काठमाडौँ । आइतबार प्योङयाङमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र उत्तर कोरियाका नेता किम जोङ उनबिच भेटवार्ता हुने तय भएको छ  ।  महत्त्वपूर्ण कुरा उनीहरू भेट्दै छन् भन्ने होइन । एक वर्षअघि मात्र चीनले दोस्रो विश्वयुद्धको क्रममा जापानले मित्रराष्ट्रहरूसमक्ष बिना सर्त आत्मसमर्पण गरेको ८० वर्ष पूरा भएको अवसरमा आयोजना गरेको विशाल सैन्य परेडका क्रममा बेइजिङमा यी दुई नेताको भेट भएको थियो । 

आश्चर्यको विषय भनेको अहिले सी जिनपिङ स्वयं प्योङयाङको यात्रा गरिरहेका छन् भन्ने हो । चिनियाँ नेताले सन् २०१९ पछि प्योङयाङको भ्रमण गरेका थिएनन् । पछिल्ला वर्षहरूमा उनले आफ्ना विदेश भ्रमणहरू उल्लेखनीय रूपमा घटाएका छन् । आजभोलि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र रुसी नेता भ्लादिमिर पुटिनजस्ता विश्व नेताहरू प्रायः उनीसँग भेट्न बेइजिङ नै पुग्ने गर्छन् ।

उत्तरपूर्वी  एसियाका लागि क्राइसिस ग्रुपका वरिष्ठ विश्लेषक विलियम याङले अल जजिरासँग भने, ‘हामीले सम्झनुपर्छ कि सी जिनपिङले पछिल्ला वर्षहरूमा विदेश भ्रमण धेरै गरेका छैनन् । अहिले बरु विदेशी नेताहरू नै उनीसँग भेट्न बेइजिङ जाने प्रवृत्ति छ ।

उनले थपे, ‘सी जिनपिङ स्वयं प्योङयाङ जाने निर्णय गर्नुले चीनले यस भ्रमणलाई दिएको महत्वको स्तर देखाउँछ ।’

एसिया सोसाइटीका अनुसार सन् २०१३ देखि २०१९ सम्म सीले औसतमा वर्षमा करिब १४ वटा विदेश भ्रमण गरेका थिए । तर २०२२ देखि २०२५ सम्म यो सङ्ख्या घटेर औसतमा वर्षमा करिब ६ वटा मात्र रह्यो । सन् २०२० मा उनले केवल एक विदेश भ्रमण गरे भने २०२१ मा कोभिड–१९ महामारीसँग जुधिरहेको चीनका कारण कुनै विदेश भ्रमण गरेनन् ।

विश्लेषक याङका अनुसार अहिलेको भ्रमणको एउटा कारण उत्तर कोरिया र रुसबिचको नजिकिँदो सम्बन्धप्रति चीनको चिन्ता पनि हुन सक्छ ।

अब ‘वरिष्ठ साझेदार’ होइन ?

परम्परागत रूपमा चीन–उत्तर कोरिया सम्बन्धमा बेइजिङले ‘वरिष्ठ साझेदार’ को भूमिका खेल्दै आएको थियो । अमेरिकास्थित गैरनाफामूलक संस्था नेशनल कमिटी अन नर्थ कोरियाको २०२२ को एक अनुमानअनुसार उत्तर कोरियाको व्यापारको ९५ प्रतिशतसम्म हिस्सा चीनमा निर्भर थियो ।

तर सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछि यो समीकरण परिवर्तन हुन थालेको छ । उत्तर कोरियाले रुसलाई महत्त्वपूर्ण हात–हतियार, युद्धसामाग्री तथा जनशक्ति उपलब्ध गराएको छ । धेरै पर्यवेक्षकहरूका अनुसार यसले मस्कोको युद्ध सञ्चालनमा गरिराख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

दक्षिण कोरियाको सरकारी वित्तपोषित अनुसन्धान संस्था इन्स्टिच्युट फर नेशनल सेक्युरिटी स्ट्राटेजीका अनुसार सन् २०२३ यता मस्कोले उत्तर कोरियालाई सैनिक तैनाथी तथा ‘तोप, गोला–बारुद र निर्देशित तथा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र’ निर्यातको बदलामा १४ अर्ब ४० करोड अमेरिकी डलरसम्म भुक्तानी गरेको हुन सक्छ ।

प्रतिवेदनले उत्तर कोरियाले यस रकममध्ये ५८ करोडदेखि १ अर्ब ५० करोड डलरसम्म मात्र वस्तुका रूपमा प्राप्त गरेको हुन सक्ने जनाएको छ । त्यसैले मस्कोबाट भएको अधिकांश भुक्तानी ‘संवेदनशील सैन्य प्रविधि वा उपग्रहबाट सजिलै अवलोकन गर्न नसकिने उच्च–सटीक पुर्जा तथा सामग्री’ का रूपमा आएको हुन सक्ने सम्भावना रहेको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ ।

चीन र उत्तर कोरियाबिच पारस्परिक रक्षा सन्धि भए पनि उत्तर कोरियाले नयाँ सैन्य प्रविधि प्राप्त गर्ने विषयमा बेइजिङ सतर्क रहेको याङको भनाइ छ । उनले भने, ‘बेइजिङले सधैँ उत्तर कोरियालाई सैन्य सहायता दिन निकै सावधानी अपनाएको छ, किनभने उसले अझ शक्तिशाली सैन्यशक्ति उत्तर कोरियासँग हुनु आफ्नो हितमा हुने ठान्दैन ।’

उनका अनुसार, ‘रुससँगको सम्बन्धमार्फत सैन्य रूपमा अझ आत्मविश्वासी बनेको उत्तर कोरिया कोरियाली प्रायद्वीपको शक्ति सन्तुलन र यथास्थितिमा अवरोध सिर्जना गर्ने सम्भावित स्रोत बन्न सक्छ ।’

यस वर्षको सुरुदेखि नै उत्तर कोरियाले आठ वटा क्षेप्यास्त्र परीक्षण गरिसकेको छ । मे महिनामा उसले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) निर्देशित नयाँ सामरिक क्रुज क्षेप्यास्त्र सार्वजनिक गरेको थियो ।

यसै साता उत्तर कोरियाली सरकारी सञ्चारमाध्यमले किम जोङ उनले नयाँ ‘हतियार–स्तरको आणविक सामग्री’ उत्पादन कारखानाको निरीक्षण गरेको तस्बिर पनि सार्वजनिक गरेका थिए । उक्त कारखानाले प्योङयाङको आणविक क्षमता ‘घातीय दरमा’ विस्तार गर्न सहयोग गर्ने बताइएको छ ।

उतारचढावपूर्ण तनाव

उत्तर र दक्षिण कोरिया प्राविधिक रूपमा अझै युद्धकै अवस्थामा छन् । सन् १९५० मा सुरु भएको युद्ध सन् १९५३ को युद्धविराम सम्झौतापछि स्थगित गरिएको थियो । दुई देशलाई २५० किलोमिटर लामो असैन्यीकृत क्षेत्रले छुट्याएको छ ।

वर्षौंदेखि दुई देशबिचको तनावमा ठुलो उतारचढाव देखिएको छ । सन् २०२४ मा किम जोङ उनले कोरियाली पुनः एकीकरणको दीर्घकालीन लक्ष्य त्यागेपछि सम्बन्ध झन् चिसिएको थियो । त्यसयता उनले अधिकांश सञ्चार सम्पर्कहरू पनि बन्द गरिदिएका छन् । शुक्रबार दक्षिण कोरियाको विदेश मन्त्रालयले सी जिनपिङको भ्रमणले ‘कोरियाली प्रायद्वीपसँग सम्बन्धित मुद्दाहरू समाधान गर्न रचनात्मक भूमिका खेलोस्’ भन्ने आशा व्यक्त गरेको थियो । यसले सियोलले चीनमार्फत सम्बन्ध सुधारको प्रयास गरेको संकेत दिन्छ ।

गत महिना दक्षिण कोरियाका एकीकरण मन्त्री चुङ डोङ–योङले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै सी र किमबिचको भेटमा यसै वर्षको अन्त्यतिर किम र ट्रम्पबिच सम्भावित भेटवार्ताबारे पनि छलफल हुन सक्ने बताएका थिए । पूर्वी एसियाका अन्य सुरक्षा घटनाक्रमहरूले पनि सीलाई चिन्तित बनाएको हुन सक्छ । गत साता सिङ्गापुरमा भएको शाङ्ग्रिला संवादका क्रममा दक्षिण कोरिया र जापानबीच सम्भावित सैन्य–सामाग्री सहयोग सम्झौताबारे चर्चा भएको थियो ।

चीन र दक्षिण कोरियाबीचको सम्बन्ध समय–समयमा उतारचढावपूर्ण रहे पनि जापानसँगको सम्बन्ध ऐतिहासिक कारणले तनावपूर्ण छ । सन् १९३० र १९४० को दशकमा साम्राज्यवादी जापानले चीनमाथि गरेको कब्जासँग सम्बन्धित पुराना गुनासाहरू अझै कायम छन् । साथै, टोकियोले पछिल्ला वर्षहरूमा आफ्नो वास्तविक सैन्य क्षमता विस्तार गर्ने कदम चालेको भन्दै बेइजिङले आपत्ति जनाउँदै आएको छ ।

अलजजिराबाट