साहित्य मानव सभ्यताको सामूहिक स्मृति हो। समयले आफ्ना अनुभव, सङ्घर्ष, विजय, पराजय, आशा र आत्मबोधलाई जहाँ सुरक्षित राख्छ, साहित्य त्यहीँ जन्मन्छ। इतिहासले घटनाहरू अभिलेख गर्छ; साहित्यले तिनको आत्मा बचाएर राख्छ। त्यसैले कुनै पनि समाजको नैतिक उचाइ, सांस्कृतिक परिपक्वता र बौद्धिक चेतनाको सबैभन्दा विश्वसनीय ऐना उसका साहित्यिक कृतिहरू नै हुन्। कुनै राष्ट्रले आफूलाई कति गहिरोसँग चिनेको छ, आफ्ना प्रश्नसँग कति इमानदार भएर संवाद गरेको छ र सत्यलाई कति निर्भीकतापूर्वक स्वीकार गरेको छ भन्ने प्रमाण साहित्यले दिन्छ।

तर, साहित्य आफैँ आफ्नो मूल्यको घोषणा गर्न सक्दैन। सूर्यले आफ्नो प्रकाशको व्याख्या गर्दैन। नदीले आफ्नै प्रवाहको प्रशंसा गर्दैन। हिराले आफ्नै चमकको मूल्य निर्धारण गर्दैन। तिनको वास्तविक महत्त्व चिन्न विवेकपूर्ण दृष्टि आवश्यक पर्छ। साहित्यका लागि त्यो दृष्टि समीक्षा हो। समीक्षा कृतिमाथि कृतिको अन्तरात्मासम्म पुग्ने बौद्धिक यात्रा हो। यसले शब्दभित्र लुकेको अर्थ, कथाभित्र लुकेको दर्शन, सौन्दर्यभित्र लुकेको सत्य र मौनताभित्र लुकेको चेतनालाई उद्घाटित गर्छ। त्यसैले समीक्षा साहित्यको प्रतिद्वन्द्वी होइन, त्यसको आत्मीय सहयात्री हो।

समीक्षा गुणगान गर्ने विधा होइन, न त दोषको सूची तयार गर्ने कर्म। यसको धर्म सत्यको खोज हो– यस्तो सत्य जुन व्यक्तिगत रुचि, सम्बन्ध, विचारधारा वा लोकप्रियताले निर्धारण गर्दैन। कृतिको कलात्मकता, वैचारिक गहिराइ, भाषिक शक्ति, संरचनात्मक सन्तुलन र मानवीय प्रभावले प्रमाणित गर्छ। यही कारण समीक्षा साहित्यको बाहिरी आवरणसँग होइन, त्यसको अन्तःकरणसँग संवाद गर्छ। जहाँ समीक्षा जीवित हुन्छ, त्यहाँ साहित्य आत्मालोचनशील बन्छ। जहाँ आत्मालोचना हुन्छ, त्यहाँ सिर्जना निरन्तर परिष्कृत हुन्छ।

यसैले समीक्षा कुनै सहायक कर्म होइन, यो साहित्यको विवेक हो। विवेकविनाको साहित्य आत्ममुग्ध हुन्छ र आलोचनाविनाको सभ्यता अन्ततः आफ्नै भ्रमको बन्दी बन्छ। समीक्षा त्यही भ्रम चिर्ने प्रकाश हो, जसले साहित्यलाई केवल सुन्दर होइन, सत्यनिष्ठ पनि बनाउँछ।

आज संसारमा बर्सेनि लाखौँ पुस्तक प्रकाशित हुन्छन्। सबै पुस्तक महान् हुँदैनन्। सबै पुस्तक कमजोर पनि हुँदैनन्। उत्कृष्ट र औसतबिचको भिन्नता देखाउने दायित्व समीक्षकको हो। यदि त्यो दायित्व निष्पक्षतापूर्वक पूरा भएन भने पाठक भ्रमित हुन्छन्, लेखक आत्ममुग्ध बन्छ र साहित्य बजारको कोलाहलमा हराउन थाल्छ।

प्राचीन युनानी दार्शनिक अरस्तुले कलालाई केवल यथार्थको प्रतिलिपि मानेनन्। उनका लागि कला जीवनको सम्भावनाको पुनर्सिर्जना थियो। मानिसले संसारलाई जस्तो छ त्यस्तो मात्र होइन, जस्तो हुन सक्छ त्यस्तो पनि देख्ने क्षमता कलाले प्रदान गर्छ। त्यसैले साहित्य घटनाको विवरण मात्र होइन, अनुभवको रूपान्तरण हो। तथ्यलाई अर्थमा, यथार्थलाई सौन्दर्यमा र जीवनलाई दर्शनमा परिणत गर्ने शक्ति साहित्यसँग हुन्छ।

यसैकारण एउटा कृतिको मूल्य त्यसले के भन्यो भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन, त्यसले कसरी भन्यो, किन त्यसरी भन्यो र त्यसले पाठकको चेतनामा कस्तो सौन्दर्यबोध तथा बौद्धिक कम्पन उत्पन्न गर्‍यो भन्ने प्रश्न अझ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साहित्यको आत्मा विषयमा मात्र होइन, अभिव्यक्तिको कलात्मक अनुशासनमा पनि निहित हुन्छ।

जब समीक्षा यसरी अनुसन्धानमा रूपान्तरित हुन्छ, तब मात्र त्यसले साहित्यलाई न्याय, पाठकलाई विश्वास र सभ्यतालाई बौद्धिक दिशा प्रदान गर्न सक्छ।

यही बिन्दुबाट समीक्षा आरम्भ हुन्छ। समीक्षा कथाको पुनर्कथन होइन, पुस्तकको सारांश पनि होइन। त्यो ‘के’ भन्दा अघि बढेर ‘कसरी’ को अनुसन्धान हो। एउटा कथाले आफ्नो संरचना किन त्यस्तो बनायो? भाषाले आफ्नो लय कसरी निर्माण गर्‍यो? पात्रहरू किन त्यसरी विकसित भए? मौनताले शब्दभन्दा बढी कहाँ बोल्यो? प्रतीकले प्रत्यक्ष कथनभन्दा गहिरो अर्थ कहाँ निर्माण गर्‍यो? यिनै प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने बौद्धिक साधना समीक्षा हो। यसैले समालोचनाको उद्देश्य निर्णय सुनाउनु मात्र होइन, कृतिको अन्तःसंरचनामा लुकेको सत्यलाई उद्घाटित गर्नु हो।

यस अर्थमा समीक्षक न्यायाधीश होइन। न्यायाधीशले अन्तिम फैसला सुनाउँछ, समीक्षकले निरन्तर प्रश्न उठाउँछ। ऊ अभियोजक पनि होइन, जसको उद्देश्य दोष सिद्ध गर्नु मात्र हो। ऊ सत्यको अनुसन्धानकर्ता हो। ऊ साहित्यको पुरातत्वविद् हो, जसले शब्दको सतह हटाउँदै अर्थका तहहरू अनावरण गर्छ। ऊ दार्शनिक पनि हो, जसले कृतिभित्र लुकेका मानवीय प्रश्नहरूलाई उजागर गर्छ। त्यसैले साँचो समीक्षकको निष्ठा लेखकप्रति होइन, सत्यप्रति हुन्छ। लोकप्रियताप्रति होइन, प्रमाणप्रति हुन्छ; पूर्वाग्रहप्रति होइन, विवेकप्रति हुन्छ। जब समीक्षा यसरी अनुसन्धानमा रूपान्तरित हुन्छ, तब मात्र त्यसले साहित्यलाई न्याय, पाठकलाई विश्वास र सभ्यतालाई बौद्धिक दिशा प्रदान गर्न सक्छ।

समीक्षाको पहिलो र अपरिहार्य आधार अध्ययन हो। अध्ययनविनाको समीक्षा विचार होइन, प्रतिक्रिया मात्र हुन्छ। प्रतिक्रिया क्षणिक हुन्छ, अध्ययन दीर्घकालीन हुन्छ। प्रतिक्रिया भावनाबाट जन्मन्छ, समीक्षा विवेकबाट। त्यसैले समालोचनाको विश्वसनीयता लेख्ने व्यक्तिको प्रसिद्धिमा होइन, उसको अध्ययनको गहिराइमा निर्भर हुन्छ। जति व्यापक पठन, त्यति परिपक्व दृष्टि। जति गहिरो अध्ययन, त्यति विश्वसनीय निष्कर्ष। अध्ययनले नै समीक्षकलाई सतहभन्दा तल पुगेर कृतिको वास्तविक अर्थ खोज्ने क्षमता प्रदान गर्छ।

कुनै पुस्तक बुझ्न त्यसको भाषा मात्र जान्नु पर्याप्त हुँदैन, भाषा त केवल प्रवेशद्वार हो। त्यसपछि विधाको संरचना बुझ्नुपर्छ। साहित्यिक परम्परा बुझ्नुपर्छ। शैलीगत विकासको इतिहास बुझ्नुपर्छ। त्यस कृतिले कुन बौद्धिक बहससँग संवाद गरिरहेको छ, कुन सांस्कृतिक परिवेशबाट जन्मिएको छ, कुन दार्शनिक चेतनालाई प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ र अघिल्ला कृतिसँग त्यसको सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नुपर्छ। साहित्य कहिल्यै शून्यबाट जन्मँदैन। प्रत्येक कृति आफ्नो अतीतको उत्तराधिकारी पनि हुन्छ र भविष्यको सम्भावनाको बीजारोपण पनि।

कृति पढेर मात्र समीक्षा सम्भव हुँदैन, पुस्तकले जन्म लिएको सम्पूर्ण बौद्धिक ब्रह्माण्ड पढेपछि मात्र सम्भव हुन्छ।

एउटा उत्कृष्ट उपन्यासको समुचित मूल्याङ्कन गर्न कहिलेकाहीँ सयौँ वर्षको साहित्यिक विकास बुझ्नुपर्ने हुन्छ। कुनै आधुनिक कृतिभित्र प्राचीन मिथकको प्रतिध्वनि हुन सक्छ। कुनै कविताभित्र उपनिषद्को दर्शन बोलिरहेको हुन सक्छ। कुनै कथाले विश्वयुद्धको पीडा बोकेको हुन सक्छ। कुनै उपन्यासले उपनिवेशवाद, अस्तित्ववाद वा उत्तरआधुनिक चिन्तनसँग मौन संवाद गरिरहेको हुन सक्छ। यदि समीक्षकसँग यस्ता ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक सन्दर्भहरूको ज्ञान छैन भने उसले कृतिको बाहिरी आवरण मात्र देख्छ, अन्तरात्मा देख्न सक्दैन।

त्यसैले कृति पढेर मात्र समीक्षा सम्भव हुँदैन, पुस्तकले जन्म लिएको सम्पूर्ण बौद्धिक ब्रह्माण्ड पढेपछि मात्र सम्भव हुन्छ। यही अध्ययनशीलताले समीक्षकलाई सामान्य पाठकबाट अलग गर्छ र समालोचनालाई विश्वसनीय बौद्धिक अनुशासनका रूपमा स्थापित गर्छ।

अङ्ग्रेजी साहित्यका महान् समालोचक म्याथ्यु आर्नोल्डले ‘समालोचनाको सर्वोच्च उद्देश्य संसारमा ज्ञात र चिन्तनरत उत्कृष्टतम् विचार र उपलब्धिको खोज हो’ भन्ने मान्यता प्रस्तुत गरेका थिए। यस अवधारणाले समालोचनालाई व्यक्तिगत प्रतिक्रिया वा रुचिको अभिव्यक्तिभन्दा धेरै माथि उठाएर बौद्धिक उत्तरदायित्वको स्तरमा स्थापित गर्छ।

समालोचनाको केन्द्र कुनै लेखकको प्रसिद्धि, पुरस्कार, विचारधारा वा सामाजिक प्रभाव होइन; केन्द्र सधैँ कृतिभित्र निहित उत्कृष्टताको खोज हो। उत्कृष्टता घोषणा गरेर स्थापित हुँदैन। त्यसलाई प्रमाणित गर्नुपर्छ। प्रमाण तर्कबाट आउँछ। अध्ययनबाट आउँछ। तुलनात्मक विश्लेषणबाट आउँछ र अन्ततः विवेकबाट आउँछ। त्यसैले समालोचना कुनै व्यक्तिको मूल्याङ्कन होइन, साहित्यिक सत्यको परीक्षण हो।

समीक्षा प्रशंसाको पर्याय पनि होइन, निन्दाको अर्को नाम पनि होइन। प्रशंसा मात्र गर्ने समीक्षा साहित्यिक इमानदारीबाट टाढिन्छ।

उत्कृष्टताको पहिचान गर्नु भनेको गुणहरूको सूची तयार गर्नु पनि होइन। यसको अर्थ कृतिको सौन्दर्य, संरचना, भाषिक सामर्थ्य, वैचारिक गहिराइ, मौलिकता, सांस्कृतिक योगदान र मानवीय संवेदनाको समग्र परीक्षण गर्नु हो। एउटा कृति किन स्मरणीय हुन्छ? किन अर्को कृति समयसँगै विस्मृत हुन्छ? किन कुनै रचनाले युगौँसम्म पाठकलाई आकर्षित गरिरहन्छ? यिनै प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने प्रक्रिया नै समालोचना हो। त्यसैले समीक्षा निर्णय सुनाउने हतारो होइन, सत्यसम्म पुग्ने धैर्यपूर्ण यात्रा हो।

यसैकारण समीक्षा प्रशंसाको पर्याय पनि होइन, निन्दाको अर्को नाम पनि होइन। प्रशंसा मात्र गर्ने समीक्षा साहित्यिक इमानदारीबाट टाढिन्छ। दोष मात्र खोज्ने समीक्षा पनि सत्यबाट विमुख हुन्छ। वास्तविक समालोचनाले न प्रशंसाको मोह राख्छ, न निन्दाको आग्रह। त्यसले केवल कृतिलाई बोल्न दिन्छ। प्रमाणलाई बोल्न दिन्छ। विवेकलाई निर्णय गर्न दिन्छ। त्यसैले समीक्षा अन्ततः सत्यको अनुशासन हो, जहाँ भावनाभन्दा प्रमाण, लोकप्रियताभन्दा गुणस्तर, व्यक्तिभन्दा कृति र पूर्वाग्रहभन्दा निष्पक्ष विवेकको विजय हुन्छ। यही अनुशासनले समालोचनालाई साहित्यको नैतिक शक्ति र सभ्यताको बौद्धिक विवेकका रूपमा स्थापित गर्छ।

रुसी साहित्य चिन्तक मिखाइल बाख्तिनले साहित्यलाई संवादको अनन्त प्रक्रिया मानेका थिए। उनका अनुसार कुनै पनि कृति एक्लै अस्तित्वमा रहँदैन। प्रत्येक रचनाले अघिल्ला रचनासँग संवाद गरिरहेको हुन्छ। आफ्नै समयसँग विमर्श गरिरहेको हुन्छ। भविष्यका पाठकसँग पनि मौन वार्ता गरिरहेको हुन्छ। शब्दहरूले इतिहास, संस्कृति, दर्शन र मानवीय अनुभवलाई एकअर्कासँग जोड्छन्।

यसैकारण समीक्षा पनि त्यही संवादको अर्को बौद्धिक तह हो। यहाँ प्रश्न हुन्छ, प्रतिप्रश्न हुन्छ। तर्क हुन्छ, पुनर्व्याख्या हुन्छ। तर अहङ्कार हुँदैन, पूर्वाग्रह हुँदैन। समीक्षा निष्कर्षको अन्तिम घोषणा होइन, सत्यतर्फको निरन्तर यात्रा हो।

यही विचारलाई अझ स्पष्ट बनाउँदै अङ्ग्रेजी साहित्यका महान् समालोचक टी.एस. इलियटले भनेका थिए, ‘इमानदार समालोचना कविमाथि होइन, कवितामाथि केन्द्रित हुन्छ।’ यो साहित्यिक समालोचनाको एउटा नैतिक संविधान हो। यसले स्पष्ट रूपमा बताउँछ कि समालोचनाको विषय लेखकको व्यक्तित्व, लोकप्रियता, सामाजिक प्रतिष्ठा वा निजी जीवन होइन। समालोचनाको केन्द्र केवल कृति हो। कृतिको भाषा, संरचना, शैली, विचार, कलात्मकता र साहित्यिक प्रभाव नै मूल्याङ्कनका आधार हुन्। लेखकको जीवनी सहायक सन्दर्भ हुन सक्छ, तर अन्तिम प्रमाण कहिल्यै बन्न सक्दैन।

वास्तविक समीक्षकले व्यक्तिलाई होइन, प्रमाणलाई विश्वास गर्छ। सम्बन्धलाई होइन, तर्कलाई आधार बनाउँछ।

त्यसैले समीक्षकले पुस्तक खोल्नुअघि आफ्ना सबै पूर्वनिर्धारित परिचयहरू बाहिरै छोड्नुपर्छ– आफ्नो जात, धर्म, राजनीति, विचारधारा र आफ्नो मित्रता तथा शत्रुता। यी सबै पहिचानले विवेकलाई निर्देशित गर्न थाले भने समालोचना स्वतन्त्र रहँदैन। त्यस बेला समीक्षा सत्यको खोज होइन, पूर्वनिर्णयको पुष्टि मात्र बन्छ।

वास्तविक समीक्षकले व्यक्तिलाई होइन, प्रमाणलाई विश्वास गर्छ। सम्बन्धलाई होइन, तर्कलाई आधार बनाउँछ। लोकप्रियतालाई होइन, कृतिको गुणस्तरलाई मापदण्ड बनाउँछ। जो मानिस आफ्ना आग्रह, पूर्वाग्रह र स्वार्थ बोकेर पुस्तक पढ्छ, ऊ समीक्षक होइन, कुनै न कुनै पक्षको प्रतिनिधि मात्र हो। तर, जसले आफ्नो चेतनालाई निष्पक्ष बनाउँदै कृतिसँग स्वतन्त्र संवाद गर्न सक्छ, उसैले साहित्यलाई न्याय दिन सक्छ, पाठकको विश्वास जित्न सक्छ र समालोचनालाई आफ्नो वास्तविक नैतिक उचाइमा स्थापित गर्न सक्छ।

फ्रान्सेली साहित्य चिन्तक रोलाँ बार्थले ‘लेखकको मृत्यु’ (द डेथ अफ दी अथर) को अवधारणा प्रस्तुत गर्दा आधुनिक समालोचनालाई एउटा नयाँ बौद्धिक क्षितिज प्रदान गरेका थिए। यसको आशय लेखकको अस्तित्वको अस्वीकार होइन, कृतिको स्वतन्त्र अस्तित्वको स्वीकार हो। पुस्तक प्रकाशित भइसकेपछि त्यसको अर्थ लेखकको निजी अभिप्रायभित्र सीमित रहँदैन।

प्रत्येक नयाँ पाठकले त्यसलाई आफ्ना अनुभव, आफ्नो समय र आफ्नै चेतनाबाट पुनः अर्थ दिन थाल्छ। यसरी कृति लेखकको सम्पत्तिबाट मानव चेतनाको साझा सम्पत्तिमा रूपान्तरित हुन्छ। त्यसैले समीक्षकको काम लेखकको मनोविज्ञानको अनुमान गर्नु होइन, कृतिको अन्तःसंरचना, भाषिक सौन्दर्य, वैचारिक गहिराइ र अन्तर्निहित अर्थसँग संवाद गर्नु हो। यही समालोचनाको वास्तविक स्वतन्त्रता हो, जहाँ लेखकभन्दा कृति ठुलो हुन्छ, जहाँ व्यक्तिभन्दा पाठ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यही स्वतन्त्र दृष्टिलाई अर्को उचाइमा पुर्‍याउँदै क्यानेडियन समालोचक नर्थ्रोप फ्राइले आलोचनालाई ‘साहित्यको विज्ञान’ भनेका छन्। विज्ञान अनुमान, हल्ला वा पूर्वधारणामा टिक्दैन। त्यसको आधार परीक्षण, प्रमाण, तर्क र व्यवस्थित विश्लेषण हो। साहित्यिक समालोचना पनि यस्तै बौद्धिक अनुशासनबाट निर्देशित हुनुपर्छ। समीक्षकका निजी रुचि, सम्बन्ध वा भावनात्मक प्रतिक्रियाले होइन, कृतिभित्र उपस्थित भाषिक संरचना, शैली, कथ्य, प्रतीक, चरित्र, सन्दर्भ र कलात्मक सन्तुलनले निष्कर्ष निर्धारण गर्नुपर्छ। त्यसैले समीक्षा मनपरी प्रतिक्रिया होइन, प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान हो। सतही टिप्पणी होइन, गहिरो अध्ययनको निष्कर्ष हो।

पठनले ज्ञानको क्षितिज विस्तार गर्छ। विवेकले तर्क र सन्तुलन प्रदान गर्छ। नैतिक साहसले लोकप्रियताको मोहभन्दा माथि उठेर सत्य बोल्ने शक्ति दिन्छ।

यस अर्थमा समीक्षा लेख्नु भनेको प्रतिक्रिया लेख्नु होइन, अनुसन्धान लेख्नु हो। पुस्तकलाई अभियुक्तको कठघरामा उभ्याउनु होइन, त्यससँग इमानदार संवाद गर्नु हो। संवादका लागि सुन्ने क्षमता चाहिन्छ। प्रश्न गर्ने साहस चाहिन्छ। उत्तर खोज्ने धैर्य चाहिन्छ। यही कारण समीक्षकमा तीन गुण अनिवार्य हुन्छन्– पठन, विवेक र नैतिक साहस।

पठनले ज्ञानको क्षितिज विस्तार गर्छ। विवेकले तर्क र सन्तुलन प्रदान गर्छ। नैतिक साहसले लोकप्रियताको मोहभन्दा माथि उठेर सत्य बोल्ने शक्ति दिन्छ। यीमध्ये कुनै एक गुणको अभाव भयो भने समालोचना अधुरो हुन्छ। अध्ययनविना गहिराइ आउँदैन। विवेकविना निष्पक्षता आउँदैन। साहसबिना सत्यको पक्षमा उभिन सकिँदैन। त्यसैले समीक्षा लेख्नु सबैका लागि सम्भव हुन सक्छ, तर पाठकको विश्वास जित्ने समीक्षा अध्ययन, प्रमाण, नैतिकता र बौद्धिक इमानदारीले सम्पन्न समीक्षकले मात्र लेख्न सक्छ।

समकालीन साहित्यिक परिवेशमा समीक्षाले आफ्नो मूल उद्देश्यबाट क्रमशः विचलित हुँदै गएको चिन्ता बढ्दो छ। धेरै ठाउँमा समीक्षा कृतिको गम्भीर मूल्याङ्कन नभई पुस्तक परिचयमा सीमित भएको देखिन्छ। कतै त्यो बजार प्रवर्द्धनको विज्ञापन बनेको छ, कतै मित्रताको प्रत्युपकार बनेको छ। कतै वैचारिक ध्रुवीकरणको अस्त्र बनेको छ भने कतै सामाजिक सञ्जालको क्षणिक चर्चालाई विस्तार गर्ने प्रचार सामग्रीमा रूपान्तरित भएको छ। यस्तो अवस्थामा समीक्षा सत्यको खोजी गर्ने बौद्धिक साधना रहँदैन, प्रभाव निर्माण गर्ने माध्यम मात्र बन्छ। जब समालोचनाको केन्द्र कृतिबाट हटेर सम्बन्ध, स्वार्थ, विचारधारा वा बजारमा सर्छ, तब साहित्यिक न्याय ओझेलमा पर्छ।

समीक्षा प्रभावको व्यवस्थापन गर्ने कला होइन, विवेकको अभ्यास हो। यसको उद्देश्य लेखकलाई प्रसन्न बनाउनु पनि होइन, पाठकलाई प्रभावित गर्नु पनि होइन। यसको उद्देश्य कृतिको वास्तविक मूल्य उद्घाटन गर्नु हो। प्रभाव क्षणिक हुन्छ, सत्य दीर्घजीवी हुन्छ। प्रचारले चर्चा दिलाउन सक्छ, तर विश्वास दिलाउन सक्दैन। विश्वास केवल निष्पक्षता, प्रमाण र अध्ययनबाट जन्मन्छ। त्यसैले जहाँ समीक्षा लोकप्रियताको दबाब, सम्बन्धको आकर्षण वा वैचारिक आग्रहको बन्दी बन्छ, त्यहाँ समालोचना बाँकी रहँदैन। त्यहाँ केवल प्रभावको राजनीति बाँकी रहन्छ।

साहित्यलाई प्रभाव होइन, सत्यप्रतिको निष्ठा चाहिन्छ। किनकि, अन्ततः समयले प्रचारलाई होइन, प्रमाणलाई स्वीकार गर्छ; व्यक्तिलाई होइन, कृतिलाई सम्झन्छ।

अमेरिकी साहित्यिक समालोचक ह्यारोल्ड ब्लुमका अनुसार महान् साहित्यको काम पाठकलाई सहज उत्तर उपलब्ध गराउनु होइन, उसको चेतनालाई चुनौती दिनु हो। उत्कृष्ट कृतिले स्थापित विश्वासहरूलाई पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ। त्यसले जिज्ञासा जगाउँछ। आत्मसंवाद जन्माउँछ। नयाँ दृष्टि प्रदान गर्छ। यही सिद्धान्त समीक्षा लेखनमा पनि लागु हुन्छ। समीक्षा स्वतन्त्र चिन्तनतर्फ डोर्‍याउने बौद्धिक निमन्त्रणा हो। यसको उद्देश्य सहमति उत्पादन गर्नु होइन, विवेक जागृत गर्नु हो। प्रश्न उठाउने समीक्षा नै दीर्घजीवी हुन्छ, किनकि प्रश्नबाट नै ज्ञानको यात्रा सुरु हुन्छ।

इटालीका बहुआयामिक चिन्तक उम्बेर्टो इकोले पाठकलाई कृतिको सहसर्जक मानेका थिए। उनका अनुसार पुस्तक लेखकले लेखेर मात्र पूरा हुँदैन, पाठकले त्यसलाई आफ्ना अनुभव, संवेदना र व्याख्याबाट पुनः सिर्जना गर्छ।

यही कारण असल समीक्षक दक्ष चिकित्सकजस्तै हुन्छ। चिकित्सक बिरामीको पीडा देखेर आफ्नो वैज्ञानिक निर्णय परिवर्तन गर्दैन। ऊ करुणाविहीन पनि हुँदैन र भावुकताले बहकिने पनि हुँदैन। ऊ प्रमाण हेर्छ, परीक्षण गर्छ, अनि निष्कर्ष निकाल्छ। समीक्षकले पनि यही बौद्धिक अनुशासन अपनाउनुपर्छ। कुनै पुस्तकले पाठकलाई रुवायो भन्दैमा त्यो महान् हुँदैन। हँसायो भन्दैमा उत्कृष्ट हुँदैन। धेरै बिक्री भयो भन्दैमा कालजयी हुँदैन। कम बिक्री भयो भन्दैमा कमजोर पनि हुँदैन। बजारले लोकप्रियता मापन गर्न सक्छ, साहित्यिक मूल्य निर्धारण गर्न सक्दैन। साहित्यको अन्तिम न्यायाधीश समय हो। समयले मात्र क्षणिक चर्चालाई इतिहासबाट छुट्याउँछ र स्थायी कृतिलाई कालजयी बनाउँछ।

इटालीका बहुआयामिक चिन्तक उम्बेर्टो इकोले पाठकलाई कृतिको सहसर्जक मानेका थिए। उनका अनुसार पुस्तक लेखकले लेखेर मात्र पूरा हुँदैन, पाठकले त्यसलाई आफ्ना अनुभव, संवेदना र व्याख्याबाट पुनः सिर्जना गर्छ। त्यसैले समीक्षा पनि अन्तिम फैसला होइन। त्यो सम्भावित अर्थहरूको एउटा जिम्मेवार, प्रमाणमा आधारित र विवेकपूर्ण प्रस्ताव हो। समीक्षकले आफ्नो निष्कर्षलाई अन्तिम सत्य ठान्ने क्षणदेखि समालोचनाको जीवन समाप्त हुन्छ। समालोचना सधैँ खुला संवाद हो, बन्द निर्णय होइन।

पूर्वीय काव्यशास्त्रले पनि यही गहिरो सत्य प्रतिपादन गरेको छ। आनन्दवर्धनले ‘ध्वनि’ लाई काव्यको आत्मा माने। प्रत्यक्ष भनिएको भन्दा अप्रत्यक्ष रूपमा व्यञ्जित अर्थ नै साहित्यको वास्तविक शक्ति हो भन्ने उनको निष्कर्ष थियो। अभिनवगुप्तले ‘रसानुभूति’ लाई साहित्यको सर्वोच्च उपलब्धि माने। साहित्यको उद्देश्य चेतनालाई परिष्कृत गर्ने सौन्दर्यानुभूति प्रदान गर्नु हो। कुन्तकले ‘वक्रोक्ति’ लाई काव्यसौन्दर्यको केन्द्र माने। अर्थात् साहित्यको शक्ति अभिव्यक्तिको कलात्मक वैचित्र्यमा पनि निहित हुन्छ। यी सबै सिद्धान्तले एउटै शिक्षा दिन्छन्– साहित्यलाई सतहबाट होइन, गहिराइबाट पढ्नुपर्छ। समीक्षा पनि त्यही गहिराइतर्फको बौद्धिक यात्रा हो, जहाँ शब्दभन्दा अर्थ, कथाभन्दा चेतना र रूपभन्दा सत्यको खोज गरिन्छ।

समीक्षा विवेकको अनुशासन हो। सत्यको अनुसन्धान हो। सौन्दर्यको परीक्षण हो। सभ्यताको आत्मालोचन हो। जब समीक्षक स्वतन्त्र हुन्छ, साहित्य स्वतन्त्र हुन्छ। जब समीक्षा प्रमाणमा उभिन्छ, पाठक विश्वस्त हुन्छन्। जब आलोचना निष्पक्ष हुन्छ, सिर्जना अझ परिष्कृत बन्छ। र, जब साहित्यले सत्य स्वीकार्ने साहस गर्छ, तब मात्र सभ्यताले आफ्नै विवेकसँग इमानदार संवाद गर्न सक्छ।

त्यसैले समीक्षा साहित्यको छाया होइन, यसको अन्तरात्मा हो। लेखकको विरोधी होइन, उसको सबैभन्दा इमानदार सहयात्री हो। सत्यको शल्यक्रिया गर्ने निर्भीक हात पनि यही हो र भविष्यको साहित्यिक संस्कृतिलाई नैतिक दिशा दिने मौन तर सर्वाधिक उत्तरदायी चेतना पनि यही हो।