दसैँ नेपालको सबैभन्दा ठुलो चाड मानिन्छ । हिन्दु धर्मावलम्बीको दृष्टिले देवी शक्तिको विजय र असुरमाथि सुरहरूको विजयको प्रतीकका रूपमा यो चाडलाई हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ तर यो चाडको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक संरचना हेर्ने हो भने धनी र गरिबबिचको खाडल प्रस्टै देखिन्छ । दसैँलाई राज्यले पनि ‘सर्वसाधारणको साझा पर्व’ भनेर चिनाउँछ, तर वास्तविकतामा यस पर्वले सबैलाई समान खुसी ल्याउन सक्दैन । खासगरी गरिबका लागि दसैँ कहिलेकाहीँ चाडभन्दा बोझ बढी बन्न पुग्छ । त्यसैले प्रश्न उठ्छ— गरिबलाई किन आउँछ दसैँ ? त्यो चाडले उनलाई के दिन्छ ? के यो चाड उनीहरूका लागि वास्तवमै पर्व हो कि केवल ऋण, आँसु र बाध्यता ?

नेपालको जनसंख्यामध्ये ठुलो भाग अझै पनि गरिबीको रेखामुनि जीवन बिताइरहेको छ । ग्रामीण भेगका परिवार, मजदुरी गर्ने वर्ग, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर परिवार वा श्रमजीवी समुदाय दसैँ आउँदा विशेष तनावमा पर्छन् । किनभने दसैँलाई धुमधामले मनाउनुपर्छ भन्ने सामाजिक दबाब छ, आफन्तलाई भेट्नुपर्छ, नयाँ लत्ताकपडा अनिवार्य किन्नुपर्छ, मासुभात खानैपर्छ भन्ने परम्परागत सोच छ । यी सबै खर्चिलो अभ्यास गरिबका लागि ठुलो चुनौती बनेको छ । उनीहरूका लागि दसैँको आगमन खुसीभन्दा बढी डर र चिन्ता बोकेर आउँछ । 

धनी वर्गका लागि दसैँ आफ्नो हैसियत प्रदर्शन गर्ने, नयाँ गाडी किन्न, घर सजाउन, ब्रान्डेड कपडा र सुनचाँदी देखाउन अवसर बनिसकेको छ । उनीहरूका लागि दसैँ व्यापार र पर्यटनको अवसर पनि हो, किनभने दसैँमा छुट्टी हुन्छ, घुम्न जाने, रमाइलो गर्ने अवसर मिल्छ तर गरिबका लागि दसैँ भनेको दैनिक छाक टार्न पनि मुस्किल पर्ने समय हो । किनभने दसैँमा माछामासु, कुखुरा, तरकारी, चामल सबैको मूल्य बढ्छ । मजदुरले पाउने ज्याला भने बढ्दैन । त्यसैले दसैँले उनीहरूको पेटभन्दा बढी ऋणको भारी थप्छ । 

नेपालमा ‘दसैँ त धनीले मनाउने चाड हो, गरिबलाई त ऋण दिने चाड हो’ भन्ने भनाइ सुन्न पाइन्छ । यसले वास्तविकतालाई प्रस्ट्याउँछ । 

दसैँमा धेरै गरिब परिवारले छोराछोरीलाई नयाँ कपडा दिन नसकेर आँसु झार्छन् । कतिपय अभिभावकले साहुबाट ऋण लिन्छन्, वा सहरमा काम गर्ने दाजुभाइ–छोराछोरीबाट पैसा पठाइदिने आशमा बस्छन् । केहीले त दसैँपछि महिनौँसम्म ऋण तिर्न मजदुरी गर्नुपर्छ । त्यसैले गरिबका लागि दसैँको आगमन ऋण चुकाउने अर्को चक्रको सुरुवात हो । 

धनी र गरिबबिच दसैँको खाडलमा शिक्षा, स्वास्थ्य र अवसरको विभेद पनि जोडिएको छ । धनी परिवारका बच्चाले दसैँमा ल्यापटप, मोबाइल, महँगो सामग्री पाउँछन् । गरिबका बच्चाले सायद साधारण लत्ताकपडा पाउँछन्, त्यो पनि ऋणमा । यसरी दसैँ सामाजिक असमानताको प्रस्ट चित्र कोर्ने अवसर बनेको छ ।

प्रश्न यहीँमा मात्र सीमित हुँदैन । दसैँले मनोवैज्ञानिक प्रभाव पनि पार्छ । जब गरिब बच्चाले धनी साथीसँग नयाँ कपडा देख्छ, महँगो मोबाइल देख्छ, गाडीमा घुमेको कथा सुनाउँछ, तब ऊ आफूलाई कमजोर र हीन ठान्छ । समाजले बनाएको यो विभाजनले गरिबलाई दसैँमा थप पीडा दिन्छ । जबकि चाडको मूल भाव भनेको सबैले समान रूपमा रमाइलो गर्नु हो । 

धनी र गरिबको दसैँबिचको यो फरकलाई बुझ्नुपर्छ । धनीका घरमा दसैँ आउँदा रमाइलो, दान, पूजाआजा र मनोरञ्जन बढ्छ । उनीहरूलाई दसैँले ‘फुर्सद’ दिन्छ तर गरिबलाई दसैँले ‘चिन्ता’ दिन्छ । धनीले दसैँलाई भोलि सम्झिने स्मृति बनाउन प्रयोग गर्छन्, गरिबले भने दसैँलाई भोलि सामना गर्ने ऋण सम्झेर मन तङ्ग्राउने गर्छन् । 

तर के दसैँ गरिबका लागि केवल बोझ मात्र हो ? त्यो पनि पूर्ण सत्य होइन । दसैँ गरिबका लागि परिवार भेट्ने अवसर पनि हो । गाउँ–सहरमा भौतिक दूरीले छुट्टिएका आफन्तहरू घर फर्किन्छन् । यो अवसर गरिबले पनि मूल्यवान् ठान्छन् । कामको व्यस्तताबिच घर फर्किने समय दसैँमा पर्छ, जसले परिवारसँग भेटघाट सम्भव बनाउँछ । त्यसैले दसैँ गरिबका लागि केवल दुःख होइन, केही मिठास पनि बोकेर आउँछ । त्यो मिठास धेरैजसो पीडामाथि मात्र थपिएको हुन्छ । 

गरिबीको वास्तविक कारणलाई पनि यस सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ । दसैँ आउँदा मात्र गरिबी देखिने होइन, गरिबी त वर्षैभरि रहन्छ । दसैँ भने त्यो गरिबीलाई उजागर गर्ने ऐना मात्र हो । 

राज्यले गरिबी घटाउने कार्यक्रम ल्याएको भए पनि व्यवहारमा अझै गरिब र धनीबिचको खाडल घटेको छैन । जबसम्म यो खाडल घट्दैन, तबसम्म दसैँ धनी र गरिबका लागि समान खुसी ल्याउने चाड बन्न सक्दैन । 

धनी र गरिबबिच दसैँको खाडलमा शिक्षा, स्वास्थ्य र अवसरको विभेद पनि जोडिएको छ । धनी परिवारका बच्चाले दसैँमा ल्यापटप, मोबाइल, महँगो सामग्री पाउँछन् । गरिबका बच्चाले सायद साधारण लत्ताकपडा पाउँछन्, त्यो पनि ऋणमा । यसरी दसैँ सामाजिक असमानताको प्रस्ट चित्र कोर्ने अवसर बनेको छ । 

अर्कोतर्फ दसैँले दानपुण्य गर्ने परम्परा पनि बोकेको छ । धनीहरूले गरिबलाई सहयोग गर्ने, खानाकपडा बाँड्ने, दान दिने अभ्यास अझै कतैकतै जीवित छ तर त्यो अभ्यास क्षीण हुँदै गएको छ । आजको उपभोक्तावादी समाजमा दसैँ दानको भन्दा पनि प्रदर्शनको पर्व बनेको छ । 

यसैले आज आवश्यकता के हो भने दसैँलाई पुनः परिभाषित गर्ने हो । दसैँले धनीलाई मात्र होइन, गरिबलाई पनि मुस्कान ल्याउने बनाउनुपर्छ । त्यो सम्भव हुन्छ, दसैँलाई आडम्बर र खर्चिलो संस्कृतिबाट मुक्त गरेर सरल, समान र साझा पर्व बनाइयो भने । दसैँमा नयाँ कपडा नभए पनि आत्मीयता बाँड्ने, मासु नभए पनि भात र दालमा खुसी खोज्ने, पूजाआजामा हैसियत होइन भक्ति हेर्ने संस्कारलाई प्रवर्धन गर्न सकियो भने गरिबलाई पनि दसैँ अर्थपूर्ण हुनेछ । 

नत्र भने दसैँ हरेक वर्ष गरिबलाई किन आउँछ भन्ने प्रश्न अझै गहिरो बन्छ । त्यो प्रश्नको जवाफ कसैसँग छैन । राज्यले पनि त्यो प्रश्नलाई बेवास्ता गरेको छ । समाजले पनि आफ्नो हैसियत देखाउन मात्र दसैँलाई प्रयोग गरेको छ । 

जबसम्म हामी दसैँलाई सामूहिक खुसीको पर्व बनाउन सक्दैनौँ, तबसम्म गरिबलाई दसैँ केवल ऋणको चाड र आँसुको पर्व बन्नेछ । 

यसरी गरिबलाई दसैँ आउँछ, तर खुसी दिन आउँदैन । दसैँले उनीहरूको छाकमा बोझ थप्छ, हैसियतको पीडा दिन्छ, तर परिवारसँगको भेटघाट, मायाको स्वाद पनि ल्याउँछ । त्यो मिश्रित भावनाले दसैँलाई उनीहरूको लागि एकै पटक चाहिएको र नचाहिएको चाड बनाइदिन्छ । 

निष्कर्ष

दसैँ हाम्रो साझा संस्कृति र आस्थाको प्रतीक हो तर यसको स्वरूपलाई केवल धनीको हैसियत देखाउने अवसर वा गरिबको पीडाको ऐना बनाइराख्नु हाम्रो सामूहिक विफलता हो । दसैँलाई सरल, सबैलाई बराबरी खुसी दिने पर्व बनाउन सकियो भने मात्र यसको वास्तविक महत्त्व जीवित रहन्छ । परम्पराले भन्नेजस्तो असुरमाथि सुरको विजय आज पनि आवश्यक छ तर त्यो असुर बाहिरी होइन, हाम्रो मनमा रहेको अहङ्कार, असमानता र उपभोक्तावाद हो । जबसम्म हामीले सामूहिक सहानुभूति र दानपुण्यलाई पुनर्जीवित गर्दैनौँ, दसैँ साँचो अर्थमा सबैको चाड बन्न सक्दैन ।

तसर्थ दसैँलाई आडम्बरमा होइन, आत्मीयतामा मनाऔँ । धनीले हात बढाएर गरिबलाई मुस्कान दिने संस्कार पुनः जगाऔँ । परिवारसँगै बस्ने, माया बाँड्ने, उपलब्ध स्रोतमा रमाउने, र ऋण होइन खुसी बाँड्ने संस्कार स्थापना गरौँ । दसैँ २०८२ सालको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना ।