काठमाडौँ । आजको समयमा भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीस्थित ‘जन्तर-मन्तर’ भन्ने बित्तिकै मानिसहरूको दिमागमा विरोध प्रदर्शन, धर्ना र आन्दोलनको चित्र आउँछ । तर, रोचक कुरा के छ भने, शताब्दीयौं अघि यो ऐतिहासिक स्थलको निर्माण विरोध प्रदर्शनका लागि नभएर ताराहरूको गणना र खगोलीय अनुसन्धानका लागि गरिएको थियो ।

विगत ३० वर्षभन्दा लामो यात्रामा जन्तर-मन्तरले देशका अनेकौँ साना–ठुला जनआन्दोलन र विरोध प्रदर्शनहरूलाई समेटेको छ । तर, यसको स्थापना पछाडि एउटा गहिरो वैज्ञानिक र ऐतिहासिक सोच लुकेको थियो ।

जन्तर-मन्तरको रोचक इतिहास र वास्तुकला

दिल्लीको जन्तर-मन्तर कुनै मकबरा वा मन्दिर होइन । यसमा न त मुगल शैलीको सजावट छ, न त परम्परागत हिन्दु मन्दिरहरूको धार्मिक प्रतीक नै । रातो चुना र पलस्टरले रंगिएको यो स्मारक पूर्ण रूपमा ज्यामितीय (जियोमेट्रिकल) आकारमा बनेको छ । पहिलो नजरमा यो मध्यकालीन नभई आधुनिक वास्तुकलाको नमुना जस्तो देखिन्छ ।

यसको वास्तविक उद्देश्य १८औँ शताब्दीको सुरुआती कालखण्डमा खगोलीय गणना गर्नु थियो । आमेरका राजपूत शासक सवाई जय सिंह द्वितीयले निर्माण गरेका पाँचवटा वेधशालाहरू (अब्जर्भेटरी) मध्ये दिल्लीको जन्तर-मन्तर पहिलो थियो । पछि उनले जयपुर, उज्जैन, वाराणसी र मथुरामा पनि यस्तै वेधशालाहरू बनाए । दिल्लीको जन्तर-मन्तरको निर्माण सन् १७२४ मा पूरा भएको थियो, जसलाई तत्कालीन मुगल सम्राट मुहम्मद शाहका लागि एउटा उपहारको रूपमा हेरिएको थियो ।

यसरी रहन गयो ‘जन्तर-मन्तर’ नाम

इतिहासकारहरूका अनुसार, जयपुर रियासतको आधिकारिक दस्ताबेजहरूमा यस ठाउँको नाम ‘जन्तर-मन्तर’ भेटिँदैन । दस्ताबेजहरूमा लगातार ‘जन्त्र’ शब्दको प्रयोग गरिएको छ, जुन संस्कृत शब्द हो र यसको अर्थ खगोलीय उपकरणसँग जोडिएको हुन्छ । ‘जन्तर’ शब्द सम्भवतः ‘जन्त्र’ वा ‘यन्त्र’ को अपभ्रंश (बोलचालको रूप) हो । ‘मन्तर’ शब्द भने लय मिलाउनका लागि वा ‘मन्त्र’ शब्दबाट प्रभावित भएर जोडिएको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ । दिल्लीको यस वेधशालाका लागि ‘जन्तर-मन्तर’ नामको पहिलो लिखित उल्लेख सन् १८०३ मा बेलायती मेजर विलियम थोर्नको विवरणमा पाइन्छ ।

एउटा विवाद जसले वेधशालाको जग बसाल्यो

सन् १७१९ मा मुगल दरबारमा एउटा विवाद भएको थियो । हिन्दु र मुस्लिम ज्योतिषीहरू तत्कालीन सम्राट मुहम्मद शाहका लागि सैन्य अभियानमा निस्कने सबैभन्दा शुभ साइत कुन हो भन्ने कुरामा सहमत हुन सकेनन् । खगोल विज्ञान र गणितमा गहिरो रुचि राख्ने सवाई जय सिंह द्वितीयले तत्कालीन समयमा प्रयोग गरिने साना उपकरणहरूबाट सही खगोलीय गणना सम्भव नभएको महसुस गरे । त्यसपछि उनले सम्राटसँग वेधशाला निर्माणको अनुमति मागे ।

जय सिंहले आफ्नो पुस्तक ‘जीज–ए–मुहम्मद शाही’ मा १०१८ वटा ताराहरूको सटीक सूची तयार पारेका थिए । यस वेधशालामा समय मापनका लागि विशाल सूर्यघडी ‘सम्राट यन्त्र’ का साथै ‘राम यन्त्र’ र ‘जय प्रकाश यन्त्र’ जस्ता खगोलीय उपकरणहरू निर्माण गरिएका थिए ।

यस परियोजनामा इस्लामी र युरोपेली खगोल विज्ञानको पनि प्रभाव देखिन्छ । जय सिंहले युरोपेली गणितीय ज्ञान र तथ्याङ्क संकलन गर्न जेसुइट पादरी फादर इमानुएल डी फिगुएरेदोलाई लिस्बन समेत पठाएका थिए । यद्यपि, जय सिंहले युरोपेली प्रविधिलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार गरेनन् । सामान्य मानिसका लागि दूरबीन सजिलै उपलब्ध नहुने भएकाले उनले नाङ्गो आँखाले गरिने अवलोकनमै आधारित गणनालाई प्राथमिकता दिए ।

विज्ञानको केन्द्र कसरी बन्यो विरोध प्रदर्शनको अखडा ?

एउटा ऐतिहासिक वेधशाला कसरी विरोध प्रदर्शनको मुख्य थलो बन्यो भन्ने इतिहास झनै रोचक छ । सन् १९९३ भन्दा अघि दिल्लीमा विरोध प्रदर्शनका लागि ‘बोट क्लब’ (इन्डिया गेट नजिकै) मुख्य केन्द्र हुने गर्दथ्यो ।

सन् १९८८ मा किसान नेता महेन्द्र सिंह टिकैतको नेतृत्वमा पश्चिमी उत्तर प्रदेशका करिब ५ लाख किसानहरू र उनीहरूका गाईवस्तुले बोट क्लब र इन्डिया गेटको चौरमा डेरा जमाएका थिए । यस आन्दोलनले दिल्लीको जनजीवन ठप्प पारेको थियो र तत्कालीन राजीव गान्धी सरकार किसानका माग पूरा गर्न बाध्य भएको थियो ।

यस ठुलो आन्दोलनपछि सरकारले सुरक्षा र व्यवस्थापनको दृष्टिकोणले बोट क्लबमा प्रदर्शन गर्न प्रतिबन्ध लगायो । सरकारलाई संसद् भवन नजिकै तर सजिलै नियन्त्रण गर्न सकिने वैकल्पिक ठाउँको आवश्यकता थियो । यसका लागि ‘जन्तर-मन्तर’ उपयुक्त देखियो । यहाँको बाटो साँघुरो र यसका प्रवेश तथा निकास बिन्दुहरू सीमित भएकाले प्रहरी र प्रशासनलाई भीड नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्थ्यो ।

यसरी सन् १९९३ देखि जन्तर-मन्तर अनौपचारिक रूपमा दिल्लीको मुख्य प्रदर्शन स्थल बन्न पुग्यो । त्यसयता निर्भया काण्डको न्यायको माग, लोकपाल आन्दोलन, किसान आन्दोलन, खेलाडीहरूको धर्नादेखि लिएर विभिन्न शैक्षिक तथा सामाजिक मुद्दाहरूमा आवाज उठाउने प्रमुख थलो यही जन्तर-मन्तर बनेको छ ।