संस्कृत शब्द ‘अनन्त’को अनेक अर्थ हुन्छ— ईश्वर, असीम, कहिल्यै नाश नहुने, ज्यादै धेरै, छेउटुप्पो फेला नपर्ने आदि । चौध सूत्रमा दिइएको चौध गाँठो भएको एक बाजुबन्द पनि हो अनन्त, जो अनन्त चतुर्दशी पूजामा भक्तजनहरूले प्रसादका रूपमा धारण गर्छन् । मिथिलामा यो पर्व क्षीर सागर (दुधको सागर) मा भगवान विष्णुको अनन्तरूपको दर्शनका रूपमा प्रचलित छ ।

अनन्त चतुर्दशी एक प्रमुख सनातन संस्कृतिको विशिष्ट पर्व हो, जुन दिन भगवान् विष्णुको अनन्त स्वरूपको आराधना गरिन्छ । मिथिला पञ्चाङ्ग अनुसार भाद्रपद शुक्लपक्षको चतुर्दशी भगवान् अनन्तको पूजाका लागि समर्पित छ । भगवान् अनन्तको पूजा घरमै पनि गर्न सकिन्छ तर मिथिला समुदायमा अनन्त पूजा सामूहिक रूपमा गर्ने चलन छ । 

अनन्त पूजा व्रत कथामा अनन्त चतुर्दशीको दिन स्थानीय समुदायले नजिकको पोखरीको डिलमा सामुदायिक रूपमा अनन्त पूजा–अनुष्ठान सम्पन्न गरेको उल्लेख आउँछ । यसरी भन्दा अनन्त पूजा सार्वजनिक स्थानमा सामुदायिक रूपमा ब्राह्मणद्वारा गराइने पूजा–अर्चना हो भन्न सकिन्छ । अनन्त पूजामा व्रत (उपवास) लिने परम्परा छ । साथै यस पर्वको सार भागको रूपमा अनन्त सूत्र धारण गर्ने गरिन्छ ।

अनन्त चतुर्दशी सृष्टिको पर्व हो । यो भाद्रपद महिनाको बढ्दो चन्द्रमाको १४औँ (चतुर्दश) चन्द्र दिन हो, जुन सामान्यतया अगस्ट वा सेप्टेम्बरमा चन्द्र पात्रो वरिपरि हुन्छ । भक्तले प्रार्थना र विष्णु–मन्त्र जप्दै पूजामा सहभागी हुन्छन् ।

श्रावण शुक्ल पूर्णिमा अर्थात् जनै पूर्णिमाको दिन कुनै कारणवश जनै (यज्ञोपवीत) मन्त्रणा नपाएकाले अनन्त चतुर्दशीको दिन जनै मन्त्रने शास्त्रीय विधान रहेको छ । यस दिन जनै मन्त्रणा गरी धारण गरिन्छ र तत्पश्चात् अनन्त पूजामा सहभागी होइन्छ । पूजाको पूर्णतापश्चात् अनन्त सूत्र धारण गरिन्छ ।

अनन्त सूत्रमा १४ वटा गाँठो रहेको हुन्छ, जो पाखुरामा बाँध्ने गरिन्छ । अनन्त सूत्र दायाँ बाहुमा पुरुषहरूले र बायाँ बाहुमा महिलाले बाँध्ने मान्यता छ । अनन्त सूत्रलाई १४ दिनसम्म लगाइराख्ने गरिन्छ ।

अनन्त चतुर्दशी मुख्यतया भगवान् विष्णुलाई अनन्त रूपमा समर्पित गरिन्छ । साथै यस दिनलाई गणेश चतुर्थी उत्सवको समापन दिनको रूपमा पनि मनाइन्छ । यी दुई दिवस अर्थात् गणेश चतुर्थी र अनन्त चतुर्दशी उत्सवहरू एकअर्कासँग जोडिएको प्रतीत हुन्छ । यस दिन मुहूर्तको समयमा हर्षोल्लासका साथ गणेश मूर्ति विसर्जन गरिन्छ । अनन्त चतुर्दशीमा गणेश विसर्जनसँगै भक्तजन अनन्त पूजामा लाग्छन् ।

• व्रत विधि र अनुष्ठान

अनन्त चतुर्दशी व्रत भगवान् विष्णुको अनन्त रूपमा समर्पित हुन्छ । चतुर्दशी तिथिभित्र पूजा गर्नुपर्छ । पूजा विधि महाभारत तथा पुराणहरूद्वारा सुनिश्चित गरिएका छन् । हरेक वर्ष अनन्त भगवान्को पूजाको आयोजना समुदायमा रहेका वैष्णव मन्दिरद्वारा गराइने प्रचलन छ । त्यस्तो प्रचलन नभएको गाउँमा पहिले–पहिले गाउँका विशेष प्रतिष्ठित परिवारले बर्सेनि अनन्त पूजाको यजमानी गर्ने गर्थे, अहिले स्थानीय कुनै इच्छुक एवं कुनै वर्ष पूजाको भाकल लिएको परिवारले पनि अनन्त पूजाको यजमानी गर्ने गर्छन् । तथापि जसले जजमानी गरे पनि गाउँभरिका परिवार एकबद्ध र करबद्ध हुन्छन् । अनन्त भगवानको पूजा निम्ति सुसज्जित पिताम्बरी सिंहासनमा भगवान विष्णुको विग्रह स्थापित गरिन्छ । 

खास यजमानले पूजा व्यवस्था गर्ने भए पनि गाउँले सबै परिवारबाट फलफूल आदि पूजन तथा परिवारमा जति सदस्य छन्, त्यति गोटा अनन्त सूत्र डालीमा सजाई पूजा–अनुष्ठानमा समावेश गरिन्छ । ब्राह्मण, यजमान र गाउँले उपस्थित भएर पूर्ण कलश, पुष्प, धूप, दीप, नेवैद्य आदि षोडषोपचारले अनन्त भगवानको पूजा–अर्चना गर्छन् । अनन्त भगवानको पूजा–अर्चना, प्रार्थनापछि अनन्त चतुर्दशी व्रत कथा श्रवण गरी आरती गरिन्छ— ओम् जय जगदीश हरे । प्रभु जय जगदीश हरे । अर्थात् हे प्रभु ! तपाईं नै जगतको यस ब्रह्माण्डको अधिपति हुनुहुन्छ । तपाईंको जय होस् । 

अनन्त पूजापछि पूजामा अभिमन्त्रित अनन्त सूत्र धारण गरिन्छ । अनन्त सूत्रमा १४ वटा गाँठो रहेको हुन्छ, जो पाखुरामा बाँध्ने गरिन्छ । अनन्त सूत्र दायाँ बाहुमा पुरुषहरूले र बायाँ बाहुमा महिलाले बाँध्ने मान्यता छ । अनन्त सूत्रलाई १४ दिनसम्म लगाइराख्ने गरिन्छ ।

व्रत बस्दा शुद्धताको महत्त्व हुन्छ, घर र मन सफा गर्नु आवश्यक हुन्छ । श्रद्धालु अनन्त पूजामा दिनभर उपवास बस्छन् र सूर्यास्तपछि पारण गरी भोजन गर्छन् । अधिकांश मानिस भने सात्त्विक खाना खान्छन् । प्याज, लसुनजस्ता वर्जित खाद्य यस दिन खाँदैनन् । अनन्त पूजालाई भक्ति र सकारात्मकताका साथ लिनुपर्छ ।

काठमाडौँ उपत्यकामा अनन्त चतुर्दशीको दिन वर्षाका देवता देवराज इन्द्रको पूजा–आराधना गरी परम्परागत रूपमा इन्द्रजात्रा पर्व मनाइन्छ । प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल चतुर्दशीका दिन पर्ने यो पर्व काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, धुलिखेल, दोलखा लगायत स्थानमा मनाइन्छ ।

अनन्त पूजाको समयमा बाँधिएको धागो केवल एउटा अनुष्ठान होइन, यो एउटा प्रतीक हो । भक्तिले बाँधिएका चौध गाँठा १४ लोकको गाँठा हुन् । जीवनमा १४ प्रकारका गाँठा हुन्छन् ती सबै गाँठाहरू फुकाउनुपर्छ । 

भाद्र शुक्ल द्वादशीका दिन हनुमानढोका अगाडि धार्मिक विधिपूर्वक इन्द्रध्वजासहितको लिङ्गो ठड्याइएपछि प्रारम्भ हुने यो जात्रा विभिन्न प्रकारका नाचगान, रथयात्रा र देवी–देवताको पूजाआजा गरी आठ दिनसम्म मनाउने चलन छ । 

भाद्र शुक्ल द्वादशीका दिन ठड्याइएको लिङ्गोलाई ‘इन्द्रध्वजोत्थान’ पनि भनिन्छ । लिङ्गोको फेदमा भैरवको पूजा गरिन्छ । शत्रु पराजय भएपछि विजय मनाउने पर्वका रूपमा इन्द्रजात्रा मनाउने गरिएको हो । इन्द्रध्वजको पूजा गरी शक्ति प्राप्त गरेर प्रदर्शन गर्ने पर्वका रूपमा पनि इन्द्रजात्रालाई लिइन्छ । इन्द्रजात्रा पर्वमा राष्ट्रपतिबाट हनुमानढोकास्थित गद्दी बैठकमा जीवित देवीका रूपमा रहेका श्री गणेश, श्री भैरव र श्री कुमारीको रथयात्रा नजर गर्ने परम्परा छ । राजतन्त्र रहुन्जेल राजाबाट यी रथयात्रा नजर गर्ने परम्परा थियो ।

इन्द्रजात्राभरि भक्कुनाच, महाकालीनाच, लाखेनाच, दश अवतार तथा देवराज इन्द्रको वाहन ऐरावत हात्तीको प्रतीकका रूपमा पुलुकिसी नाचजस्ता सांस्कृतिक गतिविधि गरिन्छ । चतुर्दशीमा इन्द्रजात्रा मनाएपछि पूर्णिमामा इन्द्रदहमा गई स्नान गर्नुपर्ने चलन छ ।

• अनन्त चतुर्दशी व्रत कथा

धेरै मानिसले अनन्त चतुर्दशीलाई मुख्यतया भगवान् विष्णुको पूजा नै मान्छन्, तर यसको आध्यात्मिक महत्त्व बढी व्यापक छ । अनन्त चतुर्दशी एक पर्व मात्र होइन, यो भक्तिको विधिद्वारा ज्ञान संयोजन हो । मानिसहरूले अनन्त भगवान् विष्णु र भगवान् गणेशको आराधनादेखि अनन्त चतुर्दशीको पूजा तथा कथा श्रवण गर्छन् । यसमा अनन्त भगवानको भक्ति गर्नुको साथै त्यसको व्रत कथामा रहेको ज्ञानको रहस्य पनि ज्ञात गर्छन् ।

अनन्त चतुर्दशीको प्रारम्भिक सन्दर्भमा एउटा कथा महाभारत पाइन्छ । अनन्त चतुर्दशीको कथा अनन्त भगवानको पूजा र अनन्त सूत्रको विषयलाई लिएर कौण्डिन्य ऋषि एवं उनकी पत्नी सुशीलाबिच भएको सत्यार्थ विग्रहसँग जोडिएको छ । ऋषि दम्पती एकपटक यात्रामा थिए, उनीहरू अमरावती नामक नगर पुगे । त्यहाँको समुदायले उहाँको धर्मपरायणताका लागि उहाँको स्वागत गरे र उहाँलाई आफ्नो घर–परिवार बसाउन एक विशाल घर भेटी चढाए ।  

अनन्त चतुर्दशी एक केवल पूजा–अनुष्ठानको दिन होइन; यसले जीवनमा सबै कुरा आउँछ र जान्छ भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ, तैपनि दिव्यता सधैँ उपस्थित हुन्छ ।

एक दिन मध्याह्नको समयमा ऋषि कौण्डिन्य विश्राम गरिरहेका थिए । पत्नी सुशीला पोखरीको डिलमा विचरण गर्न निस्केकी थिइन् । उनले पोखरीको अर्को भागको डिलमा स्थानीय भद्र महिला र पुरुष भेला भइरहेको देखिन् । उनी नजिक पुगेर एक महिलासँग के भइरहेको छ भनेर जिज्ञासा राखिन् । उनले भगवान् विष्णुको अनन्त रूपको पूजा–अनुष्ठान भइरहेको बताइन् । अनन्तको रूप दर्भ (पवित्र घाँस) ले बनाइएको थियो र एक टोकरीमा राखिएको थियो । सुगन्धित फूल, तेलको दीपक, अगरबत्ती र नेवैद्यका साथ पूजा गरिएको थियो । सुशीलाले अनुष्ठान कार्यमा महिलाहरूको साथ दिइन् । पूजापश्चात् सुशीलाले पनि आफ्नो बाहुमा १४ गाँठा भएको अनन्त सूत्र बाँधिन् । अनुष्ठान सकेर सबै फर्के । सुशीला पनि आफ्नो घर फर्किन् र अनन्त भगवान्को भक्तिमा लीन रहन थालिन् । कौण्डिन्य उक्त घटनाबाट अवगत हुन सकेनन् तर उनको सुख, समृद्धि, वैभव बढ्दै गयो ।

एक दिन कौण्डिन्यको दृष्टि सुशीलाको बाहुमाथिको अनन्त सूत्रमाथि पर्‍यो । जब उनले उनीबाट सुने कि उनको समृद्धिको कारण उनको व्रतको पालना हो, तब उनी क्रोधित भए र भने कि उनको सम्पत्ति अनन्तको कारणले होइन, बल्की उनको आफ्नै प्रयासको कारणले भएको हो । यो कुनै कामको होइन भन्दै कौण्डिन्यले सुशीलाको बाहुबाट अनन्त सूत्र खिचेर, उनको बिन्तीका बाबजुद, अग्निमा फ्याँकिदिए । 

कौण्डिन्यलाई अनन्त भगवानबारे जानकारी थिएन । तिनीहरूले आफ्नो जीवनमा त्यस आचरणका लागि पूर्ण रूपमा क्षति भोगे, धनदेखि आनन्दसम्म सबै कुरा गुमाए । आफ्नो गल्ती महसुस गरेपछि, कौण्डिन्यले सबै कुरा त्यागे र भगवान् अनन्तलाई खोजे । उनले असंख्य कठिनाइ भोगेपछि क्षमा मागे र भगवान् विष्णुको आशीर्वाद प्राप्त गरे । कौण्डिन्यले प्रत्येक वर्ष व्रत मनाइने कुरा पुष्टि गरे । यसरी अनन्त पूजामा विश्वास गर्नेहरू यस दिन अनन्त पूजामा सहभागी हुनेछन् र दिव्य सुरक्षा, सौभाग्य र भगवान् विष्णुको अनन्त आशीर्वादसँग जोडिन अनन्त सूत्र धारण गर्दै आएका छन् ।

अनन्त चतुर्दशी एक केवल पूजा–अनुष्ठानको दिन होइन; यसले जीवनमा सबै कुरा आउँछ र जान्छ भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ, तैपनि दिव्यता सधैँ उपस्थित हुन्छ । यसले हामीलाई भगवान् विष्णुको अनन्त रूपका साथै गणेश विसर्जनको भावनात्मक बिदाइसँग जोड्छ, अनुभव, पाठ र सम्झनाहरूसँग जुन हामीले विश्वास र प्रेममा अँगाल्न सिक्छौँ । तपाईंले परम्परागत गतिविधि गर्नुभयो वा मौन प्रार्थना गर्नुभयो, वा व्यक्तिगत रूपमा, अनन्त चतुर्दशी एक प्रतिविम्ब, क्षमा, नवीकरण र फेरि सुरु गर्ने दिन हो जहाँ हाम्रो हृदयमा शान्ति र विश्वास हुन्छ, जसले हाम्रो आफ्नै हितका लागि अगाडि बढ्ने ढोका खोल्छ ।

अनन्त चतुर्दशी त्यो दिन हो जुन दिन भक्तहरूलाई एउटा शाश्वत सत्यप्रति दत्तचित्त हुने अवसर प्राप्त हुन्छ । 

अनन्त चतुर्दशी व्रत गर्नाले आध्यात्मिक उन्नति र भौतिक समृद्धि प्राप्त हुन्छ । जीवनको अनिश्चितताहरूका बाबजुद, शाश्वत र दिव्य ज्ञान प्राप्त हुन्छ । भगवान् विष्णुको अनन्त रूपको आराधना गरेर उहाँको आशीर्वादले शान्ति, सुरक्षा र समृद्धि प्राप्त हुन्छ ।

• १४ गाँठाको रहस्य

जीवनमा दिव्यता र अदिव्यताबाहेक केही स्थायी हुँदैन । अनन्त पूजाको समयमा बाँधिएको धागो केवल एउटा अनुष्ठान होइन, यो एउटा प्रतीक हो । भक्तिले बाँधिएका चौध गाँठा १४ लोकको गाँठा हुन् । जीवनमा १४ प्रकारका गाँठा हुन्छन् ती सबै गाँठाहरू फुकाउनुपर्छ । जीवनभित्रको जीवनी अनन्त छ र त्यो अनन्तताको बोध गर्न सकिन्छ । अनन्तताको बोध गर्न जीवनको १४ लोकको ज्ञान हुन १४ वटा गाँठा फुकाउनुपर्छ । सातवटा गाँठा शरीरदेखि बाहिर रहेका छन् र सातवटा शरीरभित्रमा रहेका छन् । शरीर बाहिरका सात गाँठा फुकाउनु भनेको सूर्यको सात रश्मिहरूको ज्ञान हुनु हो र शरीरभित्रको सात गाँठा भनेको मूलाधारदेखि सहस्रारसम्मको कुण्डलिनी सम्बन्ध हो ।

भूर्लोक पृथ्वी क्षेत्र हो, जहाँ मानिस र अन्य जीवित प्राणीहरू बस्छन् । भूवर्लोक यो अन्तरिक्ष क्षेत्र हो, जहाँ चन्द्रमा र ध्रुव ताराजस्ता आकाशीय पिण्डहरू अवस्थित छन् ।

अनन्त सूत्रको प्रत्येक गाँठोले पर्वको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । जस्तै : दुष्टताबाट सुरक्षा, भगवान् विष्णुद्वारा प्रतिनिधित्व गरिएको सर्वोच्च र शाश्वत प्रकृतिलाई पनि पहिचान गर्नेजस्ता मान्यता सामाजिक व्यवहारका कुरा हुन् । ब्रह्माण्डको अनन्तता र १४ गाँठो अर्थात् चौध लोक/भुवनको ज्ञान नै यसको ध्येय हो ।

विष्णु पुराणका अनुसार १४ लोक वा भुवन छन् । ऊध्र्व (ऊपरी) लोकहरूमा भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक र सत्यलोक सामेल छ । 

भूर्लोक पृथ्वी क्षेत्र हो, जहाँ मानिस र अन्य जीवित प्राणीहरू बस्छन् । भूवर्लोक यो अन्तरिक्ष क्षेत्र हो, जहाँ चन्द्रमा र ध्रुव ताराजस्ता आकाशीय पिण्डहरू अवस्थित छन् । स्वर्लोक देवताहरू र इन्द्रको निवासस्थान हो । महर्लोक ऋषि र सन्तहरूको निवासस्थान । जनलोकमा महापुरुषहरू बस्छन् । तपोलोक, यो कुमारहरूको निवासस्थान हो । सत्यलोक/ब्रह्मलोकमा भगवान् ब्रह्मा र पवित्र आत्मा यहाँ बस्छन् ।

जसरी सात माथिल्ला लोक छन्, त्यसैगरी सात तल्ला लोक छन्, जसलाई पाताल भनिन्छ । यी सात पाताल लोकहरूको नाम यस प्रकार छ ।

• अतल : यो हाम्रो पृथ्वीबाट दश हजार योजनको गहिराइमा छ र यसको भूमि सेतो छ । 
• वितल : यो अटलभन्दा दश हजार योजन तल छ र यसको भूमि कालो छ । 
• नितल : यो वितलभन्दा दश हजार योजन तल छ र यसको भूमि अरुण अर्थात् बिहानको सूर्यको रंगको छ । 
• गभस्तीमान : यो नितलभन्दा दश हजार योजन तल छ र यसको भूमि पहेँलो छ । 
• महातल : यो गभस्तीमानभन्दा दश हजार योजन तल छ र यसको भूमि शाली अर्थात् चट्टानी छ । सुतल : यो गभस्तीमानभन्दा दश हजार योजन तल छ र यसको भूमि शाली अर्थात् चट्टानी छ भनिन्छ । 
• पाताल : यो सुतलभन्दा दश हजार योजन तल छ र यसको भूमि सुनले बनेको छ । यी सात पातालमा राक्षस, राक्षस र सर्पहरू बस्छन् ।

हरेक लोक ईश्वरको नियन्त्रणमा छ । तैपनि हामीले विभिन्न लोकको प्रकृतिलाई हेर्‍यौँ भने हामी यो विश्वास गर्न बाध्य हुनेछौँ कि जसरी १४ संसार छन् र तिनीहरूको पद्धति फरक छन्, त्यसरी नै हामीभित्र सात लोक छन्, जसको दर्शन अनन्त चतुर्दशीबाट प्रेरित छ ।

• अनन्त चतुर्दशी र जैन धर्म

जैन धर्ममा अनन्त चतुर्दशी ठुलो आध्यात्मिक महत्त्वको दिन हो । श्वेताम्बर पक्षको १० दिने पर्युषण जयन्तीको यो अन्तिम र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन हो । अनन्त चतुर्दशीको समयमा जैन समुदायले आत्माको स्वर–पवित्रीकरण, क्षमा र उत्थानमा संलग्न हुन्छन् । अनन्त चतुर्दशीमा जैनहरूले पालना गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अनुष्ठानलाई ‘संवत्सरी प्रतिक्रमण’ भनिन्छ, जुन गत वर्षभरिमा जानी वा नजानी गरिएका सबै पापहरूको विस्तृत स्वीकारोक्ति र पश्चात्ताप हो । यस पर्वमार्फत जैनीहरू सबै जीवित प्राणीबाट क्षमा खोज्छन् । 

मिच्छामि दुक्कडम, जसको अर्थ हो मैले जानी वा नजानी तपाईंलाई चोट पुर्‍याएको छु भने म क्षमा चाहन्छु । यो दिन क्रोध, घमण्ड र मोह त्याग्नुका साथै हृदयको सफा, ताजा सुरुवातका लागि पनि हो । धेरै जैनहरू यस दिन उपवास र मौनताका साथै सामुदायिक प्रार्थना र प्रवचनमा संलग्न हुन्छन् । अनन्त चतुर्दशीको धारणा विवेक, क्षमा र भित्रबाट शान्तिमा बढी निहित छ । उनीहरूका लागि अहिंसा, सत्यता र करुणाको मार्गमा दृढतापूर्वक हिँड्न सुरु गर्न आफैँसँग पुनः जोडिने दिन पनि हो, अनन्त चतुर्दशी ।

(लेखक झा इतिहास, संस्कृति र समसामयिक विषयमा दक्खल राख्छन्  ।)