प्रत्येक बिहान, ऐनामा आफ्नै प्रतिविम्ब देख्दा, एउटा अनौठो प्रश्न मनको गहिराइबाट उठेर आउँछ– ‘के मैले साँच्चै आफूलाई आजसम्म चिन्न सकेको छु ?’

यो प्रश्न कुनै साधारण जिज्ञासा होइन । यो त सदियौँदेखि मानव मनलाई मन्थन गरिरहेको, भित्रभित्रै कम्पन गराइरहेको, मनको अँध्यारो मझेरीमा लुकेको एउटा रहस्यको आह्वान हो । हामी संसारका अनगन्ती दृश्य, ध्वनि र मानिसलाई चिन्ने प्रयास गर्छौँ, तर जसले यी सबै चिन्ने क्षमता राख्छ, त्यही ‘स्वयं’ बाट हामी कति टाढा छौँ ?

यथार्थतः नचिनेर पनि चिनिएजस्तो चिनिएर पनि फेरि नचिनिएजस्तो । अरूलाई चिन्न नसक्दा आफैँलाई चिन्न सकिँदैन । आफैँलाई चिन्न नसक्दा अरूलाई झन् कहाँ चिन्न सक्नु  !?

कलात्मक रूपमा हेर्ने हो भने, मानिसको आत्म–पहिचान एउटा अधूरो चित्रकला जस्तै हो । हरेक अनुभव, हरेक चोट, हरेक सफलता आदिले त्यस चित्रमा एउटा नयाँ रङ थप्छ । कहिलेकाहीँ हामी खुसीको चम्किलो रङले आफूलाई सुन्दर देखाउन खोज्छौँ, तर जब दुःखको कालो छाया पर्छ, तब मात्र थाहा हुन्छ कि त्यो अँध्यारो रङले नै चित्रलाई वास्तविक गहिराई दिएको रहेछ ।

भावनात्मक धरातलमा, ‘आफैँलाई चिन्नु’ भनेको आफ्ना सबै कमजोरी, डर र अपूर्णतालाई अँगाल्नु हो । मैले जुन ‘म’ लाई पूर्ण, सफल र निर्दोष देखाउन खोजिरहेको छु, त्यो त केवल समाजले बनाएको एउटा मुखौटा मात्र हो । साँचो ‘म’ त त्यो हो, जसले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्छ । जो भत्किएपछि फेरि उठ्न सक्छ र जो निरन्तर आफूभित्रको सत्यको खोजीमा भौँतारिरहन्छ ।

अन्ततः यो प्रश्नको पूर्ण उत्तर कहिल्यै नपाइएला । सायद, पूर्ण रूपमा आफूलाई चिन्नु भनेको जीवनको अन्त्य हुनु हो । तर यसै अपूर्णतामा नै जीवनको सुन्दरता लुकेको हुन्छ । आत्मबोधको यो यात्रा एउटा पवित्र अनुष्ठान हो, जसले हामीलाई क्षण–क्षणमा आफूसँग जोड्छ ।

तसर्थ, आज म ऐनामा देखिने प्रतिविम्बलाई हेरेर भन्छु– ‘होइन, मैले आफूलाई पूर्ण रूपमा चिनिसकेको छैन । म को हुँ, म के हुँ ? तर म प्रत्येक साससँगै आफूलाई चिन्न र बुझ्नका लागि तयार छु ।’ यही अपूर्ण ज्ञानको यात्रा नै जीवनको सबैभन्दा ठुलो कला, सबैभन्दा गहिरो साहित्य र दर्शन पनि हो । यो जिज्ञासा बाँकी रहिरहँदा, मेरो जीवनको यात्रा सार्थक भइरहने निश्चित छ ।

अपितु, आफूभित्रको अपरिचित व्यक्ति हामी आफैँ हो । के तपाईँले साँच्चै आफूले आफैँलाई चिन्नुभएको छ ? के साँच्चै मैले आफूले आफैँलाई आजसम्म चिन्न सकेको छु त ? एक पटक गम्भीर मुद्रा–मनले मनन–महसुस गरौँ ।

यी प्रश्नहरू मनभित्र उठ्दा, संसारको सारा कोलाहल एकाएक मौन बन्छन् । मानौँ हावाको सुस्केरा पनि उत्तर खोज्दै कान ठाडो पारेर सुन्न उत्सुक भएको होस् । आफूभित्रको एउटा गहिरो नीरवता बोल्न खोज्छ, तर त्यो आवाज शब्दमा व्यक्त हुँदैन ।

आफूलाई चिन्नु कति सहज शब्द ! तर यही सहज शब्दभित्र लुकेका हुन्छन् जीवनका सबैभन्दा जटिल रहस्यहरू ! वास्तवमा चिनेर पनि नचिनिएको, नचिनेर पनि चिनिएको अवस्थाबाट हाम्रा दैनन्दिन व्यतीत भइरहेका हुन्छन् । स्वयम्लाई चिनेपछि संसारमा अरू केही चिन्न बाँकी नै रहँदैन । आफूले आफैँलाई चिन्ने मान्छे यो संसारमा साह्रै कम होलान् ।

यहाँ कसले कसलाई चिनेको छ ?! जब कि आफूले आफैँलाई चिन्न बिर्सेको छ । धेरै जान्ने र बुझ्ने बेफुर्सदको दौडमा हामीले एउटा कुरा बिर्सिएका छौँ, जुन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण थियो । त्यो हो– हामीले अरूलाई चिनेको छ भन्छौँ; चिन्न खोज्छौँ; चिनेको बहाना गर्छौ । तर हामी आफूले आफैँलाई भने चिन्न बिर्सिरहेका हुन्छौँ ।’

आफूलाई चिन्नु भनेको आफ्नो बनावटी आवरणहरू क्रमशः फुकाल्नु हो । समाजले लगाइदिएको मुखुण्डो, परम्पराले थोपरेको अनुशासन अनि आफ्ना अनेकौँ इच्छाले बुनेको आकाङ्क्षाको जाल ! यी सबैको ओछ्यानभित्र कतै वास्तविक ‘म’ निदाइरहेको हुन्छ । तर हामीले आफूलाई चिन्न खोज्दा, त्यही खोजाइको क्रममा मन झस्किन्छ, डराउँछ अनि ‘चिन्नु न जान्नु, घचेटी माग्नु’ हुन्छ ।

आज चिनारीको पृष्ठभूमि र पहिचानको आवश्यकता छ । आवरणहरूको अन्त्य र ‘म’ को उदय हुनु जरुरी छ । यो अनन्त यात्रामा हामी ‘आफू’ को खोजीमा भौँतारिन्छौँ । अरूलाई चिनेको बनावटी बहाना गर्छौँ । यथार्थमा हामीले कसैलाई पनि चिनेका र बुझेका हुँदैनौँ । ‘चिनेको छु’ र ‘बुझेको छु’ भन्नु ‘भ्रम’ मात्रै हो । आफूले आफैँलाई बढ्तै ‘बुझक्कड’ बनाउने निरर्थक प्रयास मात्र हो ।

हाम्रो अस्तित्व एउटा प्याजजस्तो अमूर्त छ । यसको प्रत्येक तहमा समाज, परम्परा र इच्छाको पत्रैपत्रले बेरिएको छ । सबैभन्दा पहिले, हामी समाजले लगाइदिएको मुखुण्डो लगाउँछौँ । समाजले हामीलाई एउटा निश्चित भूमिका दिन्छ– असल नागरिक, सफल व्यवसायी, आज्ञाकारी सन्तान । यो मुखुण्डो यति स्वाभाविक लाग्छ कि हामी त्यही मुखुण्डोको हाँसो हाँस्छौँ, त्यही मुखुण्डोको आँसु बगाउँछौँ र हाम्रो जीवन बाहिरी स्वीकृति र प्रशंसा बटुल्ने दौडमा बित्छ ।

दोस्रो आवरण हो परम्पराले थोपरेको अनुशासन । धर्म, संस्कृति र पुस्तान्तरणले दिएका कठोर नियमहरूले हाम्रो चेतनाको घेरा कोरिदिन्छन् । ‘यसो गर्नुपर्छ’ र ‘यसो गर्नुहुँदैन’ भन्ने अदृश्य पर्खालभित्र हाम्रो स्वतन्त्रता पनि कैद भइरहेको हुन्छ । हामी ती अनुशासनहरूलाई प्रश्न गर्दैनौँ, किनकि प्रश्न गर्नु विद्रोह मानिन्छ र विद्रोह गर्नु डरलाग्दो एक्लोपन हुन्छ । बरु चुपचाप ‘चिनेको’ अभिनय गरिदिन्छौँ ।

तेस्रो आवरण शायद सबैभन्दा बलियो जाल, आफैँले बुनेको आकाङ्क्षाको जाल हो । यो हाम्रो आफ्नै सिर्जना हो– धनको भोक, शक्तिको लालसा, अप्राप्य सम्बन्धको तृष्णा । हामीले खुसीलाई भविष्यको कुनै उपलब्धिमा बाँधिदिन्छौँ र त्यस जालमा दिनरात फस्छौँ । यो आकाङ्क्षाको चमकदार जालोले वर्तमानमा रहेको वास्तविक ‘म’ माथि सधैँ ओझेलमै परिराख्छ ।

हामीले आफूलाई चिन्न खोज्दा, आत्म–अनुसन्धानको दैलो खोलिन्छ । त्यो भित्री ‘म’ को निद्रा भङ्ग हुन्छ । हाम्रो चेतन मनले भित्रको अज्ञात र अछुत सत्यलाई देख्न खोज्दा, त्यो वास्तविक ‘म’ झस्किन्छ, डराउँछ, फेरि छायाझैँ परिहाल्छ । यो डर ‘अपरिचित’ को होइन, ‘गुमाउने’ को डर हो । मुखुण्डो फुकालेपछि समाजले के भन्ला ? अनुशासन तोडेपछि म कहाँ उभिउँला ? आकाङ्क्षाको जाल च्यातेपछि मेरो अस्तित्वको आधार के होला ? अन्ततः यो डरले हामीलाई फेरि पुरानै आवरणभित्र फर्किन बाध्य पार्छ ।

आफूलाई चिन्नु भनेको युद्ध होइन, समर्पण हो– आवरणहरूको भ्रमबाट मुक्तिका लागि गरिने मौन स्वीकृति हो । हामी मुखुण्डो, अनुशासन र जाललाई कुनै ‘आवरण’ को रूपमा स्वीकार गर्न छाड्छौँ, त्यतिबेला तिनीहरूको शक्ति कम हुँदै जान्छ । अनि एकदिन, ती सबै पर्दाहरू पन्छाएर, हाम्रो वास्तविक ‘म’ निद्राबाट जाग्छ, डर छोडेर हाँस्न थाल्छ । त्यो हाँसोमा कुनै मुखुण्डोको प्रतिध्वनि हुँदैन, आत्म–प्रकाशको मधुर आवाज हुन्छ– ‘म’ यहाँ छु र ‘म’ पूर्ण छु ।

यही हो जीवनको सर्वोच्च कला, जहाँ मानिसले आफ्नो बाहिरी परिचय त्यागेर भित्री सारलाई अँगाल्छ । यही नै हो सच्चा आत्मिक समृद्धि । शायद आफूलाई चिन्नु भनेको आफैँलाई यथार्थ रूपमा देख्नु हो र त्यो दृश्य धेरैका लागि असह्य हुन्छ । अप्राप्य बन्छ । कसैलाई अप्रिय पनि लाग्न सक्छ ।

हामी आफूभित्रको यात्रामा कहिल्यै अन्तसम्म पुगेका हुँदैनौँ । हामीले सधैँ बाहिरको संसार हेर्दैमा अल्झिरह्यौँ, भित्रको संसार त अन्धकारमै छोड्यौँ । आफूलाई चिन्नु भनेको मनको लय सुन्ने अभ्यास हो । जुन लय घण्टाघरको घण्टीमा होइन, हृदयको मौनतामा पनि बज्छ । झरनाको झङ्कारमा मात्रै होइन अनुभूतिको सन्नाटामा पनि सुनिन्छ ।

त्यो लय कहिले आँसुले भिज्ने छ, कहिले हाँसोले झुल्किने छ; तर त्यो सुन्ने साहस चाहिन्छ । किनकि आफूलाई चिन्नु भनेको आफ्ना त्रुटी, कमजोरी र पीडाहरूसँग आँखा मिलाउनु पनि हो । आफूभित्रको असत्यलाई नस्विकारेसम्म सत्य देखिँदैन ।

हुन त जीवन भनेकै आफूलाई बिस्तारै चिन्दै जाने एउटा लामो प्रक्रिया पनि हो । त्यहाँ यात्रामा कुनै अन्तिम गन्तव्य हुँदैन । हामी जन्मदेखि मृत्युबिचको प्रत्येक अनुभवमा आफूलाई पुनः खोज्दै, पुनः परिभाषित गर्दै अगाडि बढिरहेका हुन्छौँ ।

आजको ‘म’ कालको अर्को पाटोमा गएर फेरि नयाँ अनुहार पाउँछ, नयाँ सोच पाउँछ । त्यसैले शायद, आफूलाई पूर्णरूपमा चिन्न सक्ने कुनै दिन आउने छैन । तर जीवनको आखिरसम्म खोजिरहनु नै जीवनको सुन्दरता हो ।

शायद यही खोजभित्र जीवनको अर्थ लुकेको हुन्छ । जुन दिन मैले आफूभित्रको ‘छाया’ सँग डर बिना संवाद गर्न सकेँ, जुन दिन मैले ऐनामा देखिएको अनुहारलाई अपरिचित नभई आफ्नै रूपमा स्वीकार गर्न सकेँ, त्यो दिन म निर्धक्क भनुँला– ‘मैले अब बल्ल केही हदसम्म आफैँलाई चिन्दैछु । र, अरूहरूलाई पनि चिन्ने कोसिस गर्न थाल्दैछु । आफूलाई चिन्न नसक्दाको कमजोरी स्विकार्ने छु ।’