काठमाडौँ । अहिलेको भागदौडपूर्ण जीवनशैली र एकल परिवारमा बस्ने बढ्दो प्रवृत्तिसँगै वृद्धवृद्धामा एकाङ्गीपन बढेको छ। सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले घरपरिवारमा संवाद पनि कम हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा उमेर समूहका मानिसहरूमा आफ्नो भूमिका आफैँमा सीमित भएको महसुस गर्नेहरू बढेका छन्।

यद्यपि, हालैको एक वैज्ञानिक अनुसन्धानले परिवारमा सक्रिय सहभागिता भावनात्मक रूपमा मात्र नभई मानसिक स्वास्थ्यका लागि पनि लाभदायक रहेको देखाएको छ। विशेष गरी नातिनातिनाको हेरचाह गर्नाले वा उनीहरूसँग खेल्नाले वृद्धवृद्धाको दिमाग लामो समयसम्म सक्रिय र तीक्ष्ण राख्न मद्दत गर्ने निष्कर्ष अध्ययनले निकालेको छ। यसले पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई पुनः जोड दिएको छ।

फ्लाभिया चेरेचेसको मुख्य लेखन रहेको यो अध्ययनको प्रतिवेदन प्रतिष्ठित जर्नल साइकोलोजी एण्ड एजिङ मा प्रकाशित भएको थियो। अनुसन्धानले बालबालिकाको हेरचाहले वृद्धवृद्धाको मानसिक क्षमतामा पार्ने प्रभाव र बुढ्यौलीसँगै आउने मानसिक गिरावटलाई कम गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषयमा अध्ययन गरेको थियो।

अध्ययनमा ५० वर्षभन्दा माथिका २ हजार ८८७ हजुरबा–हजुरआमालाई समावेश गरिएको थियो। सहभागीहरूको औसत उमेर करिब ६७ वर्ष थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले २०१६ देखि २०२२ सम्मको डेटा र मानसिक परीक्षणहरूको विश्लेषण गरेका थिए। स्मृति, शब्द प्रयोग र भाषा सीपजस्ता क्षमतामा विशेष ध्यान दिइएको थियो।

नतिजाअनुसार आफ्ना नातिनातिनाको हेरचाह गर्ने वृद्धवृद्धाले स्मरणशक्ति र मौखिक सीपसँग सम्बन्धित परीक्षणमा राम्रो प्रदर्शन गरेका थिए। बालबालिकाको हेरचाहमा संलग्न नभएका वृद्ध व्यक्तिहरूको प्रदर्शन तुलनात्मक रूपमा कमजोर देखिएको थियो। यसले बच्चाहरूसँग समय बिताउनु मस्तिष्कका लागि प्राकृतिक व्यायामजस्तै भएको संकेत गरेको छ।

अध्ययनको अर्को रोचक निष्कर्ष के थियो भने मानसिक लाभहरू हेरचाहको आवृत्तिमा निर्भर देखिएनन्। दैनिक वा कहिलेकाहीँ—जुनसुकै रूपमा बालबालिकासँग शिक्षण, खेल वा सामान्य निगरानीमा संलग्न हुँदा पनि मानसिक लाभ लगभग समान देखिएको अध्ययनले जनाएको छ। वास्तविक प्रभाव भने हेरचाह भूमिकामा सक्रिय सहभागिताबाट आउने देखिएको छ।

बालबालिकासँग समय बिताउँदा किन सक्रिय रहन्छ दिमाग ?

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार बच्चाहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने, उनीहरूको प्रश्नको जवाफ दिने, कथा सुनाउने र खेल्ने जस्ता गतिविधिले वृद्धहरूको दिमाग निरन्तर सक्रिय राख्छ। बालबालिकाको जिज्ञासा र ऊर्जाले सोच्न, प्रतिक्रिया दिन र नयाँ शब्द प्रयोग गर्न प्रेरित गर्ने भएकाले मानसिक सतर्कता कायम रहन्छ।

नातिनातिनाको हेरचाहले वृद्धवृद्धाको जीवनमा उद्देश्य र जिम्मेवारीको भावना पनि जगाउँछ। यसले एक्लोपन कम गरी सामाजिक सम्बन्ध बढाउँछ। भावनात्मक सन्तुष्टि प्रदान गर्नुका साथै मानसिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ, जुन बुढेसकालमा विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

उमेरसँगै मानसिक क्षमतामा आउने कमीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नहुन सक्छ। तर सक्रिय जीवनशैली र पारिवारिक जिम्मेवारीले यसको गति उल्लेखनीय रूपमा सुस्त बनाउन सक्छ। परिवारभित्र अर्को पुस्तासँगको सम्बन्ध वृद्धवृद्धाका लागि मानसिक प्रोत्साहनको रूपमा काम गर्ने अध्ययनले देखाएको छ।