भएका छन्; कति नयाँ–नयाँ विषयमा साहित्य लेखिएको छ; कति खोज र अनुसन्धान भएका छन् ! त्यसलाई विश्लेषण गर्ने हो, यसको जवाफ स्वतः भेटिन्छ । 

आख्यानकार मित्र कुमार नगरकोटीले कतै भनेको ‘सामाजिक यथार्थवादले नेपाली साहित्य ध्वंश गर्‍यो’ भन्ने घतलाग्दो कुरा सम्झिएँ । ठिक छ, त्यस्तो पनि लेखियोस् कोही बात छैन तर फरक धारका कुराहरू पनि आउनुपर्‍यो ।

राम्रा किताब पनि आइरहेका छन् तर कम छन् । दशवटा चर्चित पुस्तक उठाउनुभयो भने धेरै पुस्तकको कथ्य, शैली, विषयवस्तु उस्तै–उस्तै लाग्छ । उही समाजको उस्तै सुखदुःख, उही द्वन्द्वको कथा, उही गरिबी संघर्ष उस्तै मनोविज्ञान ! साहित्यको काम वृत्तचित्रको जस्तो भइरहेको कुरा व्यक्त गर्नु मात्र होइन । मानिसलाई सपना देखाउनु, कल्पनाको अर्कै लोकमा यात्रा गराउनु, मोहक सृष्टि खडा गर्नु र नयाँ नयाँ प्रयोग गर्नु पनि हो । 

आख्यानकार मित्र कुमार नगरकोटीले कतै भनेको ‘सामाजिक यथार्थवादले नेपाली साहित्य ध्वंश गर्‍यो’ भन्ने घतलाग्दो कुरा सम्झिएँ । ठिक छ, त्यस्तो पनि लेखियोस् कोही बात छैन तर फरक धारका कुराहरू पनि आउनुपर्‍यो । दशकौँसम्म उही विषय उही शैलीको संक्रमण स्वस्थकर कुरा होइन । 

हामीकहाँ साहित्यमाथि तिखो र स्वस्थ बहस–विमर्श गर्ने, निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्ने र नयाँ आविष्कारलाई प्रोत्साहन गर्ने परिपाटी कम भएजस्तो लाग्छ । हाम्रो समाज इनोभेटिभ कुरालाई भन्दा परम्परालाई मान्ने समाज भएकाले हो कि पुराना र चलिआएको कुरामै हामी बढी रमाउँछौँ र यो साहित्यमा मात्र होइन राजनीति, पेसा वा व्यवसाय र सामाजिक कार्यशैलीमा पनि देखिन्छ । 

• यहाँलाई के कुराले लेखनमा बढी प्रेरित गर्छ ? लेख्दा तपाईं पाठकलाई ध्यानमा राख्नुहुन्छ कि आफूलाई ?

लेखनले ठुलो क्रान्तिको आँधीबेरी नै ल्याइहाल्छ, समाज नै परिवर्तन गर्छ अथवा दुःखका बारेमा परेका मानिसलाई उद्धार गर्छ कि गर्दैन, मलाई थाह छैन । सामाजिक दायित्व बोध गरेर, परिवर्तन र विद्रोहको उद्देश्य बोकेर अनि जनताको समृद्धिका खातिर लेखिरहेका स्वनामधन्य लेखक धन्य हुनुहुन्छ । ठुलो उद्देश्य बोकेर हिँड्नु राम्रो कुरा हो । 

मेरो कुरा के हो भने, मसँग केही कुरा छन्, त्यो भन्न पाउँदा वा अरूलाई सुनाउँदा मलाई आनन्द आउँछ । लेख्न प्रेरित गर्ने कुरा यति हो । त्यो अर्कै कुरा हो कि मैले भनेको कुरा कसैलाई मन पर्न सक्छ । त्यसले कसैलाई उत्प्रेरणा दिन वा प्रभावित गर्न सक्छ । अथवा कसैका लागि महत्त्वपूर्ण र कसैका लागि अर्थहीन पनि हुन सक्छ । म मेरा लागि पहिले हुँ अनि मात्र अरू कुरा जोडिन्छन् । अरूले मन पराउनु अघि मेरो लेखन मलाई नै मन पर्नुपर्छ, यो मेरा लागि हो । यसैले सायद म पाठक वा आफूलाई होइन, लेखनलाई नै ध्यानमा राखेर लेख्छु कि !

• आख्यान र गैरआख्यानमध्ये कुन विधाका पुस्तक बढी पढ्न रुचाउनुहुन्छ ? किन ?

मलाई कुन विधा राम्रो वा मनपर्ने भन्ने छैन । विधाले पुस्तक राम्रो नराम्रो हुने पनि होइन । कति गैरआख्यान भाषा र विषयवस्तुको कारणले आख्यानजस्तै मिठासले भरिएको हुन्छ । कति आख्यान काव्यात्मक भाषाको हुन्छ । जुनसुकै विधा मनपर्छ मलाई । यसैले लेख्ने मानिस वा पाठकले आफ्नो विधागत दायरा फराकिलो बनाउनुपर्छ भन्छु म त । कविले उपन्यास लेखोस्, संस्मरण लेखोस् । गैरआख्यान लेख्नेले आख्यान र कविताको भाषा प्रयोग गरोस् । त्यो कृति उम्दा भइजान्छ । म सबै किसिमका पुस्तक पढ्छु, अचेल आध्यात्मिक, जीवनी र संस्मरणका कृतिले मन तानिरहेको छ । कविता र उपन्यास त सदावहार भइहाल्यो । 

• भर्खरै आफ्नो पहिलो कथासंग्रह ‘एउटा मायी नगरमा’का लागि ‘सुन्दरप्रसाद शाह दुःखी स्मृति पुरस्कार’ पाउनुभयो । पहिले त तपाईंलाई यस पुरस्कारका लागि धेरै धेरै बधाई । यो कथासंग्रह तयार पारिरहँदा यसले कुनै पुरस्कार पाउला भनेर सोच्नुभएको थियो ? 

यो पुस्तक वा अरू कुनै पुस्तक लेख्दा पनि मेरो ध्याउन्न पुरस्कार वा लोकप्रियतातिर हुँदैन । कसरी मौलिक, नयाँ र स्तरीय लेख्ने भन्ने चेतनाले काम गरेको हुन्छ । पुरस्कार भनेको प्रतिस्पर्धा हो । पुरस्कार पाउनु राम्रै कुरा हो किनभने यसपछि धेरै मानिसले तपाईंलाई पढ्न थाल्छन् तर त्यसकै लागि आफ्नो ऊर्जा खर्च गर्दै जाँदा र अपेक्षा बढाउँदा मानिस ‘पुरस्कारको डम्पिङ साइट’ नै भइजाने खतरा हुन्छ, अपेक्षाले दुःखी बनाउँछ ।

जब सामान्य पुस्तकको अति प्रशंसा हुन थाल्छ, बजार र विज्ञापनको भाषा चर्को बन्छ, राम्रा पुस्तक यसै ओझेल पर्छन् । एक दशकका पुस्तकको अध्ययन गर्नुस् र हेर्नुस्, कति नयाँ प्रयोग विचार, शैली, आविष्कार भएका छन्; कति नयाँ–नयाँ विषयमा साहित्य लेखिएको छ; कति खोज र अनुसन्धान भएका छन् !

लेखकले कृति बुझाएर भिडाउनुनपर्ने, कुनै प्रकारको निवेदन गर्नुनपर्ने र वर्षभरिका कृतिमध्ये उत्कृष्ट एकलाई दिने सम्मानित यो संस्थाले ‘एउटा मायी नगरमा’लाई छनोट गर्‍यो । यो निश्चय नै मेरा लागि खुसीको कुरा हो । 

• यहाँको लाइब्रेरीमा कति किताब छन् ? किताब किन्न कति खर्च गर्नुहुन्छ ?

दशकौँसम्म डेरा सरिहनुपर्ने मैले ‘डेरा’ शीर्षकको कविता नै लेखेको छु । यसले गर्दा किताबको ठुलो सङ्कलन मसँग छैन । पुस्तकालय, साथीभाइ र इच्छुक मानिसलाई बाँडेर कोठा हल्का पनि बनाइयो कुनै बेला । तैपनि पछिल्लो दशकमा पढेका र मनपर्ने केही पुराना पुस्तक भएको सानो पुस्तकालय छ मसँग । नयाँ पुस्ताले अङ्ग्रेजी पढ्ने भएकाले मैले नपढेका धेरै पुस्तक पनि छन् घरमा । नियमित खर्च छुट्ट्याउने बानी छैन, मन परेका पुस्तक किनिन्छ । 

• जीवनमा तपाईंले कहिल्यै कुनै पुस्तक चोर्नुभएको छ कि ? 

चोरी भन्ने कि के भन्ने किताब ल्याएर पढियो । मन परेपछि फिर्ता गरिएन आफैँसँग राखियो । यस्तोचाहिँ अनेकपल्ट भएको छ तर चोरी नै गरेको याद छैन । 

• तपाईंको जिन्दगीमा पुस्तक हराएका वा चोरी भएका घटना छन् कि ? कुनै रोचक एउटा घटना बताइदिनु न । 

एउटा होइन, मेरो पुस्तक चोरी भएका र फिर्ता नगरिएका घटना त कति छन् कति । 

एकपल्ट म घट्टेकुलोमा बस्थेँ । नजिकै एकजना चिनेको भाइको डेरा थियो । त्यसबेला ऊ अलिअलि कविता लेख्दै थियो । एक दिन मेरो कोठामा आएर पढ्नलाई केही किताब माग्यो । मलाई राम्रा किताब अरूले पनि पढुन् भन्ने लाग्छ । उत्कृष्ट लागेका एक झोला किताब उसलाई दिई पठाएँ । 

जाँदाजाँदै उसले भन्यो— दाइ पढेर जस्ताको तस्तै फर्काइहाल्छु । पैसा जोगाइदिएकामा धन्यवाद । 

महिनौँसम्म उसले फिर्ता गरेन न त मैले नै मागेँ । एक दिन कोठा नै सरिगएछ । आफूले पढिसकेर किताब अरू केटाहरूलाई बाँडेछ । भन्दोरहेछ— पढ केटा हो, तिमीहरूको साथी छँदाछँदै के किताबमा पैसा हाल्छौ । त्यसले बरु चिया खाउँला । 

• एक दिन, किताबमा मेरो हस्ताक्षर देखेपछि अर्को भाइले सोधेछ— यो त दाइको किताब रहेछ, तिम्रो त होइन रहेछ त ! किन अर्काको किताब बाँडिदिएको ?

उसले भनेछ, रमेशदाइको मजाको बानी के छ भने मागेपछि उहाँले छानेर दामी किताबहरू दिनुहुन्छ र दिएपछि बिर्सिहाल्नुहुन्छ । 

त्यसको बहिखाता मसँग छ भन्ने उनलाई के थाह । जबकि वर्षौंपछि पनि त्यो घटना मात्र होइन कुन कुन किताब दिएको थिएँ भन्ने पनि मैले सम्झिरहेको छु !

• आफूले खोजेको तर नभेटेको वा मुस्किलले भेटेको कुनै पुस्तक छन् कि ? त्यो पुस्तक कुन थियो अनि कसरी भेट्नुभयो ?

यो सन् २००४ तिरको कुरा हो । त्यसबेला किताबसम्बन्धी वार्ता पत्रिकामा छापिन्थे । सायद नेपाल पत्रिकाको यस्तै वार्तामा होला, पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री रमेशनाथ पाण्डेले पढ्नैपर्ने पुस्तकमा ली क्वान युको ‘फ्रम थर्ड वर्ल्ड टु फर्स्ट’ को उल्लेख गर्नुभएको थियो । मेरो परिचय नभए पनि उहाँ अध्ययनशील मानिस हो भन्ने कुरा थाह थियो । आत्मवृत्तान्तकै प्रसङ्गले पनि यो देखाउँछ । 

अब मलाई यो पुस्तक पढ्न खसखस लाग्यो । काठमाडौँका धेरै पसल चहार्दा पनि त्यो भेटिएन । केही समयपछि कानुन मन्त्रालयमा काम गर्ने मेरो साथी सुशील कोइराला काम विशेषले सिङ्गापुर जाँदा मैले यो पुस्तक मगाएँ । आफूले मात्र पढिनँ, शिक्षा मन्त्रालयका तत्कालीन दुईजना सचिवसँग व्यापक चर्चा गरेपछि उहाँहरूले समेत मागेर पढ्नुभयो यो पुस्तक । यस्ता केही घटना स्मृतिमा छन् । 

• तपाईंको सोच नै बदलेका कुनै पुस्तक छन् ? कुन थियो त्यो पुस्तक ?

पञ्चायतकालमा सूचना विभागले खप्तड स्वामीका किताब छापेर वितरण गर्थ्यो । म स्कुल पढ्दा सानो उमेरमै ‘विचार विज्ञान’ पुस्तक कसोकसो एक दिन घरमा फेला पर्‍यो । विचारको बारेमा लेखिएको यस्तो पुस्तक मैले पहिलोपल्ट पढेको थिएँ । त्यो उमेरमा किताबमा लेखिएका कुरा कति बुझेँ थाह छैन तर राम्रो सोच्नुपर्छ, सकारात्मक सोचले जीवनको बाटो उज्यालो बनाउँछ भन्ने ज्ञान यसले दियो । 

कलिलो उमेरमा पढेको नयाँ किसिमको पुस्तक भएकाले त्यसको छाप जीवनभर रहिरह्यो । धेरैपल्ट किनेको यो पुस्तक अहिले पनि मसँग हुन्छ नै । त्यसले केही न केही मेरो सोचमा परिवर्तन गराएको अवश्य हो । पछि रान्डा बर्नका ‘द सेक्रेट’ लगायत पुस्तक शृंखला पढियो कुनै बेला । निराशाबाट मुक्तिका लागि पनि राम्रा पुस्तक सहयोगी हुन्छन् । 

• पछिल्लो समय नेपालको पठन संस्कृति कस्तो पाउनुभएको छ ? सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल युगले पुस्तकको यात्रा कहाँ पुर्‍यायो जस्तो लाग्छ ?

हामीभन्दा बाहिरका मानिस व्यस्त र प्रविधिसम्पन्न छन् तर पुस्तक अध्ययन उनीहरूको जीवनको अभिन्न पाटो भएको देखिन्छ । सामान्य नागरिकको पनि पढ्ने बानी हुन्छ । जहाजमा, ट्रान्जिट वा ट्रेनमा पुस्तक पढिरहेका मानिस प्रशस्तै देखिन्छन् । राम्रो किताब निस्कियो भने हजारौँ लाखौँ प्रति बिक्री भएको देखिन्छ । हाम्रोमा पठन संस्कृति त्यस्तो उन्नत अवस्थामा छ जस्तो लाग्दैन । 

खासमा वडा–वडामा साना सार्वजनिक पुस्तकालय हुनुपर्थ्र्यो । नयाँ पुस्ताले बाहिरको किताब पढिरहेका छन् । सरकारी तवरबाटै अनुवाद र पठन संस्कृतिका लागि सबैभन्दा बढी जोड दिनुपर्थ्यो । प्रविधिलाई पनि ज्ञान विस्तारसँग जोड्ने काम गर्नुपर्थ्यो । ज्ञानमा आधारित समाजमा पुस्तकको महत्त्व हुन्छ तर धनमा आधारित समाजमा पैसाको । 

• आजका पाठकका लागि केही सुझाव छ कि ?

संसार बहुत सुन्दर छ, त्यसको एउटा कारण पुस्तक हो । प्रिय पाठक ! पढ्नुस्, मजाले पढ्नुस् । कसैले १०–१२ वर्ष लगाएर लेखेको कुरा तपाईंले तीन–चार घन्टा वा तीन–चार दिनमा पढ्नु भनेको जीवनलाई लामो बनाउनु हो, आनन्दको भोग गर्नु हो तर सुझाव दिने झ्याउलो म नबोकुँ होला । यो मेरो अनुभवको आदानप्रदान र आग्रह मात्र हो ।

• यहाँको अबको योजना के छ ?

ठ्याक्कै कुनै योजना बनाइहालेको त छैन । एउटा उपन्यास लेख्न मन छ । हेरौँ के के लेख्न सकिन्छ । जेहोस्, केही न केही लेखिरहने र अलिक नयाँ र फरक लेखिरहन पाए हुन्थ्यो भन्ने कामना भइरहन्छ ।