सन् १९८७ मा शेखर कपूरको फिल्म ‘मिस्टर इन्डिया’ रिलिज हुँदा, त्यसका नायकभन्दा बढी चर्चा खलनायक अमरीश पुरीको भयो। फिल्मको पात्र ‘मोगाम्बो’ लाई बलिउड इतिहासकै एक कोसेढुङ्गा मानिन्छ। 

बालाजी विट्टलले आफ्नो पुस्तक ‘प्योर इभिल: द ब्याडम्यान अफ बलिउड’ मा उल्लेख गरेअनुसार मोगाम्बोले सिनेमामा खलनायकका सबै स्वरूपहरूलाई मूर्त रूप दिएका थिए। यद्यपि, उनी महिला हिंसा मन पराउँदैनथे । उनको ध्यानाकर्षण गर्ने शैली बच्चाको जस्तै थियो। उनका गुण्डाहरूलाई हिटलरको शैलीमा ‘हेइल मोगाम्बो’ भन्न लगाउनु र हरेक जघन्य अपराधपछि ‘मोगाम्बो खुस हुआ’ भन्ने संवाद बोल्नुले दर्शकहरूलाई उनको दुष्टता बिर्साएर ताली बजाउन बाध्य पार्थ्यो।

पञ्जाबको नवांशहरमा जन्मिएका अमरीश पुरीले शिमलाको बीएम कलेजमा अध्ययन गरे । उनी सन् १९५० को दशकमा बम्बई सरे, जहाँ उनका दुई दाजुहरू मदन पुरी र चमन पुरी पहिले नै चलचित्र क्षेत्रमा सक्रिय थिए। 

आफ्नो ट्रेडमार्क टोपी, चौडा काँध, अग्लो कद र कमान्डिङ आवाजका लागि परिचित अमरीश पुरीलाई भारतीय रङ्गमञ्चका दिग्गज व्यक्तित्व इब्राहिम अल्काजीले पहिलो अवसर दिएका थिए। उनका साथी एसपी मेघवानीले उनलाई अल्काजीसँग भेट गराएका थिए। आफ्नो आत्मकथा ‘द एक्ट अफ लाइफ’ मा अमरीशले लेखेका छन्, ‘पाँच मिनेटभित्रै अल्काजीले मलाई एउटा स्क्रिप्ट थमाएर आत्मविश्वासले भरिदिए। लामो करिडोरको अर्को छेउमा रहेको उनको डेस्कतिर जाँदा मलाई थाहा थियो कि उनी मलाई ध्यानपूर्वक हेरिरहेका छन्। उनले मलाई रङ्गमञ्चमा रुचि छ कि छैन भनेर सोधे र मेरो सकारात्मक जवाफपछि आर्थर मिलरको नाटक अ भ्यू फ्रम द ब्रिजमा मुख्य भूमिका दिए।’ यसपछि अमरीश पुरीले कहिल्यै पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन।

विजय तेन्दुलकरको नाटक ‘सखाराम बाइन्डर’ ले उनलाई थप उचाइमा पुर्‍यायो। यो नाटक एक अविवाहित बाइन्डरको कथा थियो जसले घरबारविहीन महिलालाई घर ल्याउँछ र उनीसँग सम्बन्ध राख्छ। नाटकमा पुरीले अपशब्द प्रयोग गरेको भन्दै कडा विरोध भयो र महिलाको शोषणलाई कसरी जायज मान्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न उठ्यो। 

यसबारे अमरीशले लेखेका थिए, ‘समृद्ध रङ्गमञ्च परम्परा भएको महाराष्ट्रजस्तो ठाउँमा मानिसहरूले त्यसलाई अश्लील ठान्नु मलाई अचम्म लाग्यो। जीवनका जस्तोसुकै अश्लील र स्तब्ध पार्ने अनुभवहरूलाई पनि कलामार्फत रङ्गमञ्चमा प्रस्तुत गरिन्छ भन्ने कुरा बुझ्न नसक्नु दुर्भाग्यपूर्ण थियो।’

अमरीश पुरीका अर्का मार्गदर्शक र रङ्गमञ्च गुरु सत्यदेव दुबे थिए। दुबेले एकपटक भनेका थिए, अमरीशका लागि जागिर र रङ्गमञ्च सँगै लैजान सजिलो थिएन, तर उनी समय व्यवस्थापनमा माहिर थिए। पारिवारिक जिम्मेवारी र आर्थिक आवश्यकताका बाबजुद उनले रङ्गमञ्चमा नि:शुल्कजस्तै काम गरे। 

अन्ततः चलचित्रमा व्यस्त भएपछि उनले नाटक कम गरे, तर त्यतिञ्जेल उनले हिन्दी रङ्गमञ्चमा अतुलनीय योगदान दिइसकेका थिए। सत्यदेव दुबेले अमरीशको विनम्रताको प्रशंसा गर्दै भनेका छन्, ‘अमरीशले जति हप्काइ अरू कुनै कलाकारले खाएका छैनन् होला, तर यसले उनलाई कहिल्यै निरुत्साहित गरेन। मैले एउटा कार्यशालामा भनेको थिएँ कि समर्पणका कारण महिलाहरूमा सिक्ने क्षमता बढी हुन्छ, र त्यस सन्दर्भमा अमरीश रङ्गमञ्चमा मैले भेटेको सबैभन्दा असल ‘महिलावादी’ हुन्।’

अमरीशको अभिनय क्षमतालाई देखेर श्याम बेनेगलले उनलाई मंथन, निशान्त र भूमिकाजस्ता फिल्ममा मौका दिए, जसले गर्दा उनीहरू समानान्तर सिनेमाको एक उत्कृष्ट जोडी बने। अमरीशले ४० वर्ष पुग्न लाग्दा मात्र फिल्ममा पाइला टेकेका थिए। श्याम बेनेगलका अनुसार, उनी निशान्तका लागि एक प्रभावशाली व्यक्तित्व चाहन्थे र अमरीशको व्यक्तित्वमा त्यो प्रभुत्व थियो। बेनेगलले स्मरण गर्दै भनेका छन्, ‘मण्डी र सरदारी बेगमजस्ता फिल्महरूमा अमरीशले युवा कलाकारहरूलाई निकै प्रोत्साहन दिन्थे। सरदारी बेगमको छायाङ्कनका क्रममा एक नर्भस अभिनेत्रीलाई मैले हप्काउँदा अमरीशले उनलाई सम्झाएर आत्मविश्वास बढाएका थिए।’ 

अमरीश आफैँले पनि श्याम बेनेगल र गोविन्द निहलानीसँग काम गर्दा आफ्नो करियरमा सुधार आएको स्वीकार गरेका थिए। उनले भनेका छन्, ‘उनीहरूलाई थाहा थियो मबाट कस्तो काम लिनुपर्छ र मलाई पनि विश्वास थियो कि उनीहरूले मलाई ठोस र अर्थपूर्ण भूमिका मात्र दिनेछन्।’

विजय तेन्दुलकरले पनि अमरीशको प्रशंसा गर्दै उनको अभिनय यान्त्रिक नभएको र रङ्गमञ्चले उनलाई निखारेको बताएका छन्। अर्का निर्देशक गिरीश कर्नाडले अमरीशलाई आफ्नो फिल्म काडूमा कास्ट गर्दाको क्षण सम्झिँदै लेखेका छन्, ‘कन्नड भाषा नजान्नु अमरीशका लागि ठूलो बाधा बनेको थियो। संवाद कण्ठ गर्न घण्टौँ प्रयास गरे पनि क्यामेरा अन हुनेबित्तिकै बिर्सेर उनी निराशाले निधारमा हिर्काउने गर्थे। अन्ततः उनको संवाद घटाएर छ लाइनमा झारियो, तर सीमित संवादका बाबजुद उनले आफ्नो अभिनयमार्फत चलचित्रमा बलियो उपस्थिति जनाए।’

गोविन्द निहलानीको तमसमा उनले निर्वाह गरेको वृद्ध सिखको भूमिका पनि अविष्मरणीय छ। निहलानी सम्झन्छन्, ‘एउटा दृश्यमा उनले अरदासका केही पङ्क्तिहरू वाचन गर्नुपर्ने थियो। उनले अरदास त कण्ठ पारे तर सत्संगको भाषण बिर्से। त्यसैले हामीले क्यामेराको पछाडि एउटा बोर्डमा उनको संवाद लेखेर राखिदियौं। अमरीशले आफ्नै हस्तलेखनमा उर्दूमा लेखेको त्यो संवाद हेर्दै एकै टेकमा शट दिएका थिए।’

बलिउडका ‘शोम्यान’ सुभाष घईले उनलाई ‘क्रोधी’ मार्फत पहिलो पटक व्यावसायिक फिल्ममा खलनायकको भूमिका दिए। घई सम्झन्छन्, ‘विधाता र सौदागरमा मलाई दिलीप कुमारको अगाडि एक शक्तिशाली अभिनेता चाहिएको थियो । अमरीशले त्यो भूमिका उत्कृष्ट रूपमा निभाए। उनी निर्देशकलाई सधैँ गुरु मान्थे। यादेंको छायाङ्कनका क्रममा मैले उनलाई चिच्याएको थिएँ, तर उनले त्यसलाई मनमा लिएनन्। पछि म आफैँ लज्जित भएर उनीसँग माफी मागेँ।’

अमरीश पुरीले ओस्कार विजेता फिल्म गान्धीमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे, जहाँ उनी गान्धीलाई मद्दत गर्ने एक धनी दक्षिण अफ्रिकी व्यापारीको भूमिकामा थिए। निर्देशक सर रिचर्ड एटनबरोको धैर्यता र काम गर्ने शैलीले पुरीलाई निकै प्रभावित पारेको थियो। 

त्यस्तै, विश्वप्रसिद्ध निर्देशक स्टिभन स्पिलबर्गले उनलाई इन्डियाना जोन्समा मुख्य खलनायकको भूमिका दिए। सुरुमा पटकथा मन नपरे पनि एटनबरोको सल्लाहमा उनले त्यो भूमिका स्वीकारेका थिए। पछि उनले स्पिलबर्गको मेहनत र साधारण कथालाई पनि अद्भुत बनाउने क्षमताको प्रशंसा गरे।

अमरीश पुरीले भारतमा तालु खुइल्याउने शैलीलाई एक प्रकारको फेसन नै बनाए। कुनै समय बाक्लो कपाल भएका पुरीलाई निर्देशक राकेश कुमारले फिल्म ‘दिल तुझको दिया’ का लागि कपाल खौरिन राजी गराएका थिए। डेढ महिनामा सकिने भनिएको फिल्म बन्न डेढ वर्ष लागेपछि उनलाई तालु खुइल्याउने बानी पर्‍यो। त्यसपछि उनले कहिल्यै कपाल पालेनन्। 

घामबाट बच्न टोपी लगाउन थालेका उनी बिस्तारै टोपीका सौखिन बने। टोपीबाहेक उनी जुत्ता र घडी सङ्कलन गर्न पनि रुचाउँथे। एकपटक आगरामा उनले एकैचोटि ६५ जोडी जुत्ता किनेको किस्सा चर्चित छ।

वरपरका मानिसहरूको हाउभाउ र पहिरनलाई सूक्ष्म रूपमा नियाल्नु उनको बानी थियो। उनका छोरा राजीव पुरीका अनुसार, गाडी चलाउँदा पनि उनी ट्राफिक प्रहरीको बर्दी र जुत्ता कति पुरानो छ भनेर याद गर्थे, जसको प्रयोग उनले फिल्म गर्दिशमा गरेका थिए। 

कुल ३१६ चलचित्रमा अभिनय गरेका पुरीको अन्तिम चलचित्र ‘नेताजी सुभाष चन्द्र बोस: द फोरगटन हिरो’ थियो। रगतको क्यान्सरबाट पीडित उनको ७३ वर्षको उमेरमा १२ जनवरी २००५ मा निधन भयो। रङ्गमञ्चमा उनको योगदानको कदर स्वरूप सन् १९७९ मा उनलाई संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको थियो।

बीबीसी हिन्दी